Кіріспе

Бактерияларды жұқтыратын бір жіпті ДНК вирусы.

Phi X 174 (немесе ΦX174) бактериофагы – Escherichia coli бактериясын жұқтыратын бір жіпті ДНК (ssDNA) вирусы. Бұл вирус 1935 жылы Николас Булгаков Пастер институтындағы Феликс д’Эрель зертханасында Париж кәріздерінен алынған үлгілерден оқшауланды. Оның сипаттамасы және репликация механизмін зерттеу 1950 жылдардан бастап жүргізілді. Бұл ДНК-ға негізделген алғашқы тізбектелген геном. Бұл жұмысты Фред Сангер және оның командасы 1977 жылы аяқтады. 1962 жылы Уолтер Файерс пен Роберт Синсхаймер ΦX174 ДНК-ның физикалық, ковалентті жабық шеңберлігін көрсетті. Нобель сыйлығының иегері Артур Корнберг ΦX174-ті үлгі ретінде пайдаланып, тазартылған ферменттермен сынақ түтігінде синтезделген ДНК табиғи вирустың барлық қасиеттерін тудыра алатынын дәлелдеді, осылайша синтетикалық биология дәуірін ашты. 1972–1974 жылдары Джерард Хурвиц, Сью Викнер және Рид Викнер, сондай-ақ олардың әріптестері вирустың бір жіпті түрінің екі жіпті репликациялық түріне айналуын катализдейтін ферменттерді өндіруге қажетті гендерді анықтады. 2003 жылы Крейг Вентер тобы ΦX174 геномының синтезделген олигонуклеотидтерден in vitro алғаш рет толық құрастырылғанын хабарлады. ΦX174 вирусының бөлшегі де in vitro сәтті құрастырылды. 2012 жылы оның өте көп жапсырылған геномы толыққанды декомпрессияланып, әлі де функционалды болатыны көрсетілді.

Геном

Бұл бактериофагтың 5386 нуклеотидтен тұратын, оң мағыналы, циркулярлық бір жіпті ДНК геномы бар. Қазіргі кезде ATT-ның E. coli ішінде әлі де белок өндіре алатыны белгілі, сондықтан бұл геннің маңызды болуы мүмкін. ΦX174 геномының бірінші жартысында гендердің үлкен мөлшерде жабысуы байқалады, 11 геннің сегізі кем дегенде бір нуклеотид бойынша үстігіп жатыр.

Транскриптом

2020 жылы ΦX174 транскриптомы жасалды. ΦX174 транскриптомының ерекшелігі – бір-бірімен тізбектелген төртке дейін салыстырмалы түрде әлсіз промоторлар және төртке дейін Rho тәуелсіз (ішкі) терминаторлары мен бір Rho тәуелді терминатор.

Протеома

Жақында массалық спектрометрия көмегімен барлық ΦX174 ақуыздары анықталды.

Инфекция циклы

Инфекция G протеинінің бактериялық жазылушы клетка бетіндегі липополисахаридтерге байланысуымен басталады. H протеині (немесе ДНК пилоттық протеині) вирус геномын E. coli бактериясының бактериялық мембранасы арқылы, ең болжамды N терминалды трансмембраналық домен спиралі арқылы өткізеді. Дегенмен, H протеінінің көп қызметті протеин екені анықталды. Бұл ΦX174 вирус капсидінің кристалдық құрылымы жоқ жалғыз протеині. Оның ароматикалық мазмұны төмен және глицин мазмұны жоғары, бұл протеин құрылымын өте икемді етеді, сондай-ақ, жеке сутек атомдарын (глициндер үшін R тобы) протеин кристаллографиясында анықтау қиын. Сонымен қатар, H протеіні жоғары концентрацияда бактериялық жазылушының лизисін тудырады, себебі болжамды N терминалды трансмембраналық спираль бактериялық қабырғада оңай тесіктер жасайды. Биоинформатикалық мәліметтер бойынша, бұл протеінде белгілі транскрипция факторларына айтарлықтай гомологиясы бар төрт болжамды орамалық домен бар. Сонымен қатар, басқа вирус протеиндерін оңтайлы синтездеу үшін de novo H протеіні қажет екені анықталды. Вирусқа енуіне кедеріс келтіретін H протеініндегі мутациялар, ішкі қаңқа протеині В протеінінің артық мөлшерін қосу арқылы еңсерілуі мүмкін. ДНҚ гидрофильді арна арқылы 5 еселі төбеде шығарылады. H протеіні осы аймақта орналасқаны белгілі, бірақ тәжірибелік дәлелдер оның нақты орналасуын растаған жоқ. Жазылушы бактерияның ішінде [+] бір тізбекті ДНҚ геномының репликациясы теріс мағыналы ДНҚ аралық арқылы жүзеге асады. Бұл фаг геномының суперспиральға айналуымен және мұндай суперспиральдардың құрылымдық екінші деңгейі примосомалық протеин кешенін тартады. Бұл геномды айналып өтеді және оң түпнұсқа геномнан [−] бір тізбекті ДНҚ синтездейді. [+] бір тізбекті ДНҚ геномдары вирустарға жиналу үшін жылжымалы шеңбер механизмі арқылы құрылады. Бұл механизмде екі тізбекті суперспиральды геном вируспен кодталған А протеінімен оң тізбекте кесіледі, сондай-ақ бактериялық ДНҚ полимеразасын (DNAP) кесу орнына тартады. DNAP теріс тізбекті оң мағыналы ДНҚ жасау үшін үлгі ретінде пайдаланады. Ол геномды айналып өте келе, синтезделген ДНҚ-ның сыртқы тізбегін ығыстырып, оны бірден SSBP протеиндерімен қаптайды. А протеіні әр кезде түпнұсқа тізбекті тани отырып, толық геномды кесіп алады. D протеіні ең көп таралған ген транскрипті болғандықтан, вирус прокапсидіндегі ең көп протеин болып табылады. Сол сияқты, F, J және G гендерінің транскриптілері H-ге қарағанда көп, себебі бұл құрылымдық протеиндердің стехиометриясы 5:5:5:1 болып келеді. Примосомалар - фермент геликазасын шаблонға бекітетін/байлайтын протеин кешендері. Примосомалар ДНҚ синтезі үшін РНК праймерлерін жіптерге жеткізеді.

Филогенетика және әртүрлілік

ΦX174 басқа микровирустармен, әсіресе NC фагымен (мысалы, NC1, NC7, NC11, NC16, NC37, NC5, NC41, NC56, NC51 және т.б.) тығыз байланысты. G4 сияқты фагтарға одан да алыс, ал α3 сияқты фагтарға одан да әлдеқайда алыс туысқан. Rokyta және авторлар тобы 2006 жылы олардың туыстығының филогенетикалық ағашын ұсынды.

Эксперименталды эволюция

ΦX174 көптеген эволюциялық тәжірибелерде модельдік организм ретінде пайдаланылған.

Биотехнология

ΦX174 ДНҚ тізбектеуде оң бақылау ретінде жиі қолданылады, себебі басқа организмдермен салыстырғанда оның геномы салыстырмалы түрде кішкентай, нуклеотидтік құрамы шамамен теңдестірілген – 23% G, 22% C, 24% A және 31% T, яғни 45% G+C және 55% A+T (NC 001422.1 нөмірінде қараңыз). Бір Illumina тізбектеу жүргізілімі ΦX174 геномын бірнеше миллион рет жабуға мүмкіндік береді, бұл оны тарихтағы ең көп тізбектелген геномдардың бірі етеді. ΦX174 жеке қорғаныш жабдықтарының қан арқылы берілетін вирустарға төзімділігін тексеру үшін де қолданылады. Сондай-ақ, ΦX174 вирустық G капсидінің протеинінен пептидтерді көрсетуге (фаг дисплейі) мүмкіндік беру үшін модификацияланған.

Синтетикалық биология

ΦX174 геномы ашытқыда көшірмеленген алғашқы фаг болды, сонымен қатар ΦX174 барлық гендердің үстіне жабысуын жойып, толыққанды декомпрессияланған алғашқы геном болды. Бұл өзгерістердің нәтижесінде жаңа иесіне жабысудың айтарлықтай төмендеуіне, ақуыз өндірісінің бұзылуына және температураға сезімталдыққа әкелді.