Кіріспе
Viburnum tinus, laurustinus, laurustine немесе laurestine – Adoxaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі, Еуропа мен Солтүстік Африканың Жерорта теңізі аймағына тән. "Laurus" атауы жапырақтарының лавр жапырағына ұқсас болуын көрсетеді.
Viburnum tinus, the laurustinus, laurustine or laurestine, is a species of flowering plant in the family Adoxaceae, native to the Mediterranean area of Europe and North Africa. Laurus signifies the leaves' similarities to bay laurel.
Сипаттама
Бұл бұта (сирек кездесетін кіші ағаштар) биіктігі және ені жетіп, тығыз, дөңгелек тәжге ие. Жапырақтары мәңгі жасыл, 2–3 жыл сақталады, жұмыртқа тәрізді немесе эллипстік пішінді, қарама-қарсы жұптарда орналасқан, ұзындығы 4–10 см, ені 2–4 см, астыңғы жағында ұсақ түкшелер болады, шеті бүтін. Гүлдері кішкентай, ақ немесе ашық қызғылт түсті, қыста қызғылт гүлқұрыштарынан 5–10 см диаметрлі тығыз шоғырлар түзеді. Гүлдердің иісі бар (кейбіреулер оны жағымсыз деп санайды, әсіресе жаңбырдан кейін күшті болатындықтан), олар екі жынысты (бір өсімдікте еркек және әйел мүшелері бар) және бес мүшелі. Гүлдеу кезеңі қыс айларында, немесе солтүстік жарты шарда қазаннан маусымға дейін. Бес құлпынағы түтікше тәрізді, дөңгелек тәжбен, гүлқұрыштарында қызғылт, бірақ ашылғанда ақ болады. Тек бір қатарда бес аталық бар. Тозаңдану жәндіктер арқылы жүзеге асады. Жемісі – 5–7 мм ұзындығындағы қара көк түсті жидек. 2020 жылы жасалған зерттеуде жемістің металл көк түсіне майдың микроскоптық тамшылары себеп екені анықталды, бұл өсімдіктерде сирек кездесетін құрылымдық түс болып табылады. Жапырақтарында жыртқыш және микроорганизмдермен қоректенетін кенелерге арналған домтиялар бар.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Жер орталық теңізіне тән Viburnum tinus көлеңкелі, ылғалды жерлерді ұнатады. Ол ең көп батыс Жер орталық теңізінде кездеседі, себебі онда құрғақшылық маусымы қысқа болады және ол Жер орталық теңізінің склерофиллалық бұталы өсімдіктерінің басым түрлерінің бірі болып табылады. Бұдан басқа, ол Австралия, Пәкістан, Калифорния, Орегон және Тәжікстанға әкелінген.
Өсіру
Вибурнн тунус қыста гүлдеуімен және металл көк түсті жидектерімен кеңінен өсіріледі. Ол 10 °C (14 °F) температураға дейін шыдамды. "Eve Price", "French White" және "Gwenllian" сорттары Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сіңіргені үшін марапатталды.
Басқа қолданыстар
V. tinus, мысалы, Пәкістанда дәстүрлі емдік қасиеттері үшін қолданылған. Белсенді құрамы – вибурнин (бір зат немесе, көбінесе, бірнеше қосылыстардың қоспасы) және таниндер. Таниндер асқазанды ауыртуына себеп болуы мүмкін. Жапырақтарын демдеп ішкенде қызбаны түсіретін қасиеті бар деседі. Жемістері іш қатуды емдеу үшін тазартатын дәрі ретінде пайдаланылған. Соңғы кезде бұл өсімдіктің тұндырмасы халық медицинасында депрессияға қарсы құрал ретінде қолданылуда. Өсімдікте иридоид глюкозидтері де кездеседі.
Зиянкестер
Ұлыбританияның оңтүстік-шығысында Viburnum tinus – вибурнум қоңызының (Pyrrhalta viburni) негізгі тіршілік ететін ортасы, Корольдік бағбандық қоғамының мәлімдемесінше, елдегі "басты зиянкес түрі".
Этимология
Өсімдіктің түбіртек атауы латын тіліндегі *viburnum* сөзінен шыққан, ол *Viburnum lantana* түрін білдіреді. Ал түрлік атауы да латын тіліндегі *tinus* сөзінен алынған, ол осы өсімдіктің өзіне, *Viburnum tinus* түріне сілтеме жасайды.