Кіріспе
Иллинойс АҚШ-тың орталық-батыс бөлігінде орналасқан. Оны солтүстіктен Висконсин, батыстан Айова және Миссури, шығыстан және оңтүстіктен Кентукки, ал шығыстан Индиана штатымен шектеседі. Иллинойс Мичиганмен де шекаралас, бірақ тек Солтүстік-Шығыс су шекарасы арқылы Мичиган көлінде. Иллинойстың батыс шекарасының көбісі Миссисипи өзенімен өтеді, тек өзен өз арнасын ауыстырған бірнеше жерлерде ғана бұл қағида сақталмайды. Иллинойстың оңтүстік-шығыс және оңтүстік шекарасы Уабаш және Огайо өзендерімен, ал солтүстік және шығыс шекарасының көп бөлігі тік бұрышты (бойлық және ендік) сызықтардан тұрады. Иллинойстың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ең ұзын қашықтығы 630 шақырым, ал шығыстан батысқа дейінгі қашықтығы 340 шақырымды құрайды. Оның жалпы ауданы 57918 шаршы миль (150,007 км²).
Illinois is in the midwestern United States. Surrounding states are Wisconsin to the north, Iowa and Missouri to the west, Kentucky to the east and south, and Indiana to the east. Illinois also borders Michigan, but only via a northeastern water boundary in Lake Michigan. Nearly the entire western boundary of Illinois is the Mississippi River, except for a few areas where the river has changed course. Illinois' southeastern and southern boundary is along the Wabash River and the Ohio River, whereas its northern boundary and much of its eastern boundary are straight survey (longitudinal and latitudinal) lines. Illinois has a maximum north–south distance of 390 miles (630 km) and 210 miles (340 km) east west. Its total area is 57918 square miles (150,007 km2).
Статистика
Иллинойс штатының солтүстік-оңтүстікке дейінгі ең ұзын қашықтығы 390 миль (628 км), ал шығыс-батысқа қарай – 210 миль (338 км). Жалпы ауданы 57918 шаршы миль (150,007 км²), 50 штаттың арасында аудандық өлшем бойынша 25-ші орында. Су жамылғысының ауданы 2325 шаршы миль (6,022 км²), оның көп бөлігін Мичиган көлі құрайды. Солтүстік-батыс Дрифтлес аймағындағы Чарльз Моунд тауы теңіз деңгейінен 1235 фут (376 м) биіктікте штаттың ең жоғары нүктесі болып табылады. Миссисипи өзенінің Каир қаласындағы (Иллинойс штаты) ең төменгі нүктесі 279 фут (85 м) биіктікте орналасқан. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен 600 фут (183 м). Жер ауданы бойынша ең үлкен округ – Маклин округі (1,184 шаршы миль), ал халық саны бойынша ең үлкені – Кук округі (2020 жылғы мәліметтер бойынша 5,275,541 адам), жер және су ауданының жалпы көлемі бойынша да ең үлкен округ болып табылады.
Географиялық бөліністер
Иллинойс штаты үш негізгі географиялық аймаққа бөлінеді: Солтүстік, Орталық және Оңтүстік. Жалпы алғанда, Орталық және Оңтүстік Иллинойс штат ішінде "Иллинойс штатының оңтүстік аймағы" деп аталады, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі саяси өзгерістерге байланысты "Оңтүстік аймақ" термині қазір Чикаго қалалық аймағынан тыс Иллинойстың барлық бөлігін білдіреді.
Солтүстік Иллинойс
Солтүстік Иллинойс Чикаго мегаполисінің ықпалында, оның ішінде Чикаго қаласы, оның қалашықтары және мегаполистің кеңейіп жатқан жақын маңындағы аудандары бар. "Жақа округтері" – Чикаго мегаполисінің орталық бөлігінде орналасқан Кук округін қоршаған бес округ: Дюпейдж округі, Кейн округі, Лейк округі, МакГенри округі және Уилл округі. Чикаго сауда палатасы оны Кук, Дюпейдж, Кейн, Лейк, МакГенри және Уилл округтері деп белгілейді. Аймақ көпұлтты, тығыз қоныстанған, өнеркәсіптік дамыған және әртүрлі этникалық топтарға мекен ету орыны. Федералды үкімет анықтағандай, Чикаго мегаполистік аймағына Индиана штатындағы екі округ, Висконсин штатындағы екі округ және Иллинойс штатындағы келесі 11 округ кіреді: Кук, ДеКалб, Дюпейдж, Гранди, Кейн, Канкаки, Кендалл, Лейк, ЛаСалл, МакГенри және Уилл округтері. Рокфорд мегаполистік аймағы солтүстік-орталықта, Висконсинге жақын, Рок өзені бойында орналасқан. Quad Cities мегаполистік аймағы Иллинойс пен Айова арасын бөлетін Миссисипи өзенінің екі жағында жатыр. Иллинойс жағында Генри округі, Мерсер округі және Рок-Айленд округі бар. Иллинойстың солтүстік-батыс бөлігіндегі Мұздықтан қалмаған аймақ – мұз баспағандықтан биік және тік жарлы жерлерге толы, штаттың шағын бөлігін құрайды. Осы аймақта орналасқан Чарльз Моунд теңіз деңгейінен ең биік нүкте болып табылады.
Орталық Иллинойс штаты
Оңтүстікке және батысқа қарай екінші ірі аймақ – Орталық Иллинойс, көбінесе жазық далалы жер, бірақ Иллинойс және Миссисипи өзендері бойындағы төбелі және жарлы аймақтарда өзен үстінен биікке көтеріліп, шақырымдарға созылатын әсем көріністер ашылады. Батыс бөлігі (Иллинойс өзенінің батысында) бастапқыда 1812 жылғы Әскери тракттың бір бөлігі болды және штаттың ерекше батыс бөлігін құрайды. Орталық Иллинойс шағын қалалар мен орташа өлшемдегі қалалармен ерекшеленеді. Ауыл шаруашылығы, әсіресе жүгері мен соя, маңызды рөл атқарады. Ірі қалалардың қатарында Пеория және Спрингфилд (штаттың астанасы) бар. Шампейн-Урбана қалалық аймағы штаттың орталық бөлігінде орналасқан және Шампейн, Форд және Пиатт округтерінен тұрады.
Саяси география
Чикаго қаласы және оның кейбір ескі қалашықтары басым түріде демократтарды қолдайды. Бұл бейімділікті тарихи түрде қала маңындағы республикашылдар теңгергенмен, демократтар соңғы он жылда қала маңындағы қолдауын айтарлықтай арттырды. Орталық Иллинойстың көбінесе ауылдық сипаты республикалық дауыс беру үлгісін сақтап тұруға және Чикагоға тараған қарсылықты күшейтуге көмектеседі. Төмен сапалы топырақ, көмір өндіру және өнеркәсіп дамуы оңтүстік аймақты саяси тұрғыдан демократтарға бейімдеді, әсіресе Сент-Луис, Миссури маңындағы қалалық аймақта. Рокфорд, Иллинойс либералды көзқарастағы "құбылмалы" республикашылдардың орталығы ретінде танымал.
Геология
Иллинойс негізінен топырақпен жабылған, көптеген жерлерде оның қалыңдығы жүздеген футқа жетеді. Бұл топырақтың көп бөлігі тиісінше "Иллит" деп аталады және планетадағы ең көп таралған топырақ түрі болып табылады. Штаттың көрінетін геологиясы негізінен кватернарлық кезеңге жатады, ал тау жыныстары тереңге көмілген. Штаттың байлығы негізінен осы топырақтың көптігінен және оның қамтамасыз ететін қолайлы аграрлық жағдайлардан туындайды. Иллинойс – ірі көмір өндіруші штат. Тау жыныстарының көп бөлігі Пенсильвания дәуіріне жатады, оның ішінде "циклотемалар" – әктас, тақтақайрағы және көмір қабаттарының реттелген тізбектері бар. Бұрын штат аумағында жаңа тау жыныстары болған болуы мүмкін, бірақ олар бірнеше мұздық кезеңдерде жойылған. Қазіргі таңда тек жаңа тау жыныстарының шағын аудандары ғана сақталған. Иллинойста динозавр сүйектерін табу мүмкіндігі дерлік жоқ, өйткені Пенсильваниялық жыныстар динозаврлар пайда болғанға дейін қалыптасқан. Штаттың солтүстік-батыс бұрышында қорғасын кенінен – галениті кендері қазылған. Кен Перу, Иллинойс аймағында өңделген, онда кенді көмір көзіне жеткізу үшін өзен көлігі қолданылған. Әр тонна кенге шамамен алты тонна көмір қажет. Флюорит, кальций флюориді – штаттың минералы. Ол штаттың оңтүстік-шығыс бөлігінде, Метрополис маңында өндіріледі. Флюориттен фтор газы алынады. Бұл газ Метрополис, Иллинойста уран гексафторидін өндіру үшін қолданылады, ол Кентукки штатының Падука қаласындағы газды диффузия зауытында пайдаланылады. Миссисипи өзені бойындағы ескі Миссисип тауларының ашық жатқан жерлерінде геодаларды табуға болады. Штаттың оңтүстік аймақтарында магмалық интрузиялар кездеседі. Көп қасыр бұрын Солтүстік Америка Огайо және Миссисипи өзендерінің бағытымен бөліне бастады. Жаңа мұхит пайда бола бастағанда магмалық тау жыныстары жарықтар арқылы шығып келді. Егер бұл процесс жалғасқанда, Иллинойс Арабия түбегі сияқты, екі континент арасындағы қиыршықтаулы жерге айналуы мүмкін еді. Алайда, бұл бөліну сәтсіз аяқталды: континент қайтадан бірігіп, оның орын алғанын куәландыратын бірнеше магмалық интрузиялар мен мұнай кен орындары қалды. Иллинойс өзенінің солтүстігіндегі тау жыныстарының беті ордовик құмтастарынан әлдеқайда көне. Бұл құмтастан әйнек өндіруге және металл құймаларын жасауға өте пайдалы ежелгі құм алынады.
Fluorite, calcium fluoride, is the state mineral. It is mined in the southeastern portion of the state, around Metropolis. Fluorine gas is produced from fluorite. This is used in the production of uranium hexafluoride in Metropolis, Illinois for use at the gaseous diffusion plant in Paducah, Kentucky. Geodes can be found in the older Mississippian outcroppings along the Mississippi River. Igneous intrusions are found in the far southern areas of the State. Ages ago North America began to split roughly along the lines of the Ohio and Mississippi Rivers. Igneous rock flowed up into fissures, as a new ocean began to form. Had this continued, Illinois might have resembled the Arabian Peninsula, a broken terrain between two continents. This split, however, failed: the continent reclosed, leaving only a few igneous intrusions, and some oil fields, as evidence that it happened. North of the Illinois River the bedrock surface is much older Ordovician sandstone. This sandstone yields ancient sand that is very useful in the production of glass, and in making molds for metal castings.
Көмір
Иллинойс штабының жер бетіндегі тау жыныстарының көп бөлігі Пенсильвания кезеңіне жатады, әсіресе штаттың оңтүстік аймағында. Штаттың шамамен 68 пайызы осы геологиялық кезеңдегі көмірлі қабаттарға ие. Иллинойс штатының геологиялық қызметінің мәліметінше, жер астында 211 миллиард тонна битумды көмір жатыры бар, оның жалпы жылу сыйымдылығы Араб түбегіндегі мұнай кен орындарынан жоғары бағаланады. Дегенмен, бұл көмірдің күкірт құрамы жоғары болғандықтан, ауа ластануын азайту үшін арнайы жабдықтар қажет.
Өзендер
Иллинойс штаты негізінен өзендермен шектеледі, ал Иллинойс өзені штатты екіге бөледі. Бірнеше өзен, оның ішінде Фокс және Рок өзендері Висконсин штатынан кіреді. Ирокез және Канкаки өзендері Индианада бастау алады, бірақ Миссисипиге жетпей бұрын өздерінің арнасын жоғалтады. Вермильон өзенінің солтүстік саласы Индианада басталып, Вермильонға қосылады, ол штаттан шығып, кейін Индианадағы Уабаш өзеніне құяды. Басқа өзендерге Огайо, Каскаскиа, Сангамон және Чикаго өзендері жатады. Иллинойс штатының оңтүстігіндегі Каше өзені аймағы Халықаралық маңызы бар Рамсар конвенциясының ылғалды жері болып табылады.
Жер асты сулары
Иллинойс штатында жер асты сулары көбінесе мол. Дегенмен, мұз басудан қалған бейбір тегіс қиыршық тас жиынтығы судың жер асты деңгейінің тереңдігін анықтауда қиындықтар тудыруы мүмкін. Махомет суы – Орталық Иллинойстағы көптеген елді мекендердің ішу суымен қамтамасыз етілуіне қолданылатын ірі су қоймасы.
Флора мен фауна
Қазіргі кезде Иллинойста кездесетін ірі сүтқоректілер түрлеріне аққұйрықты бұғы және койот жатады, соңғысы Чикаго аймағында қалалық ортаға бейімделіп, сондай-ақ ауылдық жерлерде кең таралған. Жүніне сұраныс бар жануарлардың ішінде оппозиум, еншік, норка, қызыл және сұр түлкілер, су құсы (мысық құс) бар. Көптеп кездесетін лагоморфтарға мақтақұйрықты қоян, ал кеміргіштерге білгіштер жатады. Аң ауына арналған құстардың ішінде канадалық қаз, жасылбас қаз, жаңқалы қаз, жабайы түйеқоз және аққұба жатады. Солтүстік кардиналы – штаттың ресми құсы. Штатта шамамен 300 түр құс бар, олардың көпшілігі Миссисипи көшпенді жолы арқылы көшіп-қонып жүреді. Миссисипи және Иллинойс өзендері бойындағы батпақты жерлерді қалпына келтіру көптеген түрлерді қызықтырады. Штаттың үштен екі бөлігі бастапқыда дала болған, ал оның көп бөлігі қатарлап егін шаруашылығына айналдырылған, ал штаттың оңтүстік үштен бірі емен, хиккори және клендермен жақсы орманды болып қала береді. Сонымен қатар, бірнеше далалық өсімдіктер де бар. Әсіресе штаттың солтүстік бөлігінде қарқынды ауыл шаруашылығы кейбір түрлерді сирек кездестіреді, ал оңтүстіктегі кем дамыған аймақтарда халық саны артып келеді. Иллинойста енді жабайы табиғатта кездеспейтін ірі сүтқоректілерге американдық бизон, сұр қасқыр, американдық қара аю және бұғы жатады.
Климат
Иллинойс штатында континенттік климат, таулар мен мұхиттардың әсері болмағандықтан үлкен температуралық ауытқулар байқалады. Ауа райына қыста суық канадтық арктикалық ауа, ал жазда Мексика шығанағынан келетін жылы, ылғалды ауа үлкен әсер етеді. Штаттың оңтүстігіндегі ең жоғары температура солтүстікке қарағанда шамамен 10-12 °F-қа жоғары. Жылдық орташа температура солтүстікте 47 °F, ал оңтүстікте 58 °F құрайды. 90 °F-тан жоғары температура оңтүстікте жылына шамамен 45 күн, ал солтүстікте 12 күн байқалады. 0 °F-тан төмен температура оңтүстікте жылына бір күн немесе одан да аз, ал солтүстікте 12 күн болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері солтүстікте [мәлімет жоқ], ал оңтүстікте [мәлімет жоқ]. Басым желдер батыстан соғады. "Даладан соққан" желдің орташа жылдамдығы Чикаго аймағында жоғары. Штат бойынша желдің орташа жылдамдығы [мәлімет жоқ], және ол қыста жазға қарағанда күштірек. Қар жаууының орташа мөлшері солтүстікте [мәлімет жоқ], ал оңтүстікте [мәлімет жоқ], бірақ қардың нақты мөлшері жылдан жылға өзгереді. Кейбір жылдары Иллинойстың оңтүстігінде өте аз қар жауады және қысқы ауа райының қалыпты жағдайы болмауы мүмкін. Штаттың көп бөлігінде төрт анық маусым бар. Штаттың ең оңтүстік бөлігі тығыз орманды және ағаштардың күзгі әдемі түстерімен танымал. Торнадолар штаттың орталық бөлігінде, әсіресе маусым және сәуір айларында жиі кездесетін қауіпті құбылыс. Мұз жаңбыры Иллинойс штатының орталық бөлігінде ең көп кездеседі.
Шекаралық аномалиялар
Миссисипи өзені штаттың батыс шекарасы болып табылады, өзен өз арнасын ауыстырған жерлерден басқа. Каскаскиа, Иллинойс, – штаттың алғашқы астанасы, қазір өзеннің батысында жатыр. Миссисипи өзені су тасқынынан Каскаскианың ескі қаласын жойды және бұрынғы Каскаскиа өзенінің төменгі арнасын иеленді. Миссуридің бір бөлігі Иллинойс штатындағы Гранд Тауэр маңында өзеннің шығысында орналасқан. Осыған ұқсас "арналық өзгерістер" Огайо өзенінің Кентуккимен және Уабэш өзенінің Индианамен шекарасында да кездеседі.