Кіріспе

Канаданың географиялық аумағы кең, Солтүстік Американың көп бөлігін алып жатыр, оңтүстігінде Америка Құрама Штаттарымен, солтүстік-батысында Аляскамен шекаралас. Канада шығысында Атлант мұхитынан батысында Тынық мұхитына дейін созылып жатыр. Солтүстік-шығысында Гренландия орналасқан, Ханс аралымен ортақ шекарасы бар. Оңтүстік-шығысында Канада Францияның Сен-Пьер және Микелон теңізден тыс аймағымен теңіз шекарасын бөліседі, бұл Жаңа Францияның соңғы қалдығы. Жалпы аумағы бойынша (суларын қоса алғанда) Канада Ресейден кейін әлемдегі екінші үлкен ел. Дегенмен, жер көлемі бойынша Канада төртінші орында тұр, себебі оның тұщы сулы көлдерінің үлесі әлемдегі ең жоғары. Канаданың он үш провинциясы мен аумағының тек екеуі ғана (Альберта мен Саскачеван) теңізге шығу мүмкіндігі жоқ, ал қалған он бірі тікелей үш мұхиттың біреуімен шектеседі. Канадада әлемдегі ең солтүстік елді мекен, Канада Құралдарының Alert станциясы, Эльсмир аралының солтүстік шетінде, Солтүстік полюстен 82,5°N ендігінде орналасқан. Канаданың Арктика аймағының көп бөлігі мұз және мәңгі тоңмен жабылған. Канаданың әлемдегі ең ұзын жағалау сызығы бар, оның жалпы ұзындығы ; сонымен қатар, оның Америка Құрама Штаттарымен шекарасы әлемдегі ең ұзын құрлық шекарасы болып табылады. Канаданың Арктикалық аралдарының үшеуі – Баффин аралы, Виктория аралы және Эльсмир аралы әлемдегі ең үлкен он аралдың қатарында. Канада жеті физиографиялық аймаққа бөлінеді: Канада қалқаны, ішкі жазықтар, Ұлы көлдер – Сент-Лоуренс жазықтығы, Аппалач аймағы, Батыс Кордильера, Гудзон шығанағының жазықтығы және Арктикалық архипелаг. Канада сонымен қатар он бес құрлықтық және бес теңіздік экозонаға бөлінген, олар 80 000-нан астам тіршілік түрлерін қамтиды. Соңғы мұз дәуірінің соңынан бері Канада сегіз түрлі орман аймағынан тұрады, оның ішінде Канада қалқанындағы кең таралған борлы орман бар; Канаданың жерінің 42 пайызы орманмен жабылған (әлемдегі орманды жердің шамамен 8 пайызы), көбінесе шырша, тополь және қарағайдан тұрады. Канадада 2 000 000-нан астам көл бар – 563-і одан да үлкен –, бұл әлемдегі кез келген басқа елден артық, және әлемдегі тұщы судың көп бөлігін қамтиды. Канаданың Роки тауларында, Жағалау тауларында және Арктикалық Кордильерада тұщы су мұздықтары бар. Жақында жүргізілген жаһандық қашықтан зондтау талдауы Канадада 6477 км² су тасқыны бар екенін көрсетті, бұл оны сол жерде су тасқынының мөлшері бойынша бесінші орындағы елге айналдырды. Экожүйелерді сақтау үшін Канаданың қорғалатын аумақтары мен Ұлттық жабайы табиғат аймақтары құрылды. Канададағы қысқы және жазғы орташа ең жоғары температуралар солтүстіктегі Арктика ауа райынан бастап, оңтүстік аймақтардағы ыстық жазға дейін, төрт ерекше маусыммен өзгереді.

Физиография

Канада кең аумақты және әртүрлі геоклиматтық аймақтарды қамтиды, оның ішінде жеті негізгі аймақ бар. Канаданың физикалық географиясы әртүрлі. Бореалдық ормандар елдің барлық аймақтарында басым, мұз солтүстік Арктика аймақтарында және Канаданың Скалисті тауларында кең таралған, ал оңтүстік-батыстағы салыстырмалы түрде жазық Канада далалары өнімді ауыл шаруашылығына жағдай жасайды. Ұлы көлдер Сент-Лоуренс өзенін (оңтүстік-шығыста) сумен қамтамасыз етеді, онда жазық жерлер Канада халқының көп бөлігіне мекен жай. Канаданың табиғи ресурстары Ұлттық топографиялық жүйенің көмегімен елдің жалпы мақсаттағы топографиялық карталарын ұсынады. Карталарда жер бедері, көлдер мен өзендер, орманды аймақтар, әкімшілік аймақтар, елді мекендер, жолдар мен теміржолдар, сондай-ақ адамның жасаған басқа да нысандар туралы толық мәліметтер келтірілген. Бұл карталарды үкіметтің барлық деңгейлері мен салалар орман өрттері мен су тасқындарын бақылау (сондай-ақ басқа экологиялық мәселелерді шешу), егіс алқаптарын көрсету, құқықтарды анықтау, жылжымайтын мүлікті жоспарлау, табиғи ресурстарды дамыту және автомобиль жолдарын салу үшін пайдаланады. Бұл өзен Квебектің оңтүстік бөлігінен де өтеді. Аппалачи тауларының кейбір бөліктері бай эндемикалық флора мен фаунаға ие және соңғы мұз дәуірінде нұнатактар болған деп есептеледі.

Ұлы көлдер мен Сент-Лоуренс жазықтығы

Ұлы көлдер – Сен-Лоран төңірегінің жазықтары

Канадалық қалқан

Альбертаның солтүстік-шығыс бөлігі, Саскачеванның, Манитобаның, Онтарионың және Квебектің солтүстік бөліктері, Лабрадордың барлығы және Ньюфаундлендтің Ұлы Солтүстік жарты аралы, шығыс материктік Солтүстік-Батыс аумақтары, Нунавуттың материгінің көпшілігі және оның Арктикалық архипелагы, Баффин аралы және Сомерсет, Саутгемптон, Девон және Элсмир аралдары арқылы маңызды топтар Канада қалқаны деп аталатын кең тау жынысы базасында орналасқан. Қалқан негізінен эрозияға ұшыраған төбелі жерлерден тұрады және көптеген көлдер мен гидроэлектр өндірісі үшін пайдаланылатын маңызды өзендер, әсіресе солтүстік Квебек пен Онтариода бар. Қалқан сонымен қатар Гудзон шығанағы айналасындағы ылғалды жерлерді қамтиды. Қалқанның кейбір аймақтары тау жоталары деп аталады, соның ішінде Торнгат және Лоуренция таулары. Қалқан қарқынды егіншілікті қолдамайды, бірақ көптеген өзен аңғарларында және мол көлдердің айналасында, әсіресе оңтүстік аймақтарда, күнкөріс шаруашылығы мен шағын сүт фермалары бар. Қорғаныстың көп бөлігін бореалды орман алып жатыр, оның ішінде Түнгі Онтарионың көп бөлігін қамтитын Орталық Канадалық қалқан ормандар экорегионы сияқты аймақтарда бағалы ағаш ресурстарын қамтамасыз ететін қылқан жапырақтылар бар. Канадалық қалқан өзінің кенді қорымен танымал, мысалы, изумруд, алмаз және мыс, және ол жерде "минералдық үй" деп те аталады. Ағаш сызығынан солтүстікке қарай жатқан Арктика, Нунавуттың көп бөлігін және Солтүстік-Батыс аумақтарының, Юконның, Манитобаның, Онтарионың, Квебектің және Лабрадордың ең солтүстік бөліктерін қамтиды. Архипелаг 36 563 аралдан тұрады, оның 94-і ірі аралдар ретінде жіктеледі, олардың көлемі 100 мың шаршы километрден асады және оның оңтүстік-шығыс бөлігі Солтүстік Каскадтардан Фрейзер жазығымен бөлінеді, мұнда Батыс Канада халқының үштен бірі тұрады. Жағалау тауларының жағалауы фьордтар мен байланысты аралдардың қарқынды желісімен сипатталады, бұл Солтүстік Еуропадағы Норвегия жағалауына өте ұқсас; ал олардың ішкі жағы құрғақ алқаптармен биік платоға ауысады, онда Оңтүстік Швейцариядағы сияқты үлкен альпілік көлдер сериясы бар, терең таулардан басталып, жазық жермен аяқталады. Олар үш негізгі топқа бөлінеді: Фрейзер өзені мен Белла-Кула аралығындағы Тынық мұхит таулары, одан солтүстікке қарай Насс өзеніне дейінгі Китимат таулары және одан солтүстікке қарай Юконның Шампан және Чилькат асуларындағы таулар аяғына дейінгі шекаралық таулар. Жағалау тауларын құрайтын кең таралған гранит магманың тереңде жанартаулардың астында еніп, салқындауынан пайда болды, ал метаморфты тау жыныстары магманың енуінен қоршаған тау жыныстарын қыздырып, шистаға айналдыруынан пайда болды. Аралдық таулар Британдық Колумбия жағалауындағы Ванкувер аралынан оңтүстікте Хайда Гвайиге дейін созылады. Онда екі негізгі тау жотасы бар: Ванкувер аралындағы Ванкувер аралы таулары және Хайда Гвайидегі Королева Шарлотта таулары.

Шекті нүктелері

Канада шекарасы ішіндегі ең солтүстік жер нүктесі – Колумбия мүйісі, Эльсмир аралы, Нунавут. Канада материгінің ең солтүстік нүктесі – Бутия түбегіндегі Зенит нүктесі, Нунавут, ал ең биік нүктесі – Логан тауы, Юкон, 5959 м / 19550 фут. Канада жер нүктелеріне дейін тікелей сызық бойынша ең алыс қашықтық – Клуан ұлттық паркі мен қорығының оңтүстік-батыс шеті (Сент-Элиас тауының жанында) мен Криппл Коув, Ньюфаундленд (Рейс мүйісінің жанында) арасындағы қашықтық.

Климатология

Климат әр өңірде әр түрлі. Елдің көптеген аймақтарында, әсіресе ішкі және прериялық провинцияларда қыс қатал болуы мүмкін, олар континенттік климатты бастан кешіреді, онда күн сайынғы орташа температура 15 °C (5 °F) шамасында, бірақ қатты желмен төмендеуі мүмкін. Жағалаудан тыс аймақтарда қар жерді жылдың алты айына жуық жауып тұрады, ал солтүстік аймақтарында жыл бойы қар жауады. Британ Колумбиясының жағалауындағы климат қоңыржай, қыс мезгілі жылы және жаңбырлы. Шығыс және батыс жағалауларында орташа ең жоғары температуралар әдетте 20 °C (70 °F) төменгі шамасында, ал жағалаулар арасында орташа жазғы ең жоғары температура шамамен , ал кейбір ішкі аймақтарда температура кейде одан да асып түседі. Канаданың солтүстігінің көп бөлігі мұз және мәңгі тоңмен қапталған; алайда, мәңгі тоңның болашағы белгісіз, өйткені Арктика Канададағы климаттың өзгеруі салдарынан әлемдік орташадан үш есе жылдам жылынады. 1948 жылдан бері Канаданың құрлықтағы жылдық орташа температурасы әртүрлі аймақтарда өзгеріске ұшырап, жылынады. Канаданың оңтүстік аймақтарында металл қорыту, көмірді электр энергиясын өндіру үшін жағу және көлік құралдарының шығарындылары салдарынан туындаған Канада мен АҚШ-тың ауаның ластануы қышқыл жаңбырларға әкеп соқты, бұл су жолдарына, орман өсіміне және Канаданың ауыл шаруашылығы өнімділігіне елеулі зиян келтірді.

Биогеографиялық

Канада он бес негізгі құрлықтық және бес теңіздік экозонаға бөлінеді, олар 53 экопровинцияға, 194 экорегионға және 1027 экоаумаққа жіктеледі. Ластану, биологиялық әртүрліліктің жоғалуы, коммерциялық түрлердің артық пайдаланылуы, жат түрлердің таралуы және мекендеу ортасының жоғалуы салдарынан қазіргі уақытта 800-ден астам жабайы жануарлар түрінің жойылу қаупі бар. Канаданың негізгі биомдары – тундра, боралдық орман, дала және қоңыржай жапырақты орман. Британдық Колумбияда бірнеше кіші биомдар бар, оның ішінде Альбертаға дейін созылатын таулы орман, Тынық мұхитының жағалауындағы шағын қоңыржай ылғалды орман, Оканаган және жоғары таулы аймақтардағы альпілік тундра және жартылай шөлді далалар бар. Канаданың ландшафтының жартысынан астамы бұзылмаған және адамның құрылыс-жайлау әрекетінен салыстырмалы түрде бос. Канаданың шамамен жартысы орманмен жабылған. Канаданың боралдық орманы Жердегі ең үлкен бұзылмаған орман болып саналады, оның шамамен бөлігі жолдармен, қалалармен немесе өнеркәсіптік нысандармен бұзылмаған. Канаданың Арктикалық тундрасы – елдің екінші ірі өсімдік аймағы, ол карлик бұталар, саздар мен шөптер, мүктер мен лишайлардан тұрады. Елдің жер көлемінің және тұщы суларының 12,1 пайызы табиғат қорғау аймақтарын құрайды, оның ішінде 11,4 пайызы қорғалатын аймақтар болып белгіленген.

Гидрографиялық

Канадада судың мол қоры бар: оның өзендері әлемдік жаңартылатын су қорының шамамен 7%-ын құрайды, Канадада 2 миллионнан астам көл бар – олардың 563-і 100 шаршы километрден асады, бұл басқа елдерден көп, және мұздық судың үшінші ең ірі қорына ие. Канада әлемдік ылғалды жерлердің шамамен 25 пайызын (134,6 миллион гектар) қамтиды, олар жергілікті экожүйелердің алуан түрлілігін қолдайды. Канаданың су жолдары кемінде 47 өзенді қамтиды, олардың ең ұзындары – Ұлы Құл көлінен басталып, Солтүстік Мұзды мұхитқа құятын Маккензи өзені, оның су жинау алабы Канаданың солтүстік-батысының көп бөлігін қамтиды, және Ұлы көлдерден Сент-Лоуренс шығанағына құйып, Атлант мұхитында аяқталатын Сент-Лоуренс өзені. Маккензи өзенінің, оның салаларымен бірге ұзындығы 1500 километрден асады және Солтүстік Американың екінші ең ірі су жинау алабында орналасқан, ал Сент-Лоуренс өзені әлемдегі ең ірі тұщы сулы көлдер жүйесін құрайды. Атлант мұхитының суайдыны Атлант провинцияларының барлық аумағын (Квебек-Лабрадор шекарасының бөлігі Атлант мұхиты мен Солтүстік Мұзды мұхиттың құрлықтық бөлінісінде бекітілген), Квебектің көп бөлігін және Оңтүстік Онтарионың үлкен бөлігін қамтиды. Оны экономикалық маңызы бар Сент-Лоуренс өзені және оның салалары – Сагуене, Маникуаган және Оттава өзендері құрайды. Ұлы көлдер мен Нипигон көлі де Сент-Лоуренс өзенімен суға толады. Черчилль және Сент-Джон өзендері – Канададағы Атлант суайдынының маңызды элементтері. Гудзон шығанағының суайдыны Канаданың үштен бір бөлігінен астам аумақты қамтиды. Ол Манитоба, Солтүстік Онтарио және Квебек, Саскачеванның көп бөлігі, Оңтүстік Альберта, Оңтүстік-Батыс Нунавут және Баффин аралының оңтүстік жартысын қамтиды. Бұл бассейн далалардағы құрғақшылықпен күресуде және гидроэлектр энергиясын өндіруде, әсіресе Манитоба, Солтүстік Онтарио және Квебек штаттарында маңызды рөл атқарады. Бұл суайдынының негізгі элементтері – Виннипег көлі, Нельсон өзені, Солтүстік Саскачеван және Оңтүстік Саскачеван өзендері, Ассинибойн өзені және Баффин аралындағы Неттинг көлі. Волластон көлі Гудзон шығанағы мен Солтүстік Мұзды мұхит суайдындарының шекарасында орналасқан және екеуіне де құйылады. Бұл табиғи түрде екі бағытта ағып жатқан әлемдегі ең ірі көл. Балық шаруашылығы тарихи түрде Канаданың ең қуатты салаларының бірі болды. 16 ғасырда Жаңафаундлендтің Гранд Бэнктеріндегі теңдесі жоқ треска қоры осы саланың дамуына түрткі болды. Бүгінде бұл қорлар дерлік тозған, оларды сақтау Атлант провинцияларының басты мәселесіне айналды. Батыс жағалауында тунец қоры қазір шектеліп отыр. Балық аулау саласының дамуына ықпал ететін лосось популяциясы да азайған (бірақ әлі де айтарлықтай кеміген). Канада аумақтық теңізге, 12 теңіздік шақырымдық тұтас аймаққа, 200 теңіздік шақырымдық эксклюзивті экономикалық аймаққа және континенттік шельфке талап етуде. Канаданың жерінің 5 пайызы егістікке жарамды, оның ешқайсысы тұрақты дақылдарға арналған емес. Канаданың жерінің үш пайызын тұрақты жайылымдар алып жатыр. Канадада 1993 жылғы бағалау бойынша суармалы жердің көлемі шамамен 3,7 миллион гектарды құрайды. Канададағы ауыл шаруашылығы аймақтарына Канадалық далалар, Төменгі материк және Британдық Колумбияның ішкі аймақтарындағы әртүрлі аймақтар, Сент-Лоуренс бассейні және Канадалық теңіз аймақтары кіреді. Канададағы негізгі дақылдарға саз, сұлы, бидай, жүгері, арпа, қант қызылшасы және қара бидай жатады; Батыс Онтариода саз және жүгері; Маритимдерде сұлы және картоп. Жеміс-жидек пен көкөніс негізінен Новая Шотландияның Анаполис аңғарында, Онтарионың оңтүстік-батысында, Онтарионың Алтын Атқыштар аймағында, Джорджиан шығанағының оңтүстік жағалауында және Британдық Колумбияның Оканаган аңғарында өсіріледі. Британдық Колумбияның аңғарлары мен платоларында ірі қара мен қой өсіріледі. Сиыр, қой және шошқалар далаларда өсіріледі, Батыс Онтариода сиырлар мен шошқалар, Квебектегі қойлар мен шошқалар және Маритимдерде қойлар өсіріледі. Жаңа Шотландияның орталық бөлігінде, Нью-Брансуиктің оңтүстігінде, Сент-Лоуренс аңғарында, Онтарионың солтүстік-шығысында, Онтарионың оңтүстік-батысында, Манитобаның Қызыл өзен аңғарында және Британдық Колумбияның ішкі аймағындағы аңғарларда, Ванкувер аралында және төменгі материкте сүт өсіретін аймақтар бар. Қазба отын Канадада жақында дамыған ресурс болып табылады, 1900 жылдардың ортасынан бастап Батыс Канаданың шөгінді бассейніндегі кен орындарынан мұнай мен газ алынады. Канадада мұнай қоры аз болса да, соңғы онжылдықтардағы технологиялық жетістіктер Альбертаның мұнай құмдарында мұнай өндірісін кеңейтті, нәтижесінде Канадада әлемдегі ең ірі мұнай қорының бірі пайда болды. Басқа түрлерінде, Канада индустриясының көмір мен табиғи газдың ірі қорын қазу тарихы бар. Канаданың минералдық ресурстары әртүрлі және кең ауқымды. Канадалық қалқанның бойында және солтүстікте ірі темір, никель, мырыш, мыс, алтын, қорғасын, молибден және уран қоры бар. Солтүстік Мұзды мұхитта жақында ірі алмаз концентрациялары табылды, бұл Канаданы әлемдегі ең ірі өндірушілердің біріне айналдырды. Қалқанның бойында осы минералдарды өндіретін көптеген кен қалалары бар. Ең ірісі және ең танымал – Онтарионың Садбери қаласы. Садбери Қалқанда минералдардың қалыптасу процесіне қатысты ерекше жағдайға ие, себебі Судбери бассейнінің ежелгі метеорит соқтығысының кратері екеніне дәлелдер бар. Жақын орналасқан, бірақ аз танымал Темагами магниттік аномалиясы Судбери бассейнімен ұқсас. Оның магниттік аномалиялары Судбери бассейніне өте ұқсас, сондықтан ол екінші металға толы соқтығыс кратері болуы мүмкін. Қалқан сонымен қатар маңызды ағаш өңдеу өнеркәсібін қолдайтын кең бореальдық ормандармен жабылған. Канаданың көптеген өзендері гидроэлектр энергиясын кеңінен дамытуға мүмкіндік берді. Британдық Колумбия, Онтарио, Квебек және Лабрадорда кеңінен дамыған көптеген тоғандар ұзақ мерзімді, таза және сенімді энергия көзін қамтамасыз етеді.

Қоршаған орта мәселелері

Ауаның ластануы және оның салдарынан туындаған қышқыл жаңбырлар көлдерге зиян келтіреді және орманды құртады. Ресурстарды іздеу, содан кейін оларды өндіру және Панама каналына Солтүстік-Батыс өткелі арқылы баламалы тасымалдау жолы қарастырылуда. Канада қазіргі уақытта жаһандық орташа көрсеткіштен екі есе жылдам қызып келеді, және бұл процесті кері қайтару мүмкін емес.