Кіріспе

Италияның географиялық ерекшеліктері

Италияның географиясы Италияның барлық физикалық-географиялық элементтерінің сипаттамасын қамтиды. Италия, аумағы көбінесе осы аттас географиялық аймақпен сәйкес келеді, Оңтүстік Еуропада орналасқан және Апеннин тауларымен кесілген ұзын, бут пішіндес Италия түбегін, Альп тауларының оңтүстік беткейін, По аңғарының кең жазығын және Сицилия мен Сардиния сияқты бірнеше аралдарды қамтиды. Италия Солтүстік жарты шарға жатады. Пелагия аралдарының екеуі (Лампедуза және Лампионе) Африка құрлығында орналасқан. Италияның жалпы ауданы , оның ішінде құрлық және су. Ол 35° және 47° солтүстік ендік және 6° және 19° шығыс бойлық арасында жатыр. Италия Швейцария, Франция, Австрия және Словениямен шектеседі. Сан-Марино және Ватикан қаласы анклавтар болып табылады. Шекараның жалпы ұзындығы . Аралдарды есептегенде, Италияның Адриатика, Ион, Тиррен, Лигурия, Сардиния теңіздері мен Сицилия бұғазында жағалау сызығы бар. Италияның географиялық аймағы, дәстүрлі және ең көп қабылданған көлемі бойынша шамамен , құрайды.

Жалпы сипаттамалары

Италия Еуропа құрлығының орталық-батыс бөлігімен Альп таулары арқылы жалғасқан. Географиялық орнына байланысты, ол Еуропа мен Африка арасындағы көпір қызметін атқарады. Атап айтқанда, Италия түбегі Жерорта теңізінің ортасында, шығысында Балқан және Грек түбектері, батысында Иберия түбегі, оңтүстігінде Солтүстік Африка және солтүстігінде Альп тауларымен бөлінген континенттік Еуропа арасында орналасқан. Италия сонымен қатар Жерорта теңізінің батыс және шығыс алаптарын – яғни Тиррен теңізін Ион теңізінен – бөліп тұрады, Калабрия және Сицилия арқылы геологиялық тұрғыдан жарым аралға ұласады. Сицилия мен Африканы (Түніс түбегін) Сицилия бұғазы ғана ажыратады. Шығыс жағынан Саленто Албания жағалауынан, Отранто бұғазының ең тар жерінде орналасқан. Бұл – Капо д'Отранто (сонымен қатар Пунта Паласиа деп те аталады), ол солтүстік ендігі 40° 7' және шығыс бойы 18° 31' координаталарында жатыр. Салентоның солтүстігінде Адриатика теңізінің ұзын және тар шығанағы орналасқан. Сардиния және Корсика аралдары Тиррен теңізін Сардиния теңізінен бөліп тұрады. Италия түбегі мен аралдарының жағалық сызығының ұзындығы шамамен , бұл Пиреней түбегінен әлдеқайда ұзын, бірақ Балқан түбегінен әлдеқайда қысқа. Италия аумағының 41,6%-ы төбелі, 35,2%-ы таулы, ал 23,2%-ы жазық болып келеді, яғни төбелі жерлер басым. Бүгінгі Италия топырағы антропогендік әсердің нәтижесінде қалыптасқан және ішінара таулы, ішінара төбелі, ішінара жанартаулық, ішінара бөктерлі, полисиндермен, аралдармен және мелиорациялық жұмыстар арқылы құрғатылған (Circeo, Ferraresi, Comacchio, Ostiense, Pisana және т.б. бонификациялары) жерлерді қамтиды, бұл жерлерде су бөгеттерінің биіктігі үнемі артып келеді (мысалы, Венатодан 20 консорциумдан күніне 1,7 миллиард текше метр таза су алынып отырады). Италияда теңізден ешбір елді мекеннен қашықтығыдан аспайды, ал теңізден ең алыс итальяндық муниципалитеті – Мадесимо (Сондрио провинциясы), ол Лигурия теңізінен шақырым қашықтықта орналасқан.

Шекаралар

Италия Швейцариямен, Франциямен, Австриямен және Словениямен шектеседі. Сан-Марино және Ватикан қаласы анклавтар болып табылады. Шекараның жалпы ұзындығы – 1932 шақырым. Аралдарды қоса алғанда, Италияның Адриатика, Ион, Тиррен, Лигурия, Сардиния теңізі және Сицилия бұғазы бойында жағалауы бар.

Судың жалпы жаңартылатын ресурстары

191,3 км³ (2011)

Тұщы суды алу (үй шаруашылығы/өнеркәсіп/ауыл шаруашылығы)

жалпы: 45,41 км³/жыл (24%/43%/34%)
адам басына шаққанда: 789,8 м³/жыл (2008)

Бөлімдер

Италияның географиялық аймағы, Ницца аймағы (тарихи Ницца графтығына сәйкес келеді), Италиялық Швейцария, Юлий алқабының бір бөлігі және Валь-Стретта, Гондо және Валь-Монастеро сияқты кішірек аумақтар Италия Республикасының континенттік бөлігіне жатпайды, бірақ Италияның географиялық аймағының құрамына кіреді. Керісінше, Лей аңғары, Ливиньо аңғары, Сан-Кандидо алқабы, Рио-Сесто аңғары және Тарвизио алқабы Италия Республикасының бөлігі болғанымен, Италияның географиялық аймағына енбейді.

Италия түбегі

Жарым аралдық Италия – жоғарыда аталған сызықтың барлық оңтүстік бөлігін, Калабриядағы Пунта-Мелитоға (жарым аралдың ең оңтүстік нүктесі) және Апулиядағы Санта-Мария-ди-Леукаға дейін қамтиды. Сан-Марино және Ватикан қаласы Италияның географиялық аймағына кіргенімен, тәуелсіз мемлекеттер болып табылады. Италия түбегі Еуропаның оңтүстігіндегі үш ірі түбектің арасында орталықта орналасқан, Жерорта теңізінің төңірегінде, ірі аралдар мен бірнеше архипелагтармен.

Таулар

Италия аумағының шамамен 40% таулы жерлерді құрайды, солтүстік шекарасында Альп таулары орналасқан, ал Апеннин таулары түбектің тірегі болып табылады және олардың бойымен он тоғыз итальяндық аймақ өтеді. Сардинияда ерекше сипаттамалары бар таулар бар, олар Сардиния-Корсика рельефінің құрамына кіреді, себебі ол Корсикаға да әсер етеді. Альп таулары (мезозой және кайнозой дәуірлерінде пайда болған) По аңғарының солтүстігін, шығысын және батысын қоршап, Италияның солтүстік шекарасының бойымен (шамамен ) созылып, табиғи шекараны құрайды. Альп тауларында Еуропалық Одақтың ең биік шыңы – Монблан, теңіз деңгейінен биіктікте, Аоста аңғары мен Франция арасында орналасқан. Апеннин таулары (олигоцен кезеңінде пайда болған) По аңғарының оңтүстігінде көтеріліп, Италия түбегінің бойымен солтүстіктен оңтүстікке қарай, Лигуриядан Калабрияға дейін созылады және Сицилияның солтүстігінде Мадонияда аяқталады, Тиррен және Адриатика-Иония жағалаулары арасында суайырық қызметін атқарады. Италиядағы ең биік шыңдар Батыс Альп тауларында орналасқан, онда Монте Роза, Червино және Монблан сияқты көптеген шыңдар бар, ал Апенниннің ең биік нүктесі – Гран Сассо д'Италия. Италиядағы танымал таулар – Монте Червино (Маттерхорн), Монте Роза, Батыс Альптегі Гран-Парадизо, сондай-ақ Альп тауларының шығыс жағындағы Бернина, Стельвио және Доломиттер.

Төбелер

Италия аумағының басым бөлігін төбелер алып жатыр. Олар негізінен Апеннин тауларының бойында, жартыаралының оңтүстік-орталық бөлігінде, сондай-ақ Альп тауларына жақын Альпілік аймақта орналасқан. Субальпілік төбелер По аңғарының батыс бөлігінде кеңейеді, онда Ланге және Монферрат төбелерін құрайды. Италиядағы екінші үлкен жазық – Таволиере делле Пулье. Италия өзендері екі негізгі топқа бөлінеді: Альпілік По өзендері және Апеннин аралдық өзендері. Елдің солтүстігінде бірнеше субальпілік мұздық бөгеттерімен жасалған көлдер (Италия көлдері) бар, олардың ішінде Италиядағы ең ірісі – Гарда көлі. Бұл субальпілік көлдердің танымал өкілдері – Маджоре көлі (оның солтүстік бөлігі Швейцарияға қарайды), Комо (Италия Республикасының ең терең көлі), Орта, Лугано, Изео, Идро. Бұл көлдер ежелгі мұздықтардың қазған кең аңғарларында орналасқан. Италияда жағалау көлдері де бар, мысалы, Лезина көлі, теңізден тар құрлық жолағымен бөлінген, және жанартаулық көлдер (Болсена, Вико, Браччано), олар сөнген жанартаулардың кратерлерінде орналасқан. Ал Трасимено көлі аймақтағы ойыста пайда болған. Италияның жағалау сызығының ұзындығы шамамен 7600 км, оның пішіні материктің географиялық ерекшеліктеріне және теңіздің әсеріне байланысты. Адриатика жағалауы көбінесе тік болып келеді, солтүстікте Триест және Венеция шығанақтарымен, орталықта Конеро мүйісімен, оңтүстікте Гаргано мүйісімен (Манфредония шығанағын құрайды) сипатталады. Адриатика жағалауы көбінесе төмен және құмды. Ең жоғары сейсмикалық қауіпке ұшыраған аймақтар – Сицилияның солтүстік-батысы және оңтүстігі, Апеннин тауларының барлық бөлігі (әсіресе оңтүстік-орталық бөлігі), Солтүстік Апулия, Фриули-Венеция Джулияның көп бөлігі және Венетоның солтүстік-батысы. Керісінше, сейсмикалық қауіп аз немесе жоқ аймақтар – Альп таулары (батыс және шығыс шеттерін қоспағанда), По аңғарының көп бөлігі, Лациоға дейінгі Тиррен жағалаулары, Оңтүстік Апулияның орталық бөлігі, Сардиния және Орталық Сицилия.

Жанартаулар

Италия көптеген жанартаулардың болуымен де танымал, ең танымалдары – Неаполь маңындағы Везувий, Катания маңындағы Этна (оның биіктігі Еуропадағы ең жоғары жанартау), Мессина провинциясындағы Эол аралдарындағы Стромболи мен Вулкан, сондай-ақ Кампаниядағы Кампи Флегрей қалыптастырған үлкен кальдера. Жартыаралда көптеген сөнген жанартаулар да бар, яғни жанартаулық әрекеті тоқтаған, мысалы, Падуа провинциясындағы Евгений төбелері, Тосканадағы Амиата тауы, Виченца провинциясындағы Беричи төбелері және Кастелли Романи аймағы, онда ежелгі жанартаулардың кратерлерін алып жатқан бірнеше көл бар. Лационың солтүстігіндегі Браччано, Вико және Болсена көлдері де осылай пайда болған. Соңғы жылдары Сицилияның солтүстігінен және Калабрияның батысынан табылған Марсили су асты жанартауының құрылымын және оның қирату әлеуетін жақсырақ түсіну үшін көптеген зерттеулер жүргізілді. Ұзындығы және ені (бетіне тең) Марсили Еуропадағы ең үлкен жанартаулардың бірі. Италия аумағының көптеген бөліктері жанартаулық текті. Оңтүстіктегі көптеген кішкентай аралдар мен архипелагтар, мысалы Капрая, Понза, Ишия, Эоли, Устика және Пантеллерия – вулкандық аралдар.