Кіріспе
Гүлді өсімдіктер түрі Lamium galeobdolon (gah lay OB dough lon), сары бас періште, ламиакеялар тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Бұл өсімдік Еуропа мен Батыс Азияға тән, бірақ Солтүстік Америкада және басқа да аймақтарда кеңінен таратылған. Lamium тұқымдасының сары гүлді жалғыз түрі осы. Бұл түрдің тағы бір жиі кездесетін атауы – алтын түсті өлі қызылша. Жаңа Зеландияда оны алюминий өсімдігі немесе артиллерия өсімдігі деп атайды. Архангел және өлі қызылша деген атаулар жүздеген жылдар бойы қолданылып келеді, олардың тарихы кем дегенде 16 ғасырға дейін жетеді. Lamium galeobdolon төрт жақын туысқан түршеден тұрады, соның бірі – алашаланған сары бас періште (Lamium galeobdolon subsp. argentatum), бірнеше еуропалық елдерде бұршақтандыратын түр. Lamium galeobdolon Жаңа Зеландияда, Канадада және АҚШ-та да бұршақтандыратын өсімдік, бірақ бұл елдерде оның түршесі белгісіз.
Lamium galeobdolon (gah lay OB dough lon), the yellow archangel, is a species of flowering plant in the mint family Lamiaceae. It is native to Europe and western Asia but it is widely introduced in North America and elsewhere. It is the only species in the genus Lamium with yellow flowers. Another common name for this species is golden dead nettle. In New Zealand, it is called the aluminium plant or artillery plant. The common names archangel and dead nettle have been in use for hundreds of years, dating back to at least the 16th century. Lamium galeobdolon consists of four closely related subspecies, one of which is the variegated yellow archangel (Lamium galeobdolon subsp. argentatum), an invasive subspecies in several European countries. Lamium galeobdolon is also invasive in New Zealand, Canada, and the United States, but in those countries the subspecies is unknown.
Сипаттама
Lamium galeobdolon sensu lato - биік бойға дейін өсетін, төрт қырлы сабақтары бар көп жылдық өсімдік. Жұп-жұп болып орналасқан жапырақтары сабақшалы және тісті жиекті. Жапырақтарында күміс түсті белгілер болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін (ішкі түрлерді ажырату үшін маңызды белгі). Гүлшоғыры – 4–16 гүлден тұратын жалған гүлшоғыр (вертицилластер деп аталады), жапырақ жұбының қойнауында орналасқан. Әр гүлдің екі жақты симметриясы бар (зигоморфты). Күлтесі бес бөлікті, ал гүлдің өңі сарғыш, айқын қапшықпен. Гүлдің төменгі жапырағы үш тісті, ал орталық тісі көбінесе қызғылт түсті жолақтармен өрнектелген. Екі қысқа және екі ұзын торабы бар. Бір-бірімен біріккен екі аналық мүше төрт камералы шизокарпқа айналады.
Таксономия
Ламиум галеобдолонды алғаш рет 1753 жылы швед ботанігі Карл Линней Galeopsis galeobdolon деп сипаттады. Линнейдің өзі 1759 жылы Galeopsis galeobdolon-ды Lamium туысына қосты, сондықтан дұрыс атауы Lamium galeobdolon болып табылады. Көптеген жаһандық ауқымдағы мамандар төрт жақын туыс таксондарды таниды, олар Lamium galeobdolon-ның кіші түрлері ретінде немесе Lamium туысының толық түрлері ретінде қарастырылады, мұндай жағдайда таксондар тобы Lamium subgen. Galeobdolon деп аталады. Кейбір мамандар түрлерді басқа туыстарға (Галеобдолон немесе Ламиастр) бөліп қарастырады, бірақ Lamium туысы кез келген жағдайда монофилеттік болып қалады. Кіші түрлер Түрлер кешендері Lamium galeobdolon subsp. argentatum Lamium argentatum Galeobdolon argentatum Lamiastrum argentatum Lamium galeobdolon subsp. flavidum Lamium flavidum Galeobdolon flavidum Lamiastrum flavidum Lamium galeobdolon subsp. galeobdolon Lamium galeobdolon sensu stricto Galeobdolon galeobdolon Lamiastrum galeobdolon Lamium galeobdolon subsp. montanum Базионим: Pollichia montana Lamium montanum Galeobdolon montanum Lamiastrum montanum
Most authorities with a global scope recognize four closely related taxa, either as subspecies of Lamium galeobdolon, or as full species in genus Lamium, in which case the group of taxa is referred to as Lamium subgen. Galeobdolon. Some authorities segregate the species into other genera (either Galeobdolon or Lamiastrum) but genus Lamium remains monophyletic in any case. Subpecies Species complexes Lamium galeobdolon subsp. argentatum Lamium argentatum Galeobdolon argentatum Lamiastrum argentatum Lamium galeobdolon subsp. flavidum Lamium flavidum Galeobdolon flavidum Lamiastrum flavidum Lamium galeobdolon subsp. galeobdolon Lamium galeobdolon sensu stricto Galeobdolon galeobdolon Lamiastrum galeobdolon Lamium galeobdolon subsp. montanum Basionym: Pollichia montana Lamium montanum Galeobdolon montanum Lamiastrum montanum
Lamium galeobdolon subsp. argentatum was first described as Galeobdolon argentatum by the Czech botanist Miroslav Smejkal in 1975. In a comprehensive and influential treatment of genus Lamium published in 1989, the Dutch botanist Jacob Mennema reduced the species to forma and placed it in synonymy with Lamium galeobdolon subsp. galeobdolon. Hence subsp. argentatum was neglected for a long time and its invasion history is poorly documented. Most North American authorities recognize a single taxon, referred to as either Lamium galeobdolon or Lamiastrum galeobdolon. Multiple taxa are not recognized in North America. Authors that follow Mennema's taxonomy refer to either Lamium galeobdolon sensu lato or Lamium galeobdolon subsp. galeobdolon. There are a number of closely related taxa that hybridize with L. galeobdolon and in some cases are not unequivocally accepted as distinct species but considered subspecies or varieties by many authors. Most well known among these is variegated yellow archangel (subsp. argentatum), whose leaves often have variegation, showing as silver patches arranged as a wide semicircle. This, and in particular its large flowered and even stronger marked cultivar 'Variegatum', is the taxon most often met with as a garden escapee.
Lamium galeobdolon subsp. argentatum тұңғыш рет 1975 жылы чех ботанігі Мирослав Смейкал Galeobdolon argentatum деп сипаттады. 1989 жылы жарық көрген Lamium туысына арналған жан-жақты және ықпалды зерттеуде голланд ботанігі Якоб Меннема түрді форма деңгейіне дейін төмендетіп, оны Lamium galeobdolon subsp. galeobdolon-мен синонимиялады. Осылайша, subsp. argentatum көп уақыт бойы назардан тыс қалды және оның таралу тарихы жеткілікті жарияланбаған. Солтүстік Американың көптеген мамандары Lamium galeobdolon немесе Lamiastrum galeobdolon деп аталатын бір ғана таксонды мойындайды. Солтүстік Америкада бірнеше таксон танылмайды. Меннеманың таксономиясын ұстанатын авторлар Lamium galeobdolon sensu lato немесе Lamium galeobdolon subsp. galeobdolon деп атайды. Л. галеобдолонмен будандасатын және кейбір жағдайларда жеке түр ретінде толық қабылданбайтын, бірақ көптеген авторлар кіші түрлер немесе сорттар деп санайтын бірнеше жақын туыс таксондар бар. Олардың ең танымалсы – түрлі түсті сары бас періште (subsp. argentatum), оның жапырақтарында көбінесе күміс дақтар болады, олар кең жартышеңбер пішінде орналасқан. Бұл, әсіресе оның ірі гүлді және тіпті айқынрақ іздері бар 'Variegatum' сорты, бақта қашып кеткен түр ретінде ең көп кездесетін таксон.
Most authorities with a global scope recognize four closely related taxa, either as subspecies of Lamium galeobdolon, or as full species in genus Lamium, in which case the group of taxa is referred to as Lamium subgen. Galeobdolon. Some authorities segregate the species into other genera (either Galeobdolon or Lamiastrum) but genus Lamium remains monophyletic in any case. Subpecies Species complexes Lamium galeobdolon subsp. argentatum Lamium argentatum Galeobdolon argentatum Lamiastrum argentatum Lamium galeobdolon subsp. flavidum Lamium flavidum Galeobdolon flavidum Lamiastrum flavidum Lamium galeobdolon subsp. galeobdolon Lamium galeobdolon sensu stricto Galeobdolon galeobdolon Lamiastrum galeobdolon Lamium galeobdolon subsp. montanum Basionym: Pollichia montana Lamium montanum Galeobdolon montanum Lamiastrum montanum
Lamium galeobdolon subsp. argentatum was first described as Galeobdolon argentatum by the Czech botanist Miroslav Smejkal in 1975. In a comprehensive and influential treatment of genus Lamium published in 1989, the Dutch botanist Jacob Mennema reduced the species to forma and placed it in synonymy with Lamium galeobdolon subsp. galeobdolon. Hence subsp. argentatum was neglected for a long time and its invasion history is poorly documented. Most North American authorities recognize a single taxon, referred to as either Lamium galeobdolon or Lamiastrum galeobdolon. Multiple taxa are not recognized in North America. Authors that follow Mennema's taxonomy refer to either Lamium galeobdolon sensu lato or Lamium galeobdolon subsp. galeobdolon. There are a number of closely related taxa that hybridize with L. galeobdolon and in some cases are not unequivocally accepted as distinct species but considered subspecies or varieties by many authors. Most well known among these is variegated yellow archangel (subsp. argentatum), whose leaves often have variegation, showing as silver patches arranged as a wide semicircle. This, and in particular its large flowered and even stronger marked cultivar 'Variegatum', is the taxon most often met with as a garden escapee.
Этимология
Жалпы атау ламиум және нақты атау галеобдолонды біздің заманымыздан бұрынғы бірінші ғасырда Плиний Егдеуі қолданған. Галеобдолон атауының бірнеше мүмкін шығу тегі бар. Ол латын тіліндегі "галео" сөзінен, яғни "қалқанмен жабу" және "долон" сөзінен, "шіркейдің шаншығы" мағынасын білдіруі мүмкін, немесе грек тіліндегі "гален" сөзінен, "жанғажай" және "бдолос" сөзінен, "жағымсыз иіс" мағынасын білдіруі мүмкін. Соңғы түсіндірме сары мысықтың жалпы атауының шығу тегі болуы мүмкін. "Архангел" және "өлді қызылша" деген атаулар жүздеген жылдар бойы қолданылып келеді. 1578 жылы фламанд дәрігері және ботаник Ремберт Додоенс "Өлі қызылша барлық жерде өседі" деп атап өткен. 1633 жылы ағылшын шөпшісі Джон Жерард "архангел" сөзін қолданған. Жерардтың пікірінше, өлі қызылшалар осылай аталған, себебі олардың жапырақтары Urticaceae тұқымдасына жататын нағыз қызылшаларға ұқсайды. "Архангел" және "Өлі қызылша" деген атаулар ағылшын ботаник және шөпші Николас Калпепердің 1652 жылы жарық көрген "Англиялық дәрігер" (сонымен қатар "Толық шөп" деп те аталады) кітабында кездеседі. Додоенс пен Жерард екеуі де "архангел" атауының "сабақтарымен бірге өсетін, түйіндердегі қалпақша гүлдердің шоғыры, көйлек киген адамдар хоры сияқты" Lamium тұқымдасының мүшелеріне қатысты деп сенді. Басқалар бұл атау оның жұп-жұп болып орналасқан жапырақтарының қанат тәрізді пішінімен байланысты деп санайды.
Тарату
Lamium galeobdolon sensu lato Еуропа, Батыс Азия және Таяу Шығыстың бір бөлігінде табиғи түрде өседі. Оның ареалы Еуропаның солтүстік-шығысында Батыс Сібір жазығына дейін, ал оңтүстік-шығысында Иранға дейін созылады. Lamium galeobdolon subsp. flavidum Альп тауларында, Солтүстік Италияда және Адриатика теңізінің солтүстік-шығысындағы таулы аймақтарда кездеседі. Қалған кіші түрлерінің таралу орталығы Орталық Еуропада орналасқан. Lamium galeobdolon sensu lato Еуропа, Жаңа Зеландия, Канада және АҚШ-та кеңінен таралған, бірақ енгізілген кіші түрлерінің таралуы туралы ғылыми пікірлер әртүрлі. 2024 жылғы сәуір айының мәліметтері бойынша, Plants of the World Online (POWO) Lamium galeobdolon subsp. argentatum Ұлыбритания, Ирландия және Италияға енгізілгенін мәлімдейді, бірақ subsp. argentatum Нидерланды мен Швейцарияда да енгізілгені хабарланғандықтан, бұл тізім толық емес. POWO сондай-ақ Lamium galeobdolon subsp. galeobdolon Мадейра, Жаңа Зеландия (Солтүстік және Оңтүстік аралдар) және АҚШ-та енгізілгенін көрсетеді. Алайда, Солтүстік Америкадағы сенімді дереккөздер Lamium galeobdolon sensu lato туралы мәлімдейді, сондықтан POWO-ның бұл тұжырымы нақтыланбаған. Lamium galeobdolon sensu lato кездесетін АҚШ штаттарының тізімі дереккөздерге байланысты айтарлықтай өзгереді.
Экология
Lamium galeobdolon sensu lato (Lamiastrum galeobdolon деп те аталады) кеңінен бау-бақша өсімдігі ретінде таратылды, әсіресе Жаңа Зеландияда, Канадада және АҚШ-та, онда ол егістіктен қашып, инвазивті түрге айналды. Жаңа Зеландияда ол 2020 жылғы Ұлттық Зиянды Өсімдіктер Келісімінде тізілген, сондықтан оны бүкіл елде сатуға, көбейтуге және таратуға тыйым салынған. Сондай-ақ, ол Канададағы Британдық Колумбияның Инвазивті Түрлер Кеңесінің тізіміне енген. АҚШ-тың Вашингтон штатында ол B класындағы зиянды арамшөп ретінде саналады, сондықтан штат заңымен оны сатуға тыйым салынған. Орегон штатында да ол B тізіміндегі зиянды арамшөп болып табылады. Түсті сары архангел (Lamium galeobdolon subsp. argentatum) бірнеше еуропалық елдерде инвазивті түрге айналды. Нидерландыда argentatum түршесі әсемдік үшін жер жамылғысы ретінде енгізілді, ал 1985 жылға қарай ол туған жергілікті galeobdolon түршесінен гөрі көп жерлерде таралды. Ол сондай-ақ Ұлыбританияда инвазивті, онда ол вегетациялық маусымда 1–2 метр жылдамдықпен тамырсарымен таралады. Швейцарияда argentatum түршесінің кездесуі төрт онжылдықта (1980–2020) үш есеге өсті, сонымен қатар туған жергілікті galeobdolon түршесінен "жоғары өсу қарқыны мен жаңару қабілетіне" ие. Морфологиялық белгілеріне, хромосомалар санына, географиялық таралу үлгісіне және фитохимияға сүйене отырып, ерте ботаниктер тетраплоидты subsp. montanum екі диплоидтық таксондар, subsp. flavidum және subsp. galeobdolon арасындағы будандасу нәтижесінде пайда болған деп болжады. Алайда, соңғы филогенетикалық деректер subsp. montanum тек subsp. flavidum-нан ғана пайда болғанын көрсетеді. Сол сияқты, тетраплоидты subsp. argentatum-ның шығу тегі туралы да қарама-қайшы деректер бар, ол subsp. galeobdolon-нан ғана пайда болған болуы мүмкін екенін көрсетеді.