Кіріспе
Солтүстік Американың батысындағы маңызды тау тізбегі – Роки таулары, сонымен қатар Роки деп те аталады, бұл ірі тау тізбегі және Солтүстік Америкадағы ең үлкен тау жүйесі. Роки таулары Канаданың батысының ең солтүстік бөлігінен АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы Нью-Мексико штатына дейін түзу сызық бойынша 3000 миль (4828 км) қашықтыққа созылады. Канада мен АҚШ арасындағы анықтамалардың өзгешелігіне байланысты, оның солтүстік шегі Лиард өзенінің оңтүстігіндегі Британдық Колумбияның Терминал жотасында және Траншеяның шығысында, немесе Аляска мен Юкон шекарасынан Каннинг және Ферт өзендері арасындағы Бофорт теңізі жағалауына қараған Брукс жотасының/Британдық таулардың солтүстік-шығыс етегінде орналасқан. Кри халқы бұл жерді Асенивуче деп те атайды.
The Rocky Mountains, also known as the Rockies, are a major mountain range and the largest mountain system in North America. The Rocky Mountains stretch 3000 mile (4828 km) in straight line distance from the northernmost part of western Canada, to New Mexico in the southwestern United States. Depending on differing definitions between Canada and the U. S., its northern terminus is located either in northern British Columbia's Terminal Range south of the Liard River and east of the Trench, or in the northeastern foothills of the Brooks Range/British Mountains that face the Beaufort Sea coasts between the Canning River and the Firth River across the Alaska Yukon border. Another name given to the place by the Cree is ᐊᓭᓂᐓᒉ Aseniwuche.
География
Роки таулары – Солтүстік Американың кең тау жүйесінің ең шығыс бөлігі. Канадалық Роки таулары Канада географтары тарапынан Лиард өзенінен оңтүстікке қарай және Роки таулар шұңқырының шығысына қарай жатқан аймақ ретінде анықталады, және Юкон, Солтүстік-Батыс Аймақтары немесе Британдық Колумбияның орталық бөлігіне дейін созылмайды. Олар үш негізгі топқа бөлінеді: Мусква жоталары, Харт жоталары (жинап алғанда Солтүстік Рокилер деп аталады) және Континенттік жоталар. Лиард өзені аңғарынан әрі солтүстікке қарай Шығыс Канаданың басқа тау жүйелері де жалғасады, олар Юкондағы Селвин, Маккензи және Ричардсон таулары, сондай-ақ Аляскадағы Британдық таулар / Брук жоталарын қамтиды. Алайда, бұл таулар Канаданың Геологиялық қызметі тарапынан Роки тауларының бөлігі ретінде ресми түрде танылмайды, бірақ Америка Геологиялық қоғамының анықтамасы оларды Роки таулары жүйесінің бөлігі – «Арктикалық Роки таулары» деп қарастырады. Американың Континенттік бөлігі Роки тауларында орналасқан және судың Атлант мұхиты мен Тынық мұхитына ағып баратын шекарасын белгілейді. Глейшер Ұлттық паркіндегі Үштік Бөліс шыңы (2444,50 м) осылай аталуына себебі – тауға түскен су Атлант және Тынық мұхиттарына ғана емес, сонымен қатар Гудзон шығанағына да жетеді. Альбертаның солтүстігінде Атабаска және басқа да өзендер Маккензи өзенінің алабын толықтырады, ол Солтүстік Мұзды мұхитының Бофорт теңізіне құяды. Роки тауларындағы адам тығыздығы төмен, орташа есеппен әр шаршы километрге төрт адамдан келеді және 50,000-нан астам халқы бар қалалар аз. Дегенмен, 1950 мен 1990 жылдар аралығында Роки тауларындағы штаттардың халқы тез өсті. 40 жыл ішіндегі штаттардың халқының өсуі Монтанада 35%-дан Юта мен Колорадода 150%-ға дейін жетеді. Бірнеше таулы қалалар мен қауымдардың халқы 1972–2012 жылдар аралығында екі есеге өсті. Джексон, Вайоминг, осы қырық жылдың ішінде 260%-ға өсіп, 1244-тен 4472 тұрғынға жетті. Оңтүстік Роки тауларында, қазіргі Колорадоға жақын жерде, осы ата-баба таулары шамамен 300 миллион жыл бұрын, Пенсильвания кезеңінде тау құрылысының әсерінен өзгеріске ұшырады. Бұл тау құрылысының нәтижесінде Ескі Роки таулары пайда болды. Олар негізінен кембрийге дейінгі метаморфтық тау жыныстарынан тұрады, олар теңіз түбінде қалыптасқан әктас қабаттары арқылы жоғары көтерілген. Таулар палеозойдың соңы мен мезозойдың басында эрозияға ұшырап, көптеген шөгінді тау жыныстарын қалдырды. Миссисиппи кезеңінде (шамамен 350 миллион жыл бұрын) террандар Солтүстік Американың батыс жиегімен соқтығысып, Антлер орогенезін тудырды. 270 миллион жыл бойы тақталардың соқтығысуының әсері Солтүстік Америка тақтасының жиегіне жақын, Роки тауларынан батысқа қарай болды. Қазіргі Роки таулары 80 мен 55 миллион жыл бұрын Ларамид орогенезінде пайда болды. Кілемді жиырып, бүктеулер (таулар) жасайды. Канадада террандар мен субдукция кілемді итеруші күш, ал ата-баба тау жыныстары кілем, ал континенттің ортасындағы Канада қалқаны – қатты ағаш еден. Қазіргі оңтүстік Роки таулары Пенсильвания және Пермь кезеңдерінің шөгінді қалдықтары арқылы жоғары көтерілді. Мұндай шөгінді қалдықтар көбінесе қазіргі таулардың беткейлерінде тік бұрыштармен еңкейген, және Роки тауларының көптеген жерлерінде көрінеді, сондай-ақ қазіргі Роки тауларының шығыс жағында орналасқан ерте кредалық құмтас формациясы – Дакота Хогбек бойымен көрсетілген. Ларамид орогенезінен кейін Роки таулары Тибет сияқты болды: теңіз деңгейінен жоғары орналасқан биік плато. Соңғы 60 миллион жыл ішінде эрозия биік тау жыныстарын алып тастап, олардың астындағы ата-баба тау жыныстарын ашып, Роки тауларының қазіргі ландшафтын қалыптастырды. Осы геологиялық процестердің барлығы жер бетінде күрделі тау жыныстарын ашыққа шығарды. Мысалы, палеоген және неоген кезеңдерінің (66 миллион – 2,6 миллион жыл бұрын) вулкандық тау жыныстары Сан-Хуан тауларында және басқа да аймақтарда кездеседі. Вайоминг бассейніндегі мыңдаған жылдар бойы болған қатты эрозия тау аралық алаптарды салыстырмалы түрде тегіс жерге айналдырды. Тетон және басқа да солтүстік-орталық таулар аймағында палеозой және мезозой дәуірінің қатпарлы және бұзылған тау жыныстары бар, олар 1,2 миллиардтан (мысалы, Тетон) 3,3 миллиардтан астам жылға дейінгі (Бейртұт таулары) аралықта орналасқан протозой және архей магмалық және метаморфтық тау жыныстарының өзектерінен жоғары орналасқан.
The Canadian Rockies are defined by Canadian geographers as everything south of the Liard River and east of the Rocky Mountain Trench, and do not extend into Yukon, Northwest Territories or central British Columbia. They are divided into three main groups: the Muskwa Ranges, Hart Ranges (collectively called the Northern Rockies) and Continental Ranges. Other more northerly mountain ranges of the eastern Canadian Cordillera continue beyond the Liard River valley, including the Selwyn, Mackenzie and Richardson Mountains in Yukon as well as the British Mountains/Brooks Range in Alaska, but those are not officially recognized as part of the Rockies by the Geological Survey of Canada, although the Geological Society of America definition does consider them parts of the Rocky Mountains system as the "Arctic Rockies". The Continental Divide of the Americas is in the Rocky Mountains and designates the line at which waters flow either to the Atlantic or Pacific Oceans. Triple Divide Peak (2444.50 m) in Glacier National Park is so named because water falling on the mountain reaches not only the Atlantic and Pacific but Hudson Bay as well. Farther north in Alberta, the Athabasca and other rivers feed the basin of the Mackenzie River, which has its outlet on the Beaufort Sea of the Arctic Ocean. Human population is not very dense in the Rockies, with an average of four people per square kilometer and few cities with over 50,000 people. However, the human population grew rapidly in the Rocky Mountain states between 1950 and 1990. The forty year statewide increases in population range from 35% in Montana to about 150% in Utah and Colorado. The populations of several mountain towns and communities have doubled in the forty years 1972–2012. Jackson, Wyoming, increased 260%, from 1,244 to 4,472 residents, in those forty years. In the southern Rockies, near present day Colorado, these ancestral rocks were disturbed by mountain building approximately 300 Ma, during the Pennsylvanian. This mountain building produced the Ancestral Rocky Mountains. They consisted largely of Precambrian metamorphic rock forced upward through layers of the limestone laid down in the shallow sea. The mountains eroded throughout the late Paleozoic and early Mesozoic, leaving extensive deposits of sedimentary rock. Terranes began colliding with the western edge of North America in the Mississippian (approximately 350 million years ago), causing the Antler orogeny. For 270 million years, the focus of the effects of plate collisions were near the edge of the North American plate boundary, far to the west of the Rocky Mountain region. The current Rocky Mountains arose in the Laramide orogeny from between 80 and 55 Ma. the rug bunches up and forms wrinkles (mountains). In Canada, the terranes and subduction are the foot pushing the rug, the ancestral rocks are the rug, and the Canadian Shield in the middle of the continent is the hardwood floor. The current southern Rockies were forced upwards through the layers of Pennsylvanian and Permian sedimentary remnants of the Ancestral Rocky Mountains. Such sedimentary remnants were often tilted at steep angles along the flanks of the modern range; they are now visible in many places throughout the Rockies, and are shown along the Dakota Hogback, an early Cretaceous sandstone formation running along the eastern flank of the modern Rockies. Just after the Laramide orogeny, the Rockies were like Tibet: a high plateau, probably above sea level. In the last sixty million years, erosion stripped away the high rocks, revealing the ancestral rocks beneath, and forming the current landscape of the Rockies. All of these geological processes exposed a complex set of rocks at the surface. For example, volcanic rock from the Paleogene and Neogene periods (66 million – 2.6 million years ago) occurs in the San Juan Mountains and in other areas. Millennia of severe erosion in the Wyoming Basin transformed intermountain basins into a relatively flat terrain. The Tetons and other north central ranges contain folded and faulted rocks of Paleozoic and Mesozoic age draped above cores of Proterozoic and Archean igneous and metamorphic rocks ranging in age from 1.2 billion (e. g., Tetons) to more than 3.3 billion years (Beartooth Mountains).
Экология және климат
Роки тауларында кең ауқымды экологиялық факторлар бар. Роки таулары Британдық Колумбиядағы Лиард өзені (59° С) мен Нью-Мексикодағы Рио-Гранде (35° С) аралығында жатыр. Прерия 1800 футтан (549 м) төмен орналасқан, ал тау тізбегіндегі ең биік шыңы – 14440 фут (4401 м) биіктіктегі Эльберт тауы. Жауын-шашын мөлшері оңтүстік аңғарларда жылына бір рет, ал солтүстік шыңдарда жергілікті жерлерде жылына бір рет түседі. Қаңтар айының орташа температурасы Принс-Джордж, Британдық Колумбияда басталып, Тринидад, Колорадода аяқталады. АҚШ Геологиялық қызметі Роки тауларында он түрлі орманды аймақты анықтады. Оңтүстіктегі, жылы немесе құрғақ аймақтарда пінеяндар/жүнжабақтар, ponderosa пінелері немесе пінелермен аралас емендер өседі. Солтүстіктегі, суық немесе ылғалды аймақтарда Дуглас шыршалары, Каскадиялық түрлер (мысалы, батыс гемолокасы), лоджполь қарағайлары/дірілдеген қайыңдар немесе шыршалармен араласқан шыршалар табалады. Ағаш шебіне жақын аймақтар ақ қарағайлардан (мысалы, аққақ қарағай немесе бристол қарағайы) немесе ақ қарағай, шырша және круммхольц сияқты бұталардың қоспасынан тұруы мүмкін. Соңында, өзендер мен каньондар тау жотасының құрғақ бөліктерінде ерекше орман аймағын қалыптастырады. Солтүстік Америкадағы ең ірі бұғылар Альберта және Британдық Колумбиясының тау етегіндегі ормандарда кездеседі. Роки тауларындағы көптеген түрлердің жағдайы толық емес мәліметтерге байланысты белгісіз. Еуропалық американдықтардың тауларды қоныстандыруы жергілікті түрлерге кері әсер етті. Кеміген түрлердің мысалдары: батыс бақалары, жасыл арқалы форель, ақ осетр, ақ құйрықты торғай, трубашы құс және горный қой. Тау тізбегінің АҚШ бөлігінде гризли аюлары мен қасқыр үйірлері сияқты жоғарғы хищниктер бастапқы ареалдарынан жойылған, бірақ консервациялық шаралар мен қайта қоныстандыру арқасында ішінара қалпына келді. Қалпына келген басқа да түрлерге ақбас бүркіт және сақиналы бүркіт жатады. 1610 жылы испандықтар қазіргі Нью-Мексикодағы Роки тауларының етегінде Санта-Фе қаласын құрды, ол АҚШ-тағы ең көне тұрақты үкімет орталығы болып табылады. Жылқының, металл құралдардың, мылтықтардың, жаңа аурулардың және әртүрлі мәдениеттердің енгізілуі Американың түпкілікті халықтарының мәдениетін түбегейлі өзгертті. Американың түпкілікті халқы аурулар, соғыстар, мекенжайлардың жоғалуы (бизондардың қырылуы) және олардың мәдениетіне жасалған шабуылдар нәтижесінде тарихи ареалдарының көп бөлігінен жойылды. Сэр Александр Маккензи (1764 – 1820 жылғы 11 наурыз) 1793 жылы Роки тауларын кесіп өткен алғашқы еуропалық болды. Ол Фрейзер өзенінің жоғарғы ағысын тапты және сол жылдың 20 шілдесінде қазіргі Канаданың Тынық мұхиты жағалауына жетіп, Мексикадан солтүстікке қарай Солтүстік Американы кесіп өтудің бірінші құжатталған жолына аяқталды. Ол Британдық Колумбияның Белла-Кула қаласына келді, онда ол алғаш рет Тынық мұхитының тұзды суына South Bentinck Arm шығанағы арқылы жетті. Льюис және Кларк экспедициясы (1804–1806) Роки тауларының алғашқы ғылыми барлауы болды. Қазіргі ботаниктер, зоологтар және геологтар үшін үлгілер жиналды. Экспедиция шығыстан келген еуропалық американдықтар үшін Роки тауларына (және одан өтуге) жол ашқан деп есептеледі, бірақ Льюис пен Кларк саяхаттары барысында кем дегенде 11 еуропалық американдық таушымен кездесті. Бұл бекеттер 19 ғасырдың басында Канаданың Роки тауларындағы еуропалықтардың көптеген іс-әрекеттеріне база болды. Ең танымал экспедициялардың бірі – Дэвид Томпсонның Колумбия өзенімен Тынық мұхитына барған экспедициясы. 1811 жылғы экспедициясында ол Колумбия және Жылан өзендерінің қосылған жерінде орналасып, аймақтың Ұлыбританияға тиесілі екенін жариялаған бағана мен хабарлама орнатты және Солтүстік-Батыс компаниясының осы жерде форт салу ниетін мәлімдеді. 1818 жылғы Англо-американдық конвенциясымен 49-шы солтүстік параллельді Орман көлінен "Тасты тауларға" дейінгі батыстағы халықаралық шекара ретінде белгіленді; Ұлыбритания мен АҚШ сол кезден бастап Тынық мұхитқа дейінгі батыстағы жерлерді "бірлескен иеленуде" деп сипатталған нәрсеге келісті. Аумақтық және келісім-шарт мәселелерін шешу, Орегон дауы кейінірек шешілді. 1819 жылы Испания 42-ші параллельдің солтүстігіндегі құқықтарын АҚШ-қа берді, бірақ бұл құқықтар иеленуді қамтымады және сонымен қатар сол аймақтағы талаптары бойынша Ұлыбритания мен Ресейге міндеттемелерді де қамтыды.
Қауіптер
Қаяу тауларында аюлар мен тау арыстандарымен (пумалармен) кездесу алаңдау тудырады. Бұдан басқа, жәндіктер, орман өрттері, қолайсыз қар жағдайлары және түнгі суық сияқты басқа да мәселелер бар. Маңыздысы, Қаяу тауларында жылдар бойы, 1993, 2007 (тәжірибелі NOLS жетекшісіне қатысты), 2015 және 2018 жылдарды қоса алғанда, тік тік жарлардан құлау (осы 4/5 дәрежелі жерде қате қадам өлімге әкелуі мүмкін) және құлаған тастар салдарынан кездейсоқ өлім жағдайлары болды. Басқа оқиғалардың ішінде 2005 жылы SquareTop тауының жанында ауыр жарақат алған саяхатшының әуемен эвакуациялануы және 2006 жылы мемлекеттік іздеу-құтқару қызметтерінің қатысуымен болған, көрінетін кездейсоқ құлаудан туған қайғылы оқиға бар. АҚШ Орман шаруашылығы Қаяу тауларындағы қаза болғандардың ресми саны туралы жинақталған және жаңартылған мәліметтерді ұсынбайды.