Кіріспе
Лосс жазығындағы жер үйлердің бір түрі. Яодун (қытай тілінде 窰, ал Пекин диалектісінде 窰洞 yáodòng) – Қытайдың солтүстігіндегі Лосс жазығында кең таралған, жерге қазылған үйлердің ерекше түрі. Олар көбінесе төбеден қазылып жасалады немесе орталық "шұңқырлы ауладан" көлденең қазылып шығарылады. Үйді қоршаған жер тиімді жылу сақтағыш ретінде қызмет етеді, қыс айларында ішін жылу, ал жаз айларында салқын ұстайды. Осының салдарынан, қыста жылытуға өте аз мөлшерде отын керек болады, ал жазда бөлме кондиционермен салқындатылғандай болады. Яодунның тарихы ғасырларға созылады және олар әлі де пайдаланылуда. 2006 жылы Қытайдың солтүстігінде шамамен 40 миллион адам яодундарда тұрды.
A yaodong (natively 窰 in Jin Chinese, or 窰洞 yáodòng in Beijing Mandarin) is a particular form of earth shelter dwelling common in the Loess Plateau in China's north. They are generally carved out of a hillside or excavated horizontally from a central "sunken courtyard". The earth that surrounds the indoor space serves as an effective insulator, keeping the inside of the structure warm in cold seasons and cool in hot seasons. Consequently, very little heating is required in winter, and in summer, it is as cool as an air conditioned room. The history of yaodongs goes back centuries, and they continue to be used. In 2006, an estimated 40 million people in northern China lived in yaodongs.
Шығу тегі
Алғашқы яодунгтар жер астындағы тұрғын үйлер болды, олардың тарихы б.з.д. 2 мыңжылдыққа, Қытайдың қола дәуіріне дейін, және қытай дәстүрі бойынша, Ся әулеті кезіне дейін жетеді. Қытай ғалымдары бұл типтегі тұрғын үйлер негізінен Хан әулетінен (б.з.д. 206 жылдан 220 жылға дейін) бастап дамығанын, Суй (581-618) және Тан (618-907) әулеттері кезінде құрылыс техникасының үнемі жақсаруымен қатар дамығанын қабылдайды. Мин (1368-1644) және Цин (1644-1912) әулеттері кезінде құрылыс қарқыны өте жоғары деңгейге жетті.
Географиялық таралуы
Яодун үйлері Қытайдың солтүстігіндегі Лосс жазығында көптеп кездеседі және негізінен бес провинцияда таралған: Гансу, Шэньси, Шаньси, Хэнань және Нинся Хуэй автономиялық аймағы. Циньян аймағында үңгірде тұратындар мен үңгірде тұрмайтындар арақатынасы Қытайдың басқа аймақтарымен салыстырғанда ең жоғары көрсеткішті құрайды. 1556 жылғы Шэньси жер сілкінісінен шамамен 810 000 адам қаза болды, себебі оның ошағы Лосс жазығында орналасқан болатын, нәтижесінде көптеген яодун үйлері қирады.
Құрылыс
Көрнекті яодуңдардың бетінде әсем ою-өрнектер ойылған тастардан тұрған қасбеттері болуы мүмкін. Яодуңдарды жеке тұрғын үйлер ретінде тастармен немесе кірпіштермен де салуға болады. Ішкі қабырғалар әдетте әкпен жабылып, ақ түске боялады. Яодуңдардың әртүрлі түрлері әртүрлі құрылыс процестерін қажет етеді. Тау беткейіндегі яодуңдардың негізгі құрылымы – топырақ қабырға, ал ішкі жағы ағаш тіреулермен нығайтылады. Бұрыштар мен бағаналар жүктемені көтеріп, үңгірдің құлауын болдырмауға арналған құрылымды құрайды. Мұндай құрылыс процесінде қабырғаның негізіне тас, ал үстіне саз плиткалар қолданылады. Үңгірді нығайту және құныны азайту үшін қабырғалар іштен саздан, сырттан тастан салынады. Дөңгелек яодуңды салу үшін ағаштан жасалған қалып керек. Ағаш қалыпты қайта пайдалануға болады, сонымен қатар қолданылатын ағаш мөлшері де шектеулі болғандықтан, жалпы құны көптеген тұрғын үйлерге қарағанда төмен болуы мүмкін. Сонымен қатар, оның көлемі қалыпты үйден 1/3-ке кіші болғандықтан, дөңгелек яодуң энергияны сақтауда айқын артықшылықтарға ие. Дөңгелек яодуңды салудың бірінші қадамы – бағытын анықтағаннан кейін іргетас қазу. Содан кейін кіреберіс орны, қабырғаның биіктігі мен қалыңдығы бағытқа сәйкес белгіленеді. Дөңгелек яодуңда әдетте үш-бес үңгір болады. Екінші қадам – үңгірді қазу. Дөңгелек яодуң тегіс жерге салынғандықтан, қазба жұмысында арка құрылысын жасау үшін кірпіш қабырға қолданылады, осы арқылы әр үңгірдің кеңістіктік пішіні құрылады. Үңгірдің жылу оқшаулануын қамтамасыз ету үшін яодуң кем дегенде екі метрлік сазбен жабылады. Үңгірдің үстіңгі жағы әдетте үйдің қалыпты құрылымымен жабылады. Үшінші қадам – қоршауды орнату және есіктерді қою.
Белгілі мысалдар
Қытайдағы ең танымал яодуньдар, әдетте, Яньаньдағылары болып есептеледі. Эдгар Сноу Мао және оның серіктерін Яньаньда кездестіріп, "Қызыл жұлдыз Қытай үстінде" кітабын жазды.