Кіріспе
ешбір "АҚШ" термині географиялық мағынада қолданылған кезде, құрлыққа жататын АҚШ-қа (кейде "Төменгі 48" деп аталады, оның ішінде Колумбия округі), Аляска, Гавай, Пуэрто-Риконың бес аралдық аумақтары, Солтүстік Мариан аралдары, АҚШ Виргин аралдары, Гуам, Америка Самоасы және шағын шеткі иеліктері жатады. Құрама Штаттар Канада және Мексикамен құрлық шекарасын, ал Ресей, Куба, Багам аралдары және тағы да көптеген елдермен, негізінен Кариб бассейнінде, сондай-ақ Канада мен Мексикамен теңіз шекарасын бөліседі. АҚШ пен Канаданың солтүстік шекарасы – әлемдегі ең ұзын екі елдік құрлық шекарасы.
The term "United States," when used in the geographical sense, refers to the contiguous United States (sometimes referred to as the Lower 48, including the District of Columbia), Alaska, Hawaii, the five insular territories of Puerto Rico, Northern Mariana Islands, U. S. Virgin Islands, Guam, American Samoa, and minor outlying possessions. The United States shares land borders with Canada and Mexico and maritime borders with Russia, Cuba, The Bahamas, and many other countries, mainly in the Caribbeanin addition to Canada and Mexico. The northern border of the United States with Canada is the world's longest bi national land border.
Аумағы
1989 жылдан 1996 жылға дейін АҚШ-тың жалпы ауданы (тек жер және ішкі су) ретінде тіркелді. Тізімдегі жалпы аумақ 1997 жылы (Ұлы көлдер аймағы мен жағалау сулары қосылды), 2004 жылы, 2006 жылы және 2007 жылы (аумақтық сулар қосылды) өзгерді. Қазіргі уақытта CIA World Factbook көрсетіп тұр, Біріккен Ұлттар Ұйымының Статистика бөлімі көрсетіп тұр, ал «Британника» энциклопедиясы көрсетіп тұр (Ұлы көлдер аймағы кіреді, бірақ жағалау сулары кірмейді). Бұл дереккөздер тек 50 штат пен Федералды округті қарастырады және теңіз артындағы аумақтарды есепке алмайды. АҚШ-тың Ерекше экономикалық аймағы екінші орында тұр. Жалпы ауданы бойынша (жер және су) АҚШ Қытай Халық Республикасынан сәл үлкен немесе кіші, бұл оны әлемдегі үшінші немесе төртінші ірі ел етеді. Екі ел де Ресей мен Канададан кіші, бірақ Бразилиядан үлкен. Тек жер ауданы бойынша (суларды есептемегенде) АҚШ – Ресей мен Қытайдан кейін әлемдегі үшінші үлкен ел, ал Канада төртінші орында. АҚШ немесе Қытай жалпы ауданы бойынша үшінші ірі ел бола ма, жоқ па, екі факторға байланысты: 1) Қытайдың Аксай-Чин және Транс-Каракорум аймақтарына деген талабының дұрыстығы (осы екі аймаққа Үндістан да талап қояды, сондықтан есепке алынбайды); 2) АҚШ өзінің ауданын қалай есептейді. World Factbook жарық көргеннен бері ЦРУ АҚШ-тың жалпы ауданы туралы мәліметтерді бірнеше рет жаңартты.
By total area (water as well as land), the United States is either slightly larger or smaller than the People's Republic of China, making it the world's third or fourth largest country. Both countries are smaller than Russia and Canada in total area but are larger than Brazil. By land area only (exclusive of waters), the United States is the world's third largest country, after Russia and China, with Canada in fourth. Whether the US or China is the third largest country by total area depends on two factors: (1) the validity of China's claim on Aksai Chin and Trans Karakoram Tract (both these territories are also claimed by India, so are not counted); and (2) how the US calculates its surface area. Since the initial publishing of the World Factbook, the CIA has updated the total area of the United States several times.
Жалпы сипаттамалары
Құрама Штаттар солтүстікте Канадамен, оңтүстікте Мексикамен, солтүстік-батыста Ресеймен, оңтүстік-шығыста Флорида мен Куба, Флорида мен Багам аралдарымен екі теңіз шекарасымен шектеседі. 48 штаттың батысында Тынық мұхиты, шығысында Атлант мұхиты, оңтүстік-шығысында Мексика шығанағы жатыр. Алясканың оңтүстігі мен оңтүстік-батысында Тынық мұхиты, батысында Беринг бұғазы, солтүстігінде Солтүстік Мұзды мұхиты орналасқан. Гавайи материктің оңтүстік-батысында, Тынық мұхитында жатыр. АҚШ-тың (Канада) солтүстік бөлігі әлемдегі ең ірі архипелаг – Канада Арктикалық архипелагында орналасқан. Ол Солтүстік Мұзды мұхитқа жақын жерде. Соның ішінде 48 штат Канада мен Мексика арасындағы аймақта орналасқан. Бұл топ әртүрлі дәлдік және ресмилік деңгейінде "жалғасқан АҚШ" және "Төменгі 48" деп аталады. Аляска "Континенттік АҚШ" терминіне кіреді және Солтүстік Американың солтүстік-батыс шетінде жатыр. Елдің астанасы Вашингтон қаласы 1800 жылы Филадельфиядан көшіріліп, құрылды. Ол Мэриленд штаты сыйлаған жерде орналасқан федералды округ ретінде құрылды; Вирджиния да жер сыйлады, бірақ ол 1849 жылы қайтарылды. АҚШ-тың әртүрлі деңгейде автономиясы мен ұйымдастырылуы бар теңізден тыс аумақтары бар, оның ішінде Кариб теңізіндегі Пуэрто-Рико және АҚШ Виргин аралдары (бұрын Дания Виргин аралдары деп аталған және Екінші дүниежүзілік соғыстың басында АҚШ сатып алған), Тынық мұхиты аймақтары – Америка Самоасы, Гуам және Солтүстік Мариан аралдары, сондай-ақ бірнеше адам тұрмайтын аралдық аумақтар бар. Алған аумақтардың кейбіреулері АҚШ-тың аумақтық дамуының бөлігі болды немесе елдің шығысқа қол жеткізуге жасаған күш-жігерінің нәтижесі болды. Америка Құрама Штаттарының көбі Солтүстік жарты шарда орналасқан, Америка Самоасы мен Джарвис аралын қоспағанда.
Климат
Үлкен аумағы мен географиялық ерекшеліктерінің кеңдігіне байланысты, АҚШ-та жаһандық климаттың дерлік барлық түрлерінің мысалдары кездеседі. Оңтүстік Америка Құрама Штаттарында субтропикалық, солтүстікте континенттік, Гавайи мен Оңтүстік Флоридада тропикалық, Аляскада полярлық, 100-ші меридиан батысындағы Ұлы жазықта жартылай шөлейтті, Калифорния жағалауында Жерорта теңізі, ал Ұлы бассейн мен Оңтүстік-Батыста құрғақ климат басым. Елдің әлемдік держава ретінде өсуіне оның салыстырмалы түрде қолайлы ауыл шаруашылығы климаты (ішінара) ықпал етті. Бұл аймақтарда сирек кездесетін ауыр құрғақшылық, жалпы су тасқынының болмауы және көбінесе қолайлы, жеткілікті жауын-шашынды климат осыған себеп болды. АҚШ-тың ауа райына ең көп әсер ететін фактор – полярлық реактивті ағын. Ол жаз айларында солтүстікке қарай Канадаға, ал қыс айларында оңтүстікке қарай АҚШ-қа қарай жылжиды. Бұл ағын Тынық мұхитының солтүстігінен АҚШ-тың Солтүстік-Батысына кіретін үлкен төмен қысымдық жүйелерді әкеледі. Каскад таулары, Сьерра-Невада және Роки таулары осы жүйелерден ылғалдың көп бөлігін орографиялық эффект арқылы сіңіріп алады. Олар Шығысқа қарай жылжығанда ылғал мөлшері азаяды және Ұлы жазықтарға жеткен кезде айтарлықтай төмендейді. Ұлы жазықтардан өтетін кезде, кедергісіз жазық жер олардың қайта ұйымдасуына мүмкіндік береді, бұл ауа массаларының күшті соқтығысуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, Мексика шығанағынан келген ылғал көбінесе солтүстікке қарай тартылады. Бұл күшті реактивті ағынмен біріксе, әсіресе көктем мен жаз айларында қатты дауылдарға әкелуі мүмкін. Кейде қыста бұл дауылдар шығыс жағалауына және Атлант мұхитына қарай жылжығанда басқа төмен қысымдық жүйемен бірігіп, қарқынды күшейеді. Бұл дауылдар "Нор-Истер" деп аталады және көбінесе Жаңа Англияға ауыр жаңбыр, жел және қар әкеледі. Ұлы жазықтың кедергісіз далалары әлемдегі ең экстремалды климаттық өзгерістерге де себеп болады. Температура тез өсе де, төменде де алады, желдің күші зор болуы мүмкін, ал жылу толқындары немесе Арктикалық ауа массалары жазықтар арқылы тоқтаусыз жылжиды. Ұлы бассейн мен Колумбия платосы (Интермонтаналық платолар) – Каскадтар мен Сьерра-Неваданың жаңбырдан қорғалған жерлерінде орналасқан құрғақ немесе жартылай құрғақ аймақтар. Оңтүстік-Батыста жауын-шашынның орташа мөлшері аз, ал температура бірнеше апта бойы жоғары болады. Оңтүстік-Батыс пен Ұлы бассейнде шілдеден қыркүйекке дейін Калифорния шығанағынан келетін муссонның әсері байқалады, ол аймаққа жергілікті, бірақ көбінесе қатты дауылдар әкеледі. Калифорнияның көп бөлігі Жерорта теңізі климатына ие, кейде қазаннан сәуірге дейін шамадан тыс жауын-шашын жауады, ал жылдың қалған уақытында жаңбыр жаумайды. Тынық мұхитының Солтүстік-Батысында жаңбыр жыл бойы жауады, бірақ қыста және көктемде оның мөлшері едәуір артады. Батыс тауларында жауын-шашын көп мөлшерде жауады және қар қалың болады. Каскадтар әлемдегі ең қарлы жерлердің бірі болып табылады, кейбір жерлерде жылдық қар жауынның орташа мөлшері өте жоғары, бірақ жағалауға жақын төменгі биіктіктерде қар аз жауады. Флорида штатының солтүстік бөлігінде субтропикалық, ал оңтүстік бөлігінде тропикалық климат басым. Флоридада жаз айларында ылғалды, ал қыс айларында құрғақ болады. Жыл сайын Флориданың көп бөлігі мен оңтүстік штаттарында қырау байқалмайды. Флориданың жұмсақ қысы оның орталық бөлігінде тропикалық жемістердің ірі өндіріс орталығының дамуына мүмкіндік береді, бұл АҚШ-ты цитрус өндірісі бойынша Бразилиядан кейін екінші орынға шығарады. Тағы бір маңызды (бірақ жергілікті) ауа райы әсері – Ұлы көлдердің оңтүстігі мен шығысында, әсіресе Мичиганның Жоғарғы жарты аралының төбелі бөліктерінде және Нью-Йорктегі Тэг Хилл платосында жауатын көлдік қар. 2006-2007 жылдардың қысында Нью-Йорк штатының Буффало айманында 2 метрден астам қар жиналды. Ютадағы Васатч майданы мен Васатч жотасы да Ұлы тұзды көлден көлдік қардың көп мөлшерін алады.
Төтенше жағдайлар
Алясканың солтүстігінде тундра және арктикалық жағдайлар басым, ал температура төмендеп, тіркелген ең төмен температураға жетті. Спектрдің екінші шетінде, Калифорниядағы Өлім аңғарында бір кезде Жер бетінде тіркелген ең жоғары температураға жетті. Орташа есеппен, батыс штаттардың тауларында Жер бетіндегі қардың ең көп мөлшері жауады. Жылдық ең көп қар жауған жер – Вашингтон штатындағы Рейниер тауы, ондағы рекорд 1971–72 жылдардың қысында тіркелді. Бұл рекордты Солтүстік-батыс Вашингтондағы Бейкер тау шаңғысы курорты 1998–99 жылғы қар жауу маусымында жауған қардың мөлшері бойынша жаңартты. Каскад тау жотасынан тыс қар жауатын маңызды аймақтар – Ютадағы Васатч таулары, Колорадодағы Сан-Хуан таулары және Калифорниядағы Сьерра-Невада. Шығыс аймақта Ұлы көлдер маңы мен Солтүстік-Шығыстағы таулар ең көп қар жауады, бірақ олардың қар деңгейі АҚШ-тың батысындағы деңгейге жетпейді. Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауында жауын-шашын материктік АҚШ-тың басқа аймақтарына қарағанда көп болады, Вашингтондағы Квинаулт жаңбырлы орман орташа жауын-шашын мөлшері бойынша Гавайиден де асып түседі, жыл сайын Мауи аралындағы Биг Богта өлшенеді. Америка Самоасындағы Паго-Паго порты әлемдегі ең жаңбырлы порт болып саналады (бұл 523 метрлік Rainmaker тауының әсерінен). АҚШ-тың орталық бөліктерінде торнадолар Жер бетіндегі басқа аймақтарға қарағанда жиі кездеседі және көбінесе көктем мен жаз айларында пайда болады. Атлантика жағалауы мен Мексика шығанағында жыл сайын қауіпті және қиратушы дауылдар болып тұрады. Аппалачи аймағы мен Орта Батыс ең ауыр су тасқындарына ұшырайды, бірақ АҚШ-тың ешбір аймағы су тасқынынан толығымен қорғалмаған. Оңтүстік-Батыстағы құрғақшылықтар ең ауыр болады; олардың бірі 500 жылдан астам уақытқа созылған және ежелгі Пуэбло тайпаларына зиян келтірген деп есептеледі. Батыс аймағы жыл сайын ірі орман өрттеріне ұшырайды.
Табиғи апаттар
Америка Құрама Штаттары жыл сайын түрлі табиғи апаттардың әсеріне ұшырайды. Құрғақшылық сирек болғанымен, ол кейде ауқымды бұзылыстарға себеп болған, мысалы, Шаңды дала (1931–1942 жж.) кезінде. Далалық жерлердегі егістіктер құрып, тұтас аймақтарда халық саны күрт азайды, ал құмды дауылдар жерді шарпыды.
Торнадолар мен дауылдар
2023 жылғы Gallup сауалнамасына сәйкес, үш американдықтың біреуі соңғы екі жылда ауқымды ауа райы құбылысын тікелей бастан өткергенін мәлімдеді. Ұлы жазықтар мен Орта батыста, әртүрлі ауа массаларының әсерінен, көктем және жаз айларында жиі қатты дауылдар мен торнадолар болады, жылына шамамен 1000 торнадо тіркеледі. Солтүстік Техастан солтүстікке Канзас және Небраскаға дейін, ал шығысқа Теннессиге дейінгі аймақ Торнадо аллеясы деп аталады. Бұл аймақтағы көптеген үйлерде торнадодан қорғаныш алаңдары бар, ал қалалардың көпшілігінде торнадо қаупі туралы ескерту сиреналары орнатылған, себебі аймақта торнадолар жиі пайда болады. Құрлықтағы дауылдар – АҚШ-та кездесетін тағы бір табиғи апат. Олар Мексика шығанағы мен Атлант мұхитының жағалауындағы кез келген жерге, сондай-ақ Тынық мұхитындағы Гавайи аралдарына да соғылуы мүмкін. Ерекше қауіпте Техастың орталық және оңтүстік жағалаулары, оңтүстік-шығыс Луизианадан Флорида Панхендлге дейінгі аймақ, Флорида түбегі және Солтүстік Каролинаның сыртқы жағалаулары жатыр, бірақ жағалаудың кез келген бөлігіне соққы тиюі мүмкін. Кариб теңізіндегі АҚШ-тың аумақтары мен иеліктері, оның ішінде Пуэрто-Рико және АҚШ Виргин аралдары, Кариб теңізіндегі орналасуына байланысты дауылдарға осал. Дауыл маусымы 1 маусымнан 30 қарашаға дейін жалғасады, ең жоғары белсенділік тамыздың ортасынан қазан айының басына дейін байқалады. Ең қиратушы дауылдардың қатарында 1900 жылғы Галвестон дауыл, 1992 жылғы Эндрю дауыл, 2005 жылғы Катрина дауыл, сондай-ақ 2017 жылғы Харви және Мария дауылдары бар. Тынық мұхитындағы дауылдар (циклон деп те аталады) су температурасының салқындауына байланысты АҚШ-тың Тынық мұхиты жағалауына соқпайды. Дегенмен, Тынық мұхитының шығысынан келген тропикалық циклонның қалдықтары кейде АҚШ-тың батыс аймақтарына әсер етіп, орташадан ауыр жаңбыр жаудырады.
Су тасқыны
Америка Құрама Штаттарында кейде ауыр су тасқыны болады. Тарихы бойындағы маңызды су тасқындарының қатарында 1927 жылғы Ұлы Миссисипи су тасқыны, 1993 жылғы Ұлы су тасқыны және 1982–1983 жылдардағы Эль-Ниньо құбылысынан АҚШ-тың батысында кең ауқымды су тасқыны мен тау көшкіндері болды. Су тасқыны, әсіресе Шығыс жағалауда, дауылдар мен қолайсыз ауа райы кезінде жиі кездеседі, мысалы, 2012 жылы «Сэнди» дауылы аймақты қиратқан кезде. Дегенмен, жергілікті су тасқыны кез келген жерде болуы мүмкін, ал ауыр жаңбырдан туындаған тау көшкіндері, әсіресе Оңтүстік-Батыста, таулы аймақтарда проблема тудыруы мүмкін. Батыстағы кең шөлді бұталар өрттің таралуына ықпал етеді. Батыс таулы аймақтарының тар шатқалдары мен жаз айларындағы күшті дауылдар кенеттен су тасқынына алып келеді, бұл кейде өте қауіпті болуы мүмкін, ал Солтүстік-Шығыстағы қарлы дауылдар аймақтағы қызметті тоқтатуы мүмкін (бірақ қатты қарлы дауылдар кез келген жерде болуы мүмкін).
Геологиялық
АҚШ-тың батыс жағалауы Тынық мұхитының от шеңберінің бір бөлігін құрайды, бұл әлемдегі жер сілкіністерінің 90%-ын құрайтын ауыр тектоникалық және жанартаулық белсенділік аймағы. Американың солтүстік-батысындағы Вашингтон, Орегон және Калифорнияның солтүстігіндегі Каскад таулары бойында белсенді жанартаулардың ең жоғары шоғырлануы байқалады. Гавай аралдарында, соның ішінде 1983 жылдан бері үздірілмей атылып жатқан Килауэа жанартауы да бар, бірақ олар әдетте арал тұрғындарына зиян келтірмейді. 17 ғасырдан бері Гавай аралдарында адам өміріне қауіп төндіретін ірі жарылыс болған жоқ. Жанартаулардың жарылысы кейде апатқа ұшырауы мүмкін, мысалы, 1980 жылы Вашингтондағы Сент-Хеленс тауының жарылысы. От шеңбері Калифорния мен Алясканың оңтүстігін жер сілкінісіне әсіресе осал етеді. Жер сілкінісі үлкен зардаптарға алып келуі мүмкін, мысалы, 1906 жылғы Сан-Франциско жер сілкінісі немесе 1964 жылғы Аляска штатының Анкоридж қаласы маңындағы Ұлы жұма жер сілкінісі. Калифорния сейсмикалық белсенділігімен танымал және адам өмірі мен мүлікті сақтау үшін үлкен құрылыстардың жер сілкінісіне төзімді болуын қажет етеді. Калифорнияда үлкен жер сілкінісі болмаса да, шағын жер сілкінісі жиі болып тұрады. 2010 жылдан 2012 жылға дейін жыл сайын шамамен 100 маңызды жер сілкінісі тіркелді, бұл бұрынғы орташа көрсеткіштен (жылына 21) жоғары. Бұл фрекингтен шыққан сарсуды тереңге тастаумен байланысты деп саналады. Олардың ешқайсысының магнитудасы 5,6-дан аспады және ешкім қаза болған жоқ.
Басқа да табиғи апаттар
Басқа табиғи апаттарға Тынық мұхиты аймағындағы цунамилер, Калифорниядағы балшық сығақтары және құрлықтағы АҚШ-тың батыс жартысындағы орман өрттері жатады. Құрғақшылық салыстырмалы түрде сирек болғанымен, ол кейде үлкен экономикалық және әлеуметтік салдарға алып келді, мысалы, «Шаңды қазан» (1931–1942) кезеңінде кең ауқымды егін қырылу мен шаң дауылдары болды, бұл Оңтүстік Ұлы жазықтардан басталып Атлант мұхитына дейін жетті.
Салдарлар
АҚШ Халық санағы бюросының мәліметтеріне сәйкес, 2022 жылы табиғи апаттар салдарынан 3,3 миллион адам күштеп көшірілді, бұл АҚШ ересек халқының 1,3%-дан астам құрайды. Көшірудің жартысынан астамы дауылдардың салдарынан болды. Зерттеу есебінде Флорида штатында «Ян» және «Николь» дауылдарынан туған қирату 1 миллионға жуық адамның, яғни әр 17 ересек тұрғынның біреуінің басқа жерге көшірілуіне әкелгені көрсетілген. Луизиана штатында, тұрғындары бір жыл бұрын «Ида» дауылының ауыр салдарымен күресіп жатқан жерде, 409 000-нан астам адам, яғни әр сегіз тұрғынның бірі көшірілді. Бұған қарамастан, Луизиана штаты 2022 жылы салыстырмалы түрде тыныш дауыл маусымын бастан өткерді.
Адам
Адам географиясы тұрғысынан, Америка Құрама Штаттарында әртүрлі этникалық топтар мен мәдениеттер қоныстанған.