Кіріспе

Хилдесхайм соборы (немісше: Hildesheimer Dom), ресми түрде Марияның көкке көтерілу соборы (немісше: Hohe Domkirche St. Mariä Himmelfahrt) немесе жай ғана Әулие Мария соборы (немісше: Mariendom) – Германияның Төменгі Саксония жеріндегі Хилдесхайм қаласының орталығында орналасқан ортағасырлық Рим-католик соборы. Бұл собор Хилдесхайм епархиясының тақырыптық орталығы болып табылады. Собор 1985 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Әлемдік мәдени мұра тізіміне енген, өзінің бірегей өнері мен көрнекті романдық сәулетінің арқасында, жақын орналасқан Әулие Михаил шіркеуімен бірге. Собор 1010-1020 жылдар аралығында романдық стилде салынған. Оның жоспары екі апсидасы бар симметриялық, бұл Ескі Саксониядағы Оттондық романдық сәулеттің ерекшелігі. Собордың қазынасында әлемге әйгілі өнер туындылары, епископ Бернвард заманындағы қоладан жасалған туындылар, Бернвард есіктері мен Бернвард бағанасы, сондай-ақ төрт атақты романдық дөңгелек люстраның екеуі – Хезило люстрасы мен Азелин люстрасы сақталған. 11, 12 және 14 ғасырларда жаңарту және кеңейту жұмыстарынан кейін, собор 1945 жылдың 22 наурызындағы әуе шабуылы кезінде толығымен қиратылып, 1950-1960 жылдар аралығында қайта салынды. 2010 жылы соборды толыққанды қайта жаңарту жұмыстары басталды, оның ішінде техникалық және консервациялық шаралар да жүргізілді. Собордың кейбір қазыналары алыс елдерде де көрсетілді, мысалы, Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында өткен көрмеде. Собор 2014 жылдың 15 тамызында қайта ашылды.

Құрылыс

815 жылы Людовик ІІІ Хилдесхайм епархиясын құрғаннан кейін, қазіргі апсида орналасқан жерде Әулие Мария капелласы салынды. 815-834 жылдары қызмет еткен Хилдесхайм епископы Гунтар,

Собор 872 жылы епископ Альтфрид тұсында үш дәлізді базилика ретінде, екі қабатты батыс бөлігімен бірге салынды. 1046 жылы ғимарат күшті өрттен зардап шекті.

Екінші дүниежүзілік соғыстағы жойылу

Екінші дүниежүзілік соғыста RAF және RCAF әуе шабуылы кезінде Хилдесхайм соборының негізгі ғимараты дерлік толығымен қирады; тек батыс бөлігі мен сыртқы қабырғалары ғана сақталды. Ол Минден соборының батыс бөлігінің үлгісі бойынша салынған, ол да соғыс кезіндегі бомбалаудан қатты зақымдалған еді. Сонымен қатар, батыс жағындағы қақпа ғимараты шамамен жартысына дейін кеміді. Басқа жағынан алғанда, сыртқы түрі қираудан бұрынғыдай болды – әсіресе барокко стиліндегі төртбұрышты мұнарасы қайта салынды. 2010 жылдың 10 қаңтарында собор жұмыстарды бастау үшін жабылды. Жаңарту кезінде, соғыстан кейінгі жылдардағыдай, Қасиетті Годехард базиликасы епископ шіркеуі (кафедра) ретінде пайдаланылды. Соборды жаңарту Германиядағы ең ірі шіркеу құрылысы жобасы болды. Собордың салтанатты түрде қайта ашылуы 2014 жылдың 15 тамызында, діни округтің 1200 жылдық мерейтойының басталуымен бірге өтті. Аңыз бойынша, император Людовик ІІ таңдаулы орманның ортасында аң аулап жүргенде, қажеттілік туып, діни қызмет өткізуге мәжбүр болды. Осы мақсатта ол өзімен алып келген Әулие Марияның қасиетті нысанын жабайы раушан гүлдің бұтағына іліп қойды. Діни қызмет аяқталғаннан кейін, қасиетті нысанды бұтақтан алу мүмкін болмады. Император мұны жаңа епископтық осы жерде (ол жоспарлағандай Эльзеде емес) құрылуы керектігінің белгісі деп есептеді және оны раушан гүлдің символы болған Әулие Марияға арнады.

Археологиялық табылған жерлер

2010-2014 жылдары соборды қайта жаңарту жұмыстары кезінде жүргізілген қазбалар барысында тоғызыншы ғасырға жататын Қасиетті Мария шіркеуінің іргетасы табылды. Алғашқы собор ғимараты шығыс жағында апсидасы бар, 6 × 6 метрлік кішкентай шіркеу болған. Апсидадан алғашқы құрбандық тақтасының қалдықтары табылған. Бұл алғашқы собордың іргетасы құмтастан қаланған және ерекше қалың. Собордың батыс және оңтүстік жағында одан да көне зират анықталған. Жиырма қабір ашылды, оның ішінде 2012 жылдың тамыз айында шамамен 800 жылы қайтыс болған жас әйелдің қаңқасы, әйнек моншақтар (көйлектің қалдықтары) және кішкентай пышақ қабірлік заттар ретінде табылды. Бұл Хилдесхайм соборында табылған ең көне толыққанды жерлеу орны.

Органдар

Хилдесхайм соборындағы органның тарихы он төртінші ғасырға дейін жетеді. 1378 жылы солтүстік дәлізде, Үш патшаның капелласының үстінде орган болған. Бұл аспап XV ғасырда Годгард хорына көшіріліп, 1713 жылы сатылды. Бірінші ірі орган Конрад Абт (Минден) шамамен 1616/17 жылдары салынды. Аспапта екі мануал және педальмен 31 тоқтау болды. 17-ші және 18-ші ғасырларда аспап қайта жаңартылып, кеңейтілді. 1909 жылы Furtwängler & Hammer (Ганновер) 1617 жылғы орган корпусын пайдаланып, 54 тоқтаулы (үш мануал және педаль) жаңа орган салды. 1945 жылдың 22 наурызындағы әуе шабуылы кезінде орган қирады.

Орган 19602010

1960 жылы Франц Брейль (Дорстен) төрт мануалды және педальдық 52 тоқталыстан тұратын жаңа орган салды. 1989 жылы ол ішінара қайта жаңартылып, 66 тоқталысқа дейін кеңейтілді. Бұған қоса, 16 тоқталыстан тұратын жаңа антифоналық орган (Chororgel) салынды. Ол собордың сол қанатында орналасқан. Екі орган да екі бірдей төрт мануалды консольден тарта отырып ойнатылуы мүмкін: үлкен органның консолі және собор ішіндегі жылжымалы консоль.

1960 жылғы қайта құру

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 12 тондық қоңырау салу жоспарланды, батыс мұнарасында алты үлкен қоңырау және қиылыс мұнарасында алты кіші қоңырау (жоспарланған тондар: G1, B1, C2, E2, F2 және G2). Алғашында тек алты тондық қоңырау жасалды. 1960 жылы саңқа құюшы (Гейдельберг) бес жаңа саңқа құйды, олар батыс мұнараға Апостолика саңырауымен бірге орнатылды. Мұнараның төменгі қоңырау шаңырағында ең терең үш қоңырау (1–3) ілінді, ал үш кіші қоңырау (4–6) жоғарғы қоңырау шаңырағында орналасқан. Жаңа қоңырау (айналадағы шіркеулердің қоңырауларымен үйлестірілген) түпнұсқадан жарты тон төмен болды, сондықтан Апостолика қоңырауы жаңа қоңырауларға сәйкес келу үшін жарты тон төмендетілді. Жаңа собор қоңырауларына Хилдесхайм епархиясында ерекше құрметке ие болған сенім куәгерлерінің есімдері беріледі. Осылайша, 8-нөмірлі қоңырау Хилдесхаймнің ең маңызды епископтарының бірі, епископ Альтфридтің есімімен аталады, ол собор құрылысына үлкен үлес қосты. 9-нөмірлі қоңырау босқындардың қамқоршысы Шлезендік (немесе Андекстік) Хедвигтің есімімен аталады, өйткені көптеген босқындар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Хилдесхаймге келді және қаланың қалыптасуына үлкен әсер етті. 2013 жылдың 16 қарашасында жаңа қоңыраулар (Карлсруэ) құйылды. Кантабона қоңырауы – Ханновердегі Маркткирхедегі Christus und Friedensglocke (Мәсіх пен бейбітшілік қоңырауы) қоңырауынан кейін Төменгі Саксониядағы екінші үлкен қоңырау.

**Қоңырау туралы техникалық мәліметтер мен жазулар**

| № | Атауы | Құю жылы | Құюшы, орны | Ø (мм) | Салмағы (кг) | Шабу дыбысы (ST 1/16) | Жазу | Белфоры |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Кантабона (Мария) | 1960 | Фридрих Вильгельм Шиллинг, Гейдельберг | 2315 | 8686 | F0 +5 | CANTATE DOMINO CANTICUM NOVUM QUIA MIRABILIA FECIT SANCTA MARIA CANTA BONA NOBIS! – Auxilio Matris D. N. J. Ch. confidens me fudit F. W. Schilling Heidelbergensis Anno Domini MCMLIX ("Жаратқан Иеге жаңа ән айтыңдар, өйткені Ол кереметтер жасады. Қасиетті Мария бізге жақсы әндер шырқады! Иеміз Иса Мәсіхтің анасының көмегіне сенім артып, Гейдельбергтің Ф. В. Шиллунг мені 1959 жылы құйды.") | Төменгі батыс жұмыс |
| 2 | Апостолика | 1765 | Иоганн Мартин Рот, Майнц | 1946 | 4895 | A0 +5 | Johann Martin Koch von Maintz hat mich gegossen in Hildesheim Anno 1765, APOSTOLIS PETRO ET PAULO COMPATRONIS HILDESIENSIBUS ("Майнцтың Иоганн Мартин Кох мені 1765 жылы Хилдесхаймда, Хилдесхаймнің бірлескен қамқоршылары Петір мен Пауыл елшілері үшін құйды.") | |
| 3 | Бернвард | 1960 | Фридрих Вильгельм Шиллинг, Гейдельберг | 1699 | 3366 | B0 +4 | SIT PIA PAX ET VOS AMEN CANITE SANCTE BERNWARDE ORA PRO NOBIS ("Құдайдың тыныштығы болсын. "Амин" деп ән шырқаңыздар! Сент Бернвард, біз үшін дұға етіңіз.") | |
| 4 | Годехард | 1502 | | 2278 | C1 +4 | STERNE RESISTENTES/STANTES REGE/TOLLE JACENTES. SANCTE GODEHARDE ORA PRO NOBIS ("Қорыштастарды құлату, / Төбелескендерді билеу, / Жәбірленгендерді көтеріп қою. Қасиетті Годхард, біз үшін дұға етіңіз.") | |
| 5 | Эпифаний | 1258 | | 1343 | E1 +6 | EPIPHANIUS PACIFICATOR PATRONUS EPIPHANIAM DOMINI NUNTIAT. SANCTE EPIPHANI PRECARE PRO NOBIS ("Эпифаний - бейбітшілдік пен қамқоршы, Иеміздің аянды жариялайды. Қасиетті Эпифаний, біз үшін дұға етіңіз.") | Жоғарғы батыс жұмыс |
| 6 | Цецилия | 1156 | | 1068 | F1 +4 | CANTANTIBUS ORGANIS CAECILIA DOMINO DECANTABAT! SANCTA CAECILIA ADJUVA NOS ("Органдар ән салғанда, Цецилия Иемізге ән салады! Қасиетті Цецилия, бізге көмектес.") | |
| 7 | Мартин Турский | 2013 | Бахерт, Карлсруэ | 1076 | 917 | G1 +3 | HIC EST FRATRUM AMATOR + QUI MULTUM ORAT PRO POPULOSANCTE MARTINE + ORA PRO NOBIS ("Халық үшін көп дұға ететін, бауырларын жақсы көретін Қасиетті Мартин, біз үшін дұға етіңіз!") | |
| 8 | Альтфрид | 1009 | | 767 | A1 +6 | INTERCESSIONE SANCTI EPISCOPI ALTFRIDI SUFFULTA + DIOECESIS NOSTRA FIRMA IN FIDE MANEAT ("Қасиетті Епископ Альтфридтің аралауымен біздің епархиямыз сенімінде берік болсын.") | |
| 9 | Хедвиг | 896 | | 521 | B1 +6 | BEATAE HEDVIGIS INTERCESSIO TRIBUAT POPULIS POLONIAE ET GERMANIAE CAELESTE SUBSIDIUM ("Благословенная Хедвигтің аралауы Польша мен Германия халқына көктің қолдауын береді.") | |
| 10 | Оливер Планкетт | 792 | | 357 | C2 +5 | PROBASTI NOS + DEUS + ET EDUXISTI NOS IN REFRIGERIUM <br> SANCTUS OLIVERUS PLUNKETT + RECONCILIATIONIS EXEMPLUM + EPISCOPUS ET MARTYR + ADIUVET NOS ("Сіз бізді сынадыңыз, Құдай, және бізді жұбанышқа жеткіздіңіз. Қасиетті Оливер Планкетт, келісімнің үлгісі, Епископ және шейіт, бізге көмектесін.") | |
| 11 | Нильс Стенсен | 733 | | 294 | E2 +7 | PULCHRA QUAE VIDENTUR + PULCHRIORA QUAE SCIUNTUR + LONGE PULCHERRIMA QUAE IGNORANTUR <br> BEATE NICOLAE STENSEN + ORA PRO NOBIS ("Көрінетін әдемі, білінетін одан да әдемі, білмейтін ең әдемі. Благословенный Николас Стенсен, біз үшін дұға етіңіз.") | |
| 12 | Эдит Стайн | 671 | | 232 | F2 +6 | CRUX EXALTATUR + UT CAELUM OSTENDAT <br> SANCTA TERESIA BENEDICTA A CRUCE + ORA PRO NOBIS ("Сейіт көкке дейін көтерілді. Құдайдың құрметімен, бізді құтқара гөр!") | |
| - | Николаус | 1766 | Иоганн Мартин Рот, Майнц | 950 | 550 | A1 +2 | | |

Негізгі оқиғалар

Тарих бойына собор көптеген маңызды тарихи оқиғалардың куәсі болды. Мұндай оқиғалардың бірі 1146 жылы болды, онда Клерволық Әулие Бернард патша Конрад III-ді крест жорығына шығуға көндіру ниетімен Шпейерге келді. Бірнеше жылдан кейін, 1193 жылы ағылшын монархы Ричард Арыстанжүрек Австрия герцогы Леопольдтың тұтқыны ретінде собордың алдында император Генрих VI-ға тапсырылды. 1529 жылдың көктемінде алты ханзада мен он төрт еркін император қаласы екінші Шпейер сеймінің прогрессивті реформаларды тоқтату туралы шешіміне қарсылық білдірді. Бұл наразылық собордың жанында болды. Собор Әулие Тереза Бенедикта Крестің (Эдит Стайн) өмірінде де маңызды орынға ие, өйткені ол осы жерде алғашқы қасиретті қабылдады. Собордың ішінде баптистерийде оның бюсті орналасқан. Жақында, 1980 және 1990 жылдары собор халықаралық мәртебесін қайтадан иеленді. Германия канцлері Гельмут Коль Маргарет Тэтчер, Михаил Горбачев және Джордж Буш аға сияқты көптеген мемлекет басшыларымен бірге романдық соборға сапар жасады. Гельмут Кольге арналған реквиемге Билл Клинтон да қатысты, оны телеарналар арқылы 2,5 миллион адам тамашалады.

Дүниежүзілік мұралық нысан

Хилдесхайм соборы және Санкт-Михаэль шіркеуі 1985 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

Орналасқан жері

Хилдесхайм соборы Хилдесхайм қаласының оңтүстік бөлігінде, Домхюгель ("Кафедральдық төбе") деп аталатын жерде орналасқан. Собордың басты кіреберістері оңтүстік және солтүстік жақтарында. Ромер және Пелизей мұражайы батыс жағында соборға жақын орналасқан. Төбенің айналасында Домбург қабырғасы бар. Төбенің солтүстігінде Михаэльшюгель ("Михаил төбесі"), солтүстік-шығысында Хилдесхайм қаласының орталығы, ал батысында Мюльхенграбен арнасы, Иннерсте өзенінің саласы жатыр. Собордың солтүстігінде қаланың бұрынғы әкімдік ғимараты, батысында Епархияның епископтық викариаты, оңтүстігінде Жозефинум гимназиясы және шығысында қалалық Еңбек соты орналасқан.