Кіріспе
Сэр Энтони Фицгерберт (1470, 27 мамыр 1538) – ағылшын судьясы, ғалымы және құқық авторы, ең әйгілісі – ағылшын құқығына арналған «New Natura Brevium» (1534) трактатымен танылған.
Sir Anthony Fitzherbert (147027 May 1538) was an English judge, scholar and legal author, particularly known for his treatise on English law, New Natura Brevium (1534).
Өмірбаян
Фицгерберт Дербиширдегі Норберидің Ральф Фицгерберт пен Элизабет Маршаллдың алтыншы ұлы болды. Оның ағалары жас кезінде қайтыс болғандықтан, ол әкесінен кейін 1125 жылы отбасыға берілген Норбери иелігінің иегері болды. Вуд Оксфордта білім алғанын айтады, бірақ мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ; ол Грейдің қонақ үйінің оқырмандарының тізіміне енгенімен, заңгерлік білімін қайда алғаны белгісіз. Фицгерберт 18 қараша 1510 жылы заң сержанты дәрежесіне қабылданды, ал алты жылдан кейін патшаның сержанты болып тағайындалды. 1514 жылы ол төменде сипатталған «La Graunde Abridgement» атты еңбегін жариялады. 1522 жылы ол жалпы сот судьясы болып тағайындалды және рыцарь атағын алды; бірақ оның жаңа құрметтері әдеби қызметіне кедергі келтірмеді және келесі жылы (1523) үш еңбек жариялады: біреуі заң саласынан – «Diversité de courtz et leur jurisdictions» (Хьюз 1646 жылы аударған); екіншісі – ауыл шаруашылығы туралы «The Boke of Husbandrie»; үшіншісі – заң мен ауыл шаруашылығын біріктіретін «The Boke of Surveyinge and Improvements». Үшеуі де көптеген рет қайта басылды және сэр Энтонидің «The Boke of Husbandrie» еңбегінің авторлығы бұрын күмәнді болғанымен, қазір нақтыланған деп есептеледі. Осы аралықта оның адалдығы мен қабілеті көптеген істерді оған сеніп тапсыруға мүмкіндік берді. 1524 жылы Фицгерберт корольдік комиссиямен Ирландияға жіберілді; Архиепископ Уорхэм оны өсиеті бойынша мүлкін басқарудағы жалғыз төреші етіп тағайындады; ал 1529 жылы Вулси құлағанда ол канцлердің орнына канцлерлік істерді қарау үшін комиссар болып тағайындалды және кейіннен оған қарсы импичмент мақалаларына қол қойды. Соттардың бірі ретінде ол шейіттер Фишер, Мор және Хейлдің соттарына еріксіз қатысты, бірақ патшаның шіркеу саясатын, әсіресе монастырларды жабуды қатты сынады және балаларын ешқашан аббат жерлерін қабылдамауға немесе сатып алмауға ант берді. 1534 жылы ол «La Novelle Natura Brevium» еңбегін жариялады, ал соңғы еңбектері «L'Office et Auctoryté des justices de peas» (1538) – бұл тақырып бойынша алғашқы толық зерттеме, және «The Offices of Sheryffes, Bailliffes, Escheatours, Constables, and Coroners» болды. Сэр Энтони екі рет үйленді, бірінші әйелі Дороти Уиллоуби баласыз қайтыс болды, екінші әйелі Матильда Коттоннан көп балалы отбасы дүниеге келді. Оның ұрпақтары католик дінін ұстанып, әлі күнге дейін оның Норбери егістігіне, сондай-ақ Свиннертондағы отбасылық орынға иелік етеді.
"Жердегі қысқаша" 1514
Фицгерберт 1514 жылы "Жыл кітаптарынан" жинақталған сот істерінің жинағын "La Graunde Abridgement" деп жариялады. Бұл ағылшын құқығының тұжырымын жүйелі түрде беруге жасалған алғашқы тырыс болды. Ол "La Graunde Abridgement" деп аталды және толығымен де, қысқартылған түрде де көп рет қайта басылды, сонымен қатар барлық келесі қысқартулардың негізін құрады. Ол сондай-ақ "Magna charta cum diversis aliis statutis" (1519) басылымын шығарды. Фицгерберт судьясы 1536 жылы (YB 27 Hy VIII Mich pl 10) егер азамат жалпы немесе қоғамдық зияндылық үшін сотқа шағымдана алса, ол жалпы жұртшылыққа келтірілген зияннан өзгеше, нақты зиян шеккенін дәлелдесе болады деп шешті. Бүгінгі күнге дейін қоғамдық зияндылық қылмыс та, құқықтық бұзушылық та ретінде қарастырылады, олардың әрқайсысының құрамы бірдей. Year Book 26 Hen 8 TT, p 4 c 15 (1679) басылымында Фицгерберт судьясының сөзі келтірілген: "қазіргі таңда ортақ мүлікті құруға болады, оны бөліп беруге болады және оны тиесілі жерінен ажыратуға болады". Автор 273-бетте "осы мәтін белгілі бір мөлшердегі ортақ мүлікке ғана қатысты деп түсіну керек" деп түсіндіреді.
"Жаратылыс туралы жаңалық" (La Novelle Natura Brevium), 1534 жыл
La Novelle Natura Brevium – Фицгерберттің ағылшын құқығына арналған трактаты, ол «өте дәл, көркем жазылған еңбек» деп сипатталған. Бүгінде бұл еңбек ортақ құқық жүйесіндегі сот шешімдерінде жиі сілтеме ретінде келтіріледі және 16 ғасырдағы ортақ құқық ережелері туралы маңызды мәліметтерді қамтиды. 18 ғасырдың соңына дейін ағылшын құқығының классикалық кітаптарының бірі болып саналды. Фицгерберт өзінің «Natura Brevium» (1534) 94D еңбегінде былай дейді: «Егер темірші маған шегемен атымды жараласа, мен оған қарсы сотқа шағымданамын, тіпті темірші оны жақсы істеуге кепілдік бермесе де»; және бұл пікірін мынадай себеппен негіздейді: «әр шебер өзінің кәсібін дұрыс және адал түрде орындауға міндетті».
"Құдайдың сөзін тыңдаңдар!" 15.2
Фицгерберттің 1523/34 жылдары жарық көрген «Шаруашылық кітабы» ағылшын ауыл шаруашылығының классикалық туындыларының бірі болып саналады, және олай болуы заңды, себебі ол өткір байқауларға және салмақты ойларға толы, сонымен қатар күшті стильде жазылған, діни нақылы мен юмордың жағымды элементтерімен үйлесім тапқан. Фицгерберт белгілі бір тұрғыдан қазіргі заманғы ақын Хенлидің бір сөзін алдын ала айтқан: «Әрбір адам өзінің жанын басқаратын капитан». Кітапта шаруашылықты суару, тазалау және қоршау, сондай-ақ топырақты байыту және оны өңдеуге даярлау туралы нұсқаулар бар. Әк, құм және егістік алдында қалпына келтіру ұсынылады. Жер иелеріне шаруаларға жерді жалға беруге кеңес беріледі, олар өз шаруашылықтарын қоршап, оларды тік қоршаулармен бөліп, тиісті жайларға айналдырады; осы операцияның нәтижесінде, оның айтуынша,
жердің бір акры қоршаудан бұрын алты пенске тұрса, қоршалғаннан кейін сегіз пенске тұрады, себебі малдың тыңайтқыштары мен қоқысынан. Тағы бір себеп – малшыға қосымша шығынсыз астық өнімді сақтау мүмкіндігі. Осы еңбектің 1534 жылы жарық көрген сәтінен бастап, Харт Англияда шаруашылықтың жаңаруын баяндайды. Автор тек шаруашылық туралы ғана емес, басқа да мәселелерді қозғайды. Басқа мәселелер: жылқы өсіру (шаруаның негізгі кәсібі емес), ағаш пен тікелей ағаш сату, ағаштарды қаушаулау, ысырапшылық туралы кең пікір, ойын-сауық туралы ескертулер, «байлық деген не?» деген тақырыптағы талқылау және Латын әкелерінен алынған цитаталармен толықталған практикалық дін туралы трактат, бұл еңбек көлемінің елеулі бөлігін құрайды. Бұл, тіршілік үшін егіншілікпен айналысатын шаруаның жұмысы емес, бірақ ол жылқы мен ағашқа бай, әулеттің ысырапты өмір салтымен таныс, сонымен қатар ғылыми ізденістерге және білімді, сондай-ақ діни оқуға берілген елдік шаруаның жұмысы болып табылады.
If an acre of land be worth sixpence before it is enclosed, it will be worth eightpence when it is enclosed, by reason of the compost and dunging of the cattle. Another reason is, that it will preserve the corn without the expense of a herdsman. From the time of the appearance of this work, in 1534, Harte dates the revival of husbandry in England. The author does not speak of husbandry only, but of other points. The other points are the breeding of horses (not a necessary part of a farmer's business), the selling of wood and timber, grafting of trees, a long discourse upon prodigality, remarks upon gaming, a discussion of "what is riches," and a treatise upon practical religion, illustrated by Latin quotations from the fathers, and occupying no small portion of the work. This is not the work of a practical farmer, in the narrow acceptation of the term, meaning thereby one who farms to live; but it is clearly the work of a country gentleman, rich in horses and in timber, acquainted with the extravagant mode of life often adopted by the wealthy, and at the same time given to scholarly pursuits and to learned and devout reading.
"Құдайдың сөзін тыңдаңдар!" 15.12.
"Егіншілік кітабы" сол кездегі ауыл шаруашылығының практикасын толық және егжей-тегжейлі сипаттайды, ал "Жер өлшеу және жақсарту" кітабынан феодалдық жүйенің құлдырау кезеңіндегі экономикасы туралы көптеген мәліметтерді білуге болады. Кітаптардың 1523 жылғы алғашқы басылымдары өте сирек. "Егіншілік кітабының" 1523 жылғы басылымы, бетіндегі екі өгіздің жұмылдырылған егісшімен бірге жыртылып жатқан суретімен ерекше көзге түседі. Англияда Энтони Фицгерберт "Natura Brevium" еңбегін жариялаған кезде, Италияда Агостино Галло, Камилло Тарелло, Франческо Сансовино және тағы басқалар ауыл шаруашылығы саласында бірнеше маңызды кітаптар шығарды. Бұл итальяндық ауыл шаруашылығы жазушылары өз елдерінің ежелгі дәуірлерін негізгі мәтін және үлгі ретінде пайдаланды, олардың тілі көркем, ал тәжірибесі мен білімінде ешқандай кемшіліктері жоқ деп есептеледі. Бірақ Фицгерберт, Кресценцио делл Агрикультурадан (оның керемет еңбегі 1478 жылы Флоренцияда басылды) және Палладийдің "De Re Rustica" еңбегін аударған Пьер Мариноны есептемегенде, алғашқы болды, ол 1528 жылы жұмысын жариялады. Бұл еңбектер 1534 және 1539 жылдары, сондай-ақ одан кейін де көп рет қайта басылды, бірақ осы нұсқалары ең танымал болды. Уақыт өте келе "Егіншілік кітабы" мен "Жер өлшеу кітабының" авторлығы Антони Фицгербертке месі Жон Фицгербертке, Норбери, Дербиширге тиесі пе деген сұрақтар туды. 1882 жылғы ағылшын диалект қоғамының қайта басылымында редактор, профессор Уолтер В. Скит, біріншісінің жақтасына айқын дәлелдер келтірді.
Жарияланымдар
Энтони Фицгерберт. La Graunde Abridgement, 1514 ж.
Энтони Фицгерберт. Diversité de courtz et leur jurisdictions, 1523 (Хьюзтің 1646 ж. аудармасы)
Энтони Фицгерберт. The Boke of Husbandry, 1523/34; 1882 жылғы онлайн басылымы
Энтони Фицгерберт. The Boke of Surveyinge and Improvements, 1523/39 ж.
Энтони Фицгерберт. La Novelle Natura Brevium, 1534 ж.
Энтони Фицгерберт. L'Office et Auctoryté des justices de peas, 1538 ж.
Anthony Fitzherbert. Diversité de courtz et leur jurisdictions, 1523 (tr. by Hughes in 1646)
Anthony Fitzherbert. The Boke of Husbandry, 1523/34; 1882 edition online
Anthony Fitzherbert. The Boke of Surveyinge and Improvements, 1523/39
Anthony Fitzherbert. La Novelle Natura Brevium, 1534
Anthony Fitzherbert. L'Office et Auctoryté des justices de peas 1538