Кіріспе

Алабама штатының географиясы Солтүстік Америкадағы Оңтүстік-Шығыс АҚШ-та орналасқан. Ол биік таулардан бастап, төмен жатқан аңғарлар мен құмды жағажайларға дейін созылады. Алабама ауданы бойынша 30-шы орында тұр және төрт АҚШ штатымен шектеседі: Миссисипи, Теннесси, Джорджия және Флорида. Сонымен қатар, Мексика шығанағымен де шектеседі.

Физикалық ерекшеліктері

Камберленд платосы штатымыздың солтүстік шекарасы бойымен шамамен 32 шақырымға созылып, солтүстікке қарай тағы 97 шақырымға дейін жалғасады. Ол өзендердің араласуынан пайда болған кең таулы жазықтарға бөлінген. Платоның солтүстік бөлігінде, Джексон округінің батысында, теңіз деңгейінен 2590 км² аумақты алып жатқан тегіс таулы жерлер орналасқан. Бұл биік жазықтардың оңтүстігінде, Теннесси өзенінің екі жағасында, биіктігі әртүрлі, көлбеу жазықтар жатыр. Осы аймақтың қалған бөлігінде, оңтүстік жағында, ең ірі белгісі – Кіші тау. Ол екі аңғардың арасында шығыстан батысқа қарай 129 шақырымға созылып, солтүстік беткейі 152 метр немесе теңіз деңгейінен 305 метрге көтеріледі. Камберленд платосының оңтүстік-шығысында Аппалачи алқабы (жергілікті аталымы – Куса алқабы) орналасқан. Бұл Аппалачи тауларының оңтүстік ұшын құрайды және штат ішінде 20720 км² аумақты алып жатыр. Бұл әк тасты белдеу, эрозиядан кейін қалған таулы тізбектер тауларды құрайды. Таулардың, жоталардың және аңғарлардың бағыты негізінен солтүстік-шығыс және оңтүстік-батысқа қарай болғанымен, олардың ең айқын ерекшелігі – бұрмалану. Солтүстік-шығыста Ракун және Лоукоут сияқты бірнеше жазық таулар бар. Олардың биіктігі Джорджия шекарасына жақын жерде 549 метрден асып, оңтүстік-батысқа қарай бірте-бірте төмендейді, онда Ракун тауының жалғасы – Sand Mountain орналасқан. Олардан оңтүстікке қарай таулар тік солтүстік-батыс беткейлерімен, өткір қырқаларымен және көлбеу оңтүстік-шығыс беткейлерімен ерекшеленеді. Аппалачи алқабының оңтүстік-шығысында Пьемонт платосы да Алабама шекарасын солтүстік-шығыстан кесіп өтеді және үшбұрышты пішіндегі шағын аумақты алып жатыр. Рэндольф және Клей округтері, сондай-ақ Таллапоса және Чемберс округтерінің солтүстік бөлігі оның негізгі бөлігін құрайды. Оның беті көлбеу және теңіз деңгейінен шамамен 305 метр биіктікте орналасқан. Пьемонт платосы – эрозияға ұшыраған, қатты кристалл тау жыныстарынан тозған және кейіннен платоны құрауына мүмкіндік берген төмендік. Штаттың қалған бөлігін Жағалау жазығы алып жатыр. Штаттың орталық бөлігінде бұл аймақ тау етегі мен төбелі далалармен қиылысады, мұнда оның орташа биіктігі шамамен 183 метрді құрайды, оңтүстік-батысқа қарай төмендеп, тегіс болады, ал оңтүстікте тегіс және теңізден сәл жоғары орналасқан. Камберленд платосы аймағы Теннесси өзені мен оның салалары арқылы батыс-солтүстікке қарай суымен ағып шығады; штаттың қалған бөліктері оңтүстік-батысқа қарай суымен ағып шығады. Аппалачи алқабында Куса өзені басты өзен, ал Пьемонт платосында – Таллапоса өзені. Жағалау жазығында батыста Томбигби өзені, батыс-орталық бөлігінде Куса және Таллапоса өзендерінің қосылуынан пайда болған Алабама өзені және шығыста Джорджия шекарасының жартысын құрайтын Чаттахучи өзені орналасқан. Томбигби және Алабама өзендері штаттың оңтүстік-батыс бұрышында бірігіп, сулары Мобил және Тенсас өзендері арқылы Мобил шығанағына құйылады. Қара жауынгер өзені – Томбигбиге шығыстан қосылатын маңызды өзен. Солтүстік және солтүстік-шығыстағы аңғарлар әдетте терең және тар, бірақ Жағалау жазығында олар кең және көбінесе өзеннен жоғары үш деңгейде көтеріледі. Мобил порты Алабама және Томбигби өзендерінің аңғарларының төменгі бөлігінің суға батуынан пайда болды, бұл жердің шөгуі нәтижесінде болды, мұндай шөгу Мексика шығанағының басқа бөліктерінде де орын алды.

Флора мен фауна

Алабаманың флорасы мен фаунасы, жалпы алғанда, Перс шығанағы штаттарына ұқсас және ерекше ерекшеліктері жоқ. Дегенмен, Мобил өзені жүйесінде тұщы су моллюскалары арасында эндемизмнің жоғары деңгейі және биологиялық әртүрлілік бай. Алабама штатындағы кең аумақты қарағай ормандары штаттың орман өсімінің ең үлкен бөлігін құрайды. Сондай-ақ, кипарис, гиккори, емен, тобылғы, және шығыс қызыл аршасы да көптеп өседі. Басқа аймақтарда солтүстікте гемолока, оңтүстік-батыста ақ арша өседі. Тағы да, шаған, қайын және шошқа ағаштары да жергілікті түрлерге жатады. Штаттың Перс шығанағы аймағында пальма және пальметто түрлерінің әртүрлілері өседі. Алабамада 150-ден астам бұта өседі, оның ішінде тау лавр және рододендрон да бар. Егілген өсімдіктердің ішінде глициния және камелия бар. Бұрын штат жазық бизон, шығыс элк, Солтүстік Америка пумасы, аю және бұғы сияқты әртүрлі сүтқоректілерге ие болған, бірақ қазір тек аққұйрықты бұғы ғана көптеп кездеседі. Бобкат, американдық суыр, мускат, егермен, Вирджиния опоссумы, қоян, батпақ тышқаны, қызыл және сұр түлкілер, сондай-ақ ұзынқұйрықты күзен де әлі де кең таралған. Койпу және тоғыз белдеулі армадилло штатқа әкелінген және қазір де көптеп кездеседі. Алабама құстарының арасында алтын және ақбас бүркіттер, балықшыл және басқа да қаршығалар, сары мойынды сұрқыл, қара және ақ сұрқылдар бар. Аң ауына арналған құстарға бозторғай, үйрек, жабайы түйеқұс және қаз жатады. Тұщы су балықтары, мысалы, көкбас, шабақ, бас және сорғыш, көптеп кездеседі. Перс шығанағының жағалауында тарпон, помпано, қызыл барабан және бонито балықтары маусымдық түрде кездеседі. АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі 99 жануар, балық және құс, сондай-ақ 18 өсімдік түрін жойылу қаупі төнген түрлер ретінде тізімдеген. Жойылу қаупі төнген жануарларға Алабама жағажай тышқаны, сұр жарғақ, Алабама қызыл ішкі қабырғалы тасбақа, қанатты және горбатый киттер, ақбас бүркіт және ағаш тұтқыншасы жатады. Америкалық қара аю, жылдам жүретін жылқы, сары мойынды сұрқыл, жабайы түйеқұс, Атлантикалық тарпон, үлкен ауызды бас, оңтүстік ұзын жапырақты қарағай, шығыс жолбарыс құйрықты көбелек, монарх көбелек, Алабама қызыл ішкі қабырғалы тасбақа, Қызыл төбелер саламандрасы, камелия, емен жапырақты гидрангия, шабдалы, пекан және қара жиде - Алабама штатының рәміздері.

Климат пен топырақ

Алабама штатының климаты ылғалды субтропиктік. Жазғы ыстық оңтүстікте Мексика шығанағынан соққан желдермен, ал солтүстікте теңіз деңгейінен биіктік арқасында жұмсатылады. Жылдық орташа температура оңтүстік-батыста, жағалау бойында ең жоғары, ал солтүстік-шығыста, таулы аймақтарда ең төмен. Мысалы, Мобилде жылдық орташа температура – , жазғы орташа температура – , қысқы – ; ал Де Калб округіндегі Вэлли-Хедте жылдық орташа температура – , жазғы орташа температура – , қысқы – . Орталық аймақтағы Монтгомериде орташа жылдық температура – , қысқы орташа температура – , ал жазғы орташа температура – . Штат бойынша орташа қысқы минимум – , және әр жылы термометрдің мұздану нүктесінен төмен түсетін күндердің саны шамамен 35-ке жетеді. Өте сирек жағдайларда термометр нөлден төмен түседі (18°C), мысалы, 1899 жылдың 12-13 ақпанындағы суық толқын кезінде Вэлли-Хедте абсолюттік минимум тіркелген. Ең жоғары температура 1902 жылы Талладега округінде тіркелген. Жауын-шашын мөлшері жағалау бойында ең көп (62 дюйм/1574 мм), ал штаттың қалған бөлігінде шамамен 52 дюйм (1320 мм) тең бөлінеді. Әдетте, әр қыста оңтүстікте бір рет, ал солтүстікте екі рет қар жауады, бірақ қар тез еріп кетеді, кейде бүкіл қыс бойы жер беті қармен жабылмайды. 1963 жылғы Жаңа жылдық қар буыны және 1993 жылғы «Ғасыр даулы» сияқты күшті қар жауулар болуы мүмкін. Көктем мен жазда кейде бұрқасын болады, бірақ олар көбінесе зиян келтірмейді. Қатты тұман сирек кездеседі және көбінесе жағалаумен шектеледі. Күн күркіреуі жыл бойы болады, жазда жиі, бірақ көктем мен күзде күштірек болады, осы кезделерде бұрқасын мен құйынды дауылдар пайда болуы мүмкін. Басым желдер жаңалықтардан соғады. Штатта, әсіресе оңтүстік бөлігінде дауылдар жиі болады, ал кейде жағалауға үлкен дауылдар соқтығысады, олардың салдары ауыр болуы мүмкін. Топырағына қатысты, Алабаманы төрт аймаққа бөлуге болады. Жерсеріктен солтүстікке қарай шамамен 150 мильге (241 км) созылған Жағалаулық жазықтың сыртқы белдеуі, сондай-ақ «Ағаш белдеуі» деп аталады, оның топырағы құмды және кедей, бірақ тыңайтқыштарға жақсы жауап береді. Мұның солтүстігінде Жағалаулық жазықтың ішкі жазығы, немесе «Қара прерия» орналасқан, ол 13000 шаршы мильді (33670 км²) және он жеті округті қамтиды. Бұл аймақ астындағы әлсіз әктас тастардан пайда болған топырағының қара түсінен аталған, ол құм мен саздан кем, әсіресе мақта өндірісіне қолайлы әктас және марль формацияларына бай; сондықтан бұл аймақ «Мақта белдеуі» деп те аталады. «Мақта белдеуі» мен Теннесси аңғарының арасында минералды аймақ, «Ескі Жер» аймағы – төзімді тау жыныстарынан тұратын аймақ, оның топырақтары силудағы ауа райының әсерінен пайда болған, құнарлылығы әртүрлі, ең жақсылары гранит, құмтас және әктас тастардан, ең кедейлері гнейс, шиста және тақташа тастардан. Минералды аймақтың солтүстігінде Теннесси аңғары мен одан тыс округтерді қамтитын «Cereal Belt» (Дән белдеуі) орналасқан, оның ең құнарлы топырақтары – өзен аңғарының қызыл сазы мен қара балшығы; солтүстігінде құнарлылығы аз топырақтар, олар кремний және құмтас формацияларынан пайда болған.

Ветумпка метеор кратері

Ветумпка – "Алабама штатындағы ең ірі табиғи апаттың" туған жері. 2002 жылы Вена университеті Геохимия институтының ғалымы Кристиан Кёберл бұл орынды халықаралық деңгейде мойындалған метеорит соққан кратер екенін дәлелдеп, жариялады.