Кіріспе

Ағылшын заңгері және ғалымы (1609–1676)

Сэр Мэтью Хейл (1 қараша 1609 – 25 желтоқсан 1676) – ықпалды ағылшын адвокаты, судья және заңгер, ең белгілісі – Historia Placitorum Coronæ немесе The History of the Pleas of the Crown атты трактатымен танымал. 5 жасында қайтыс болған адвокат пен оның әйелінен туған Хейлді әкесінің туысы, қатаң пуритан тәрбиеледі және оның сенімін мұра етті. 1626 жылы ол Оксфордтың Магдален Холл (қазіргі Гертфорд колледжі) колледжіне оқуға түсті, діни қызметкер болуға ниеттенген, бірақ бірнеше себептерден кейін, әкесі сияқты адвокат болуға көндірілді. 1628 жылдың 8 қарашасында Линкольн қонақ үйіне қабылданды, ал 1636 жылдың 17 мамырында адвокаттыққа бекітілді. Адвокат ретінде Хейл Англия азамат соғысының алдында және оның барысында түрлі роялист тұлғаларды, соның ішінде Томас Вентворт пен Уильям Лаудты қорғады. Роялистер жеңіліске ұшырағанына қарамастан, Хейлдің адалдығы мен саяси бейтараптығы оны кез келген жазадан сақтады, ал Англияның одақтастық кезеңінде ол заң реформасын зерттеген Хейл комиссиясының төрағасы болды. Комиссия таратылғаннан кейін Оливер Кромвель оны жалпы соттар судьясы етіп тағайындады. Хейл парламентте, Әулеттік палатада немесе Жоғарғы палатада, Бірінші протекторат парламентінен Конвенция парламентіне дейінгі барлық парламенттерде отырды. Бреда декларациясынан кейін ол Карл II-нің монарх ретінде қайта орнатылуын қарастыруды ұсынған Парламент мүшесі болды, бұл ағылшын монархиясын қайта жаңғыртуға әкелді. Карл басқару кезінде Хейл алдымен Қазынашылықтың бас бароны, содан кейін Корольдің сот алқасының бас судьясы болды. Екі лауазымда да ол адалдығымен танымал болды, бірақ ерекше жаңашыл судья ретінде емес. 1676 жылдың 20 ақпанында ауруға шалдыққаннан кейін зейнеткерлікке шықты, он айдан кейін, 1676 жылдың 25 желтоқсанында қайтыс болды. Хейлдің жарияланған еңбектері ағылшын ортақ құқығының дамуына зор ықпал етті. Оның Historia Placitorum Coronæ, Таққа қарсы жасалған өлім жазасын көздейтін қылмыстарды қарастырады, және "жоғары құқықтық мәртебеге" ие деп есептеледі. Оның әкесі Хейлдің туғанына бірнеше жыл бұрын адвокаттық практикасын тастады, "себебі ол өтініштерде түс берудің себебін түсінбеді". Бұл процесте жауап беруші өзінің жер иелігінің заңдылығын сотқа емес, судьяға беруге тырысады, бұл құқық туралы (жалған) мәлімдеме жасау арқылы іске аспайды. Мұндай мәлімдеме фактілік емес, құқықтық мәселе болып саналады және судьялар қазылар алқасымен емес, олар шешеді. Роберт Хейл бұл әдістің көп тарағандығына қарамастан, оны алдамшылық деп санады және "христиандыққа лайық шындық пен әділдікке қайшы" деп есептеді, сондықтан ол сарайдан шығып, өзінің егістігінде өмір сүруге көшті. 1614 жылы Роберттің кедейлерге мұрасын көп беруі салдарынан, оның өлімінен кейін мұрасы жылына 100 фунт стерлингке ғана жетті, оның 20 фунты жергілікті кедейлерге берілді. Осылайша Хейлді әкесінің туысы Энтони Кингскот тәрбиеледі. Кингскот – қатаң пуритан болғандықтан, Хейлге Воттонның викари Мистер Стэнтон сабақ берді, ол өзінің экстремистік пуритандық көзқарастары үшін "қарақатты викарий" деп аталды. 1626 жылдың 20 қазанында, 16 жасында Хейл Оксфорд университетінің Магдален Холл колледжіне қабылданды. Оны тағы бір пуритан – Обадия Седжвик оқытты, Хейл оқуда және қылышпен сайысуда өте жақсы нәтижелер көрсетті. Хейл сонымен қатар үнемі шіркеуге қатысты, жеке дұғалар оқыды және "көрінісінде қарапайым және әдемі" деп сипатталды. Оксфордқа актерлер труппасы келгеннен кейін, Хейл көптеген спектакльдерге және басқа да әлеуметтік шараларға қатысты, оның оқуы нашарлап, пуритандықтан алыстады. Осыған байланысты ол діни қызметкер болу ниетінен бас тартып, әскерге түсуді шешті. Оның туыстары оны діни қызметкер немесе тіпті заңгер болуға көндіре алмады, Хейл заңгерлерді "өз кәсібінен басқа ештеңеге жарамсыз варварлар" деп сипаттады. Театр оны заң оқудан алшақтататынынан қорқып, ол "ешқашан сахналық қойылымды көрмеймін" деп серт берді. Осы шамада ол достарымен бірге ішіп отырғанда, бірі мас болып есінен танып қалды; Хейл досын кешіруді және құтқаруды Құдайдан сұрады, сондай-ақ өзінің бұрынғы шектен шығуларын кешірді. Досы жазылып, Хейл пуритандық сеніміне оралды, енді ешкімнің денсаулығына (тіпті патшаның денсаулығына да) ішпеді және 36 жыл бойы әр жексенбіде шіркеуге барды. Ол оқуға қайта оралды, Линкольн қонақ үйіндегі алғашқы екі жылы күніне 16 сағат жұмыс істеді, бірақ денсаулығына байланысты оны сегіз сағатқа дейін қысқартты. Заң есептері мен жарғылардан басқа, Хейл римдік азаматтық құқығын және юриспруденцияны да оқыды. Заңнан басқа, Хейл анатомия, тарих, философия және математиканы оқыды. Ол жаңалықтарды оқудан және әлеуметтік шараларға қатысудан бас тартты, және өзінің бар уақытын оқумен және шіркеуге барумен өткізді.

Адвокат

17 мамыр 1636 жылы Хейл Линкольн қоғамдастығына адвокат ретінде шақырылды және бірден Уильям Нойдың шәкірті болды. Хейл мен Ной жақын дос болып, оны «жас Ной» деп атады, және одан да маңыздысы, ол Джон Селденмен танысып, дос болды – «[Хейлдің] кейінгі ойларының көп бөлігін анықтаған, дерлік әмбебап білім иесі». Селден оны заңнан тыс білімін жалғастыруға көндірді, және Хейлдің көптеген жазбалары заң теориясымен қатар теология мен ғылымға да қатысты. Хейл жақсы заңгерлік тәжірибе жинады, бірақ өзінің христиандық сенімін жұмысында басшылыққа алды. Ол сотқа әділ үкім шығаруға көмектесуге тырысты, клиенттің алаңдауларына қарамастан, көбінесе гонорарының жартысын қайтарып берді немесе шығындардың артуына жол бермес үшін 10 шиллингтік стандартты гонорар алды. Ол әділетсіз істерді қабылдаудан бас тартты және әрқашан кез келген істің «дұрыс» жағында болуға тырысты; Джон Кэмпбелл былай деп жазды: «Егер ол бір істің әділетсіз екенін көрсе, ол көп уақыт бойы оған араласпайды, тек оның кеңесін береді. Егер тараптар содан кейін жалғастырса, олар басқа кеңесші іздеуі керек, өйткені ол әділетсіздікке қатысуға көмектеспейді». Осыған қарамастан, ол 1648 жылы 4200 фунт стерлингке бағалы жер сатып алуға жеткілікті бай болды.

Хейл, Джон Хернмен бірге, Лаудтың айыпталуларының ешқайсысы сатқындық құрамайтынын және 1351 жылғы Сатқындық туралы заң барлық жалпы құқықтық сатқындықтарды жойғанын дәлелдеді. Джон Уайльд, айыптау тарапынан сөйлеген, Лаудтың ешбір әрекеті сатқындыққа жетпейтінін мойындады, бірақ олардың барлығы бірге сатқындық құрайды деп мәлімдеді. Херн, Хейл жазған аргументтерінде: «Мен сіздің мейіріміңізді сұраймын, [Уайльд]. Бұрын екі жүз қоян жұбы қара жылқы жасауы мүмкін екенін түсінген емеспін!» деді. Лаудқа қарсы іс күйреуге айналды, бірақ Парламент оны кінәлі деп жариялап, өлім жазасына кесті. Карл I тұтқындалғаннан кейін Хейл оны қорғауға шақырылды және оны жасауға ұсыныс берді; король соттың құзыретін мойындамаймын деп мәлімдеп, сотқа бағынудан бас тартты. Эдвард Фосс, Чарльз Раннингтонның мәлімдемесіне сүйене отырып, корольға осы қорғанысты Хейл ұсынғанын және қорғау корольге ешқандай кеңесші шақыруға мүмкіндік бермегендіктен Хейл сотқа келмегенін жазды. Король Азамат соғысында жеңіліп жатқаны және тек Оксфорд ғана тұрып бергені анық болған кезде, Хейл қаланың қирауынан қорқып, оның капитуляциясы туралы келіссөздер жүргізу үшін комиссар ретінде әрекет етуге шешім қабылдады. Оның араласуының арқасында құрметті шарттарға қол жеткізілді және кітапханалар сақталды. Ағылшын Азамат соғысының саяси тұрақсыз ортасында және негізінен Англияның одақтастығының нәтижесінде құрылған Орталық үкіметке қарсылардың қорғаушысы болғанына қарамастан, Хейлдің беделіне нұқсан келген жоқ. Біріншіден, ол соғыстан мүлдем шетте қалды, тіпті оның барысы туралы жаңалықтарға да мән бермеді, оның орнына «Помпоний Аттиктың өмірі мен өлімі» еңбегін ағылшын тіліне аударды. Екіншіден, ол өзінің ісінде әмбебап қабілетті және жоғары адалдығы үшін танылды, роялистерді қорғағанына наразы болғандарға «олар сақтап, сақтауға міндеттенген заңдарды қорғап отырғанын» және ол клиентіне деген міндетін орындап жатқанын, сондай-ақ мұндай қауіп-қорқыныштарға бойын бүгізбейтінін айтты.

Хейл комиссиясы

Мемлекеттер Достастығы мен Протекторат кезінде заң реформасына зор қызығушылық болды. Көптеген судьялар мен заңгерлер сыбайласқа салынып, қылмыстық заң нақты себепке немесе философияға негізделмеді. Кез келген ауыр қылмыс өлім жазасымен жазаланды, сот процесі нормандық француз тілінде жүргізілді, ал судьялар жиі қазылар алқасын олардың шешімімен келіспегендігі үшін түрмеге жапты. Оливер Кромвель мен Рамп Парламенті «жаңа қоғам» құруды мақсат етті, оның ішінде заңды реформалау да болды. Осы мақсатта, 1652 жылдың 30 қаңтарында Хейл заң реформасын зерттеу комиссиясының төрағасы болып тағайындалды, ол тез арада Хейл комиссиясы деп аталды. Комиссияның ресми міндеттемесі Палата тарапынан былай анықталды: «заңдағы кемшіліктерді ескере отырып; және заңдағы іс жүргізудегі кешігулер, шығындар мен бұзушылықтардан туындайтын зиянды жағдайларды қалай болдырмауға болады, сондай-ақ оны реформалаудың ең жылдам жолын анықтап, Парламент тағайындайтын комитетке өз пікірлерін ұсыну». Комиссия сегіз заңгер және 13 бейтарап мүшеден тұрады, олар 23 қаңтардан бастап аптасына шамамен үш рет отырыс өткізді. Комиссия түрлі өзгерістерді ұсынды, мысалы, өлім жазасын қолдануды азайту, айыпталушыларға заң кеңесіне, заңдық көмекке қол жеткізуге және азаптау құралы ретінде «peine forte et dure» жоюға мүмкіндік беру. 1652 жылдың 23 шілдесінде 16 заң жобасын жасағаннан кейін таратылды, Комиссия ұсынған ешбір ұсыныс дереу заңға айналмады, алайда екеуі (түпкілікті өкімдер үшін айыппұлдарды жою және азаматтық неке рәсімдерін әзірлеу) Беребоун Парламентінің заңдары арқылы күшіне енді. Комиссия ұсынған ұсыныстардың көбісі ағылшын заңнамасының бір бөлігіне айналды. Джон Хостетлер Хейлдің өмірбаянында, егер осы шаралар бірден заңға енгізілген болса, «біз осындай бастамашыларды заң жүйесімізді және әділеттік ұғымын жетілдірудегі көрегендігі үшін құрметтер едік» деп жазды.

Жалпы негіздердің әділдігі

Оливер Кромвель Хейлдің қабілеттерін байқап, оны жалпы өтініштер сотының төрешісі болуға шақырды. Хейл бұл қызметті қабылдаса, басқалар оның Ұлттық Достастықты қолдайды деп ойлайтынын ескергенімен, Джон Пульстонның орнын толтырып, оған көндірілді. Судья бола алу үшін тек заң сержанттары ғана қабілетті болғандықтан, Хейл 25 қаңтарда сержант атанды. Ол 31 қаңтар 1653 жылы үш негізгі Вестминстер сотының бірі – жалпы өтініштер сотының төрешісі қызметіне ресми түрде тағайындалды, бірақ «ол узурпатордың билігін мойындауға міндетті болмайды» деген шарт қойылды. Уильям Блэкстоун кейін былай деп жазды: «Егер өлім жазасын заңды комиссиямен уәкілеттік бермеген судья шығарса және жаза орындалса, судья кісі өлтіргені үшін кінәлі болады; осы себепті сэр Мэтью Хейлдің өзі Кромвель үкіметі кезінде жалпы өтініштер сотының судьясы қызметін қабылдағанымен, сот отырыстарында патша тарапынан отырудан және тұтқындарды соттаудан бас тартты, себебі ол узурпатордың комиссиясының заңдылығына күдікпен қарады». Хейл сондай-ақ 1655 жылы азаматтық тұрғынды өлтірген әскерге өлім жазасын беріп, мерзімінен тыс сот отырысына қатысудан жалтару арқылы Ұлттық Достастыққа қарсы әрекеттер жасады. Бір жағдайда Кромвель өзі қатысқан сот процесінде қазылар алқасын жеке таңдады, бұл заңға қайшы болды; нәтижесінде Хейл қазылар алқасын таратып, істі қараудан бас тартты. 15 мамыр 1659 жылы Хейл зейнетке шығып, оның орнына Джон Арчер тағайындалды.

Парламент мүшесі

1654 жылғы 3 қыркүйекте Бірінші протекторат парламенті шақырылды; 400 ағылшын мүшесінің тек екеуі заңгерлер болды – Хьюк, Казна бароны, және Хейл, ол өз туған жері Глостершир округінен парламент мүшесі болып сайланды. Хейл белсенді депутат болды, ол Коммонс палатасын Лондон мұнарасының архивтерін жою туралы ұсыныстан бас тартуға көндірді және Парламент билігін сақтау үшін бірнеше ұсыныс енгізді. Біріншісі – үкіметтің «парламент және бір тұлға шеңберінде, парламент қалағандай шектеліп, бақыланатын болуы керек» деп ұсынды, ал кейін Англия Мемлекеттік кеңесін Коммонс палатасының әр үш жыл сайын қайта сайлауына, милицияны Парламент бақылауына және әскерге тек шектеулі мерзімге жарақаттар беруге ұсыныс жасады. Бұл ұсыныстар қолдау тапса да, Кромвель өзінің билігін мойындаған антқа қол қоймаған парламент мүшелерін Коммонс палатасына кіргізбеді, бірақ Хейл оған бас тартты. Сондықтан, олардың ешқайсысы қабылданбады. Бірінші протекторат парламентіне наразы болған Кромвель оны 1655 жылғы 22 қаңтарда таратып жіберді. 1656 жылғы 17 қыркүйекте Екінші протекторат парламенті шақырылды, ол бұрынғы Лордтар палатасының қызметін атқару үшін Жоғарғы палата құруды көздейтін «Кішіпейіл тілек және кеңес» атты конституцияны жазды. Кромвель бұл конституцияны қабылдады және 1657 жылғы желтоқсанда Жоғарғы палата мүшелерін тағайындады. Хейл судья ретінде оған шақырылды. Бұл жаңа палатаның кең юрисдикциясы мен билігі Коммонс палатасы тарапынан дереу күдік тудырды, ал Кромвель 1658 жылғы 4 ақпанда Парламентті таратып жауап берді. 1658 жылғы 3 қыркүйекте Оливер Кромвель қайтыс болды және оның орнын ұлы Ричард Кромвель басты. Ричард Кромвель 1659 жылғы 27 қаңтарда жаңа Парламент шақырды, ал Хейл Оксфорд университетінен парламент мүшесі болып қайта сайланды. Сонымен қатар, Карл II Бреда декларациясын жариялады, ал Конвент Парламенті 1660 жылғы 25 сәуірде (Хейл Глостерширден мүше ретінде қатысқан) кездескен кезде, 1 мамырда Парламент корольді қалпына келтірді, ал Карл II үш аптадан кейін Доверге келіп, Англияның қайта жаңғыруына бастама берді.

Барон және Бас судья

Жаңа тәртіп орнасылымен Хейлдің алғашқы міндеті 1660 жылдың 9-19 қазаны аралығында Бреда жариянамасына кірмеген 29 патша өлтірушінің ісін қараған 37 судьядан құралған арнайы комиссияның құрамында болу болды. Барлығы мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп танылды, ал олардың 10-ы дарға асылып, жазаланып, төрт бөлікке тілінді. Осы сотта судья ретінде отырғандықтан, кейбіреулер Хейлді екі жүзділікпен қарады, ал Ф.А. Индервик кейіннен: «1660 жылғы қазан айында [Хейлдің] Олд Бейлиде судья ретінде отырып, патша өлтірушілердің топтарын соттап, өлім жазасына кескенін көруге қынжылып қалдым. Ол бұрынғы парламент мүшелерімен бірге комитеттерде заңды өзгерту үшін отырған, оның бұйрықтарымен әрекет еткен адамдарды соттады», - деп жазды. Бұл қызметі үшін сыйлық ретінде ол 7 қараша 1660 жылы сэр Орландо Бриджменнің орнына қазынашылықтың бас бароны болды. Хейл осы тағайындамамен бірге келетін рыцарьдық атақты алуға ниеттенбеді, сондықтан патшаға жақын болмауға тырысты. Жауап ретінде Лорд-канцлер Лорд Кларендон оны патшаның да бар болған үйіне шақырды. Хейл сол жерде рыцарьдық атақ алды. Көптеген жағдайларда іске қатысушылар Хейлге пара беруге тырысты. Бір герцог оған «алдағы істі түсінуіне көмектесу үшін» жүгінген кезде Хейл тек сотта ғана істі тыңдайтынын айтты. Тағы бір жағдайда оған бір адам аң еті жіберді. Ол адамның есімін көріп, шындығында Хейлге аң етін жібергенін тексергеннен кейін, Хейл сол адамға тамақ ақысын төлегенге дейін істі жалғастырудан бас тартты. Сэр Джон Кроук, құлсауға қатысқан деген күдікпен, оған бір істі қараудан қалуын кешіру үшін қант нан жіберді, Хейл: «Сэр Джон корольдің судьялары елге пара алу үшін келеді деп ойламайды. Кімде бір басқа адам оны алдап, оның атынан жіберген болуы керек», - деді. Хейл нанды қайтарды және Кроук оның алдына келгенге дейін істі жалғастырудан бас тартты. Осы кезеңде Хейл діни бұзушылыққа айыпталғандарға кең мүмкіндік бергенімен белгілі болды, осылайша «оның барлық топтағы отандастарының сенімі мен құрметін қамтамасыз етті». Оның заң туралы білімі әділдік туралы білімімен тең деп есептелді, ал «әділдіктің әкесі» саналған Лорд Ноттингем Хейлді ұлы ұстаз ретінде құрметтеді. 1666 жылдың 2 қыркүйегінде Лондонның Ұлы өрті болды. 100 мыңнан астам адам үйсіз қалды, ал өрт тоқтаған кезде 13 мыңнан астам үй мен 400 көше қирады. 1667 жылдың 8 ақпанында Парламент қабылдаған акті бойынша өрттік сот құрылды, оның міндеті меншік, жауапкершілік және қаланы қайта құру туралы мүліктік дауларды шешу болды. Хейлге осы сотқа қатысу міндеті жүктелді, ол Клиффорд мейманханасында жиналып, жұмыс істеген алғашқы жылында 374 істің 140-ын тыңдады. 1671 жылдың 18 мамырында Джон Келингенің қайтысынан кейін Хейл Корольдің сот алқасының бас судьясы болды. Эдвард Турнур оның орнына қазынашылықтың бас бароны болды. Хейл ерекше жаңашыл судья ретінде танылмады, бірақ оның шешімдерінің түсіну оңай және ақылға қонымды болуын қамтамасыз етуге тырысты. Роджер Норт: «Мен Корольдің сотының күн сайын сағат сегізден он екіге дейін отыратынын білемін, ал Лорд Бас судья Хейл студенттерге заң мәселелерін барлық мүмкін болатын пайдаға басқарады, және ол осыдан ләззат алды немесе, керісінше, мақтан тұтты; ол мақсатқа сай болған кезде дау-дамай жасауға шақырды және кеңеспен пікірсайысқа қатысты, сондықтан сот ғылым академиясы ретінде де, әділдік орнына да қабылдануы мүмкін еді», - деп жазды. Ол кеңесшілерге өтініштердегі кез келген мәселелерді түзетуге мүмкіндік бергенімен және қорытындысында қателік жасаған жағдайда оларды түзетуге мүмкіндік бергенімен де танымал болды. Ол шешендікке қарсы болды, «Егер судья немесе қазылар алқасы дұрыс түсінікке ие болса, бұл уақытты ысырап ету мен сөздерді жоғалтудан басқа ештеңе білдірмейді, ал егер олар әлсіз болса және оңай ықпалға түсірілсе, бұл олардың қиялын және сезімдерін бұзудың әдепті жолы», - деп жазды. Алайда судья ретінде Лорд Ноттингем оны сот алқасының ең шебер ораторы деп атады.

Зейнеткерлік және өлім

1675 жылы Хейл денсаулығы нашарлай бастады; оның қолдары ісіп, қан соғу курсы уақытша ауырсынуды баса алғанмен, келесі ақпанда оның аяқтары мүлдем қатты болып, жүре алмады. Оның Бас судьялықтан кету туралы алғашқы өтініштері патша тарапынан қабылданбады, бірақ Хейл жеңілдік туралы өтініш білдіргенде, патша оған 1676 жылдың 20 ақпанында зейнетке шығуға келісім берді, сондай-ақ жылына 1000 фунт мөлшерінде зейнетақы тағайындады. Ол Бас судья қызметінен Ричард Рейнсфордпен ауыстырылды. Тағы он айдай ауырып-тоқығаннан кейін, Хейл 1676 жылдың 25 желтоқсанында өзінің елдік үйінде, Төменгі үйінде (қазіргі Алдерли үйі орналасқан жер) дүниеден өтті. Ол өзінің бірінші әйелінің қабіріне жақын, Алдерлидегі үйіне іргелес орналасқан Әулие Кенемнің шіркеуінің ауласына жерленді, оның қабіріне мынандай ескерткіш орнатылды:

Оның мүлігінің көп бөлігі жесіріне қалды, ал заңдық мәтіндері немересі Габриэльге, егер ол заңды оқыса берілді, ал ең құнды қолжазбалары мен кітаптары Линкольн қонақ үйіне тапсырылды. Оның әулетінің еркек ұрпағы 1784 жылы оның шөбересі Мэтью Хейлдің қайтысымен тоқтатылды; ол да адвокат болған.

Жеке өмір

1642 жылы Хейл корольшіл әскер командирі сэр Генри Мурдың қызы, және Джеймс I-нің заңгер сержанты сэр Фрэнсис Мурдың немересі Энн Мурға үйленді. Мур мен Хейлдің 10 баласы болды, бірақ ол айқын түрде өте ысырапшыл әйел болған, сондықтан Хейл балаларына: "Бос жүретін немесе қымбатқа бауыр басатын әйел көбінесе жаман келісім, тіпті ол үлкен мүлік әкелсе де" деп ескерткен. Мур 1658 жылы қайтыс болды, ал 1667 жылы Хейл үй шаруашылығын жүргізген Энн Бишопқа үйленді. Бишопты сипаттаулар әртүрлі; Роджер Норт: "[Хейл] отбасында бақытсыз болды, өйткені ол өзінің қызметшісіне үйленді, содан кейін, ақталу үшін, "белдеуден төмен ешқандай даналық жоқ" деді". Ал Ричард Бакстер Аннаны "Хейлдің ой-санасы мен мінезіне ұқсас, епті, мейірімді және оған сай адам, және көп таныс пен туыстардың көңілін көнбіс ететін әйел" деп сипаттады.

Мұра

Хейлдің зорлау, неке және аборт жөніндегі пікірлері Ұлыбританияның ғана емес, сонымен қатар британдық колонияларының заң жүйелерінде ұзаққа созылған әсер қалдырды. Эдвард Фосс 2000 жылы жазғандай, Хейл, әсіресе өзінің жазбалары арқылы, өте жақсы судья және заңгер ретінде танымал болды: ол «заңның ең жарқын тұлғаларының бірі, оның білімінің тереңдігі де, өмірінің көркемдігі де баршаға таныс, құрметті судья» болды. Сол сияқты, Джон Кэмпбелл «Англияның бас судьяларының өмірі» атты еңбегінде Хейлді «ең таза, ең ізгі, ең тәуелсіз және ең білімді» судьялардың бірі деп жазды. 1908 жылы Генри Фландрс Пенсильвания университетінің құқық журналында Хейлді «заңгерлік мамандықта кездесетін ең білімді, ең қабілетті, ең ардақты адам» деп сипаттады. 1993 жылы R v Kingston ісінде саяси сот оның «мастық қорғауға жатпайды» деген мәлімдемесіне сүйене отырып, сот шешімін қолдады. Уильям Холдсворт 1923 жылы Хейлдің рим құқығы және құқықтану саласындағы білімі оның тиімді жұмыс істеуіне мүмкіндік бергенін айтты. Ол басқа заң жүйелерінің қалай жұмыс істейтінін көргендіктен, «ағылшын заңдарының кемшіліктерін сынға ала да білді, сонымен қатар оның ережелерін бұрынғыдан да тәртіпті түрде жазып көрсетті». Хейлдің саяси бейтараптығы мен жеке адалдығын Берман 1994 жылы оның пуритандық көзқарастарымен және жалпы құқықты қолдауымен байланыстырды: «Режимдер келіп-кетіп жатады, жалпы құқық мәңгілік. Хейл үшін құқықтық үзіліссіздік азаматтық ұлттық ерекшелік үшін маңызды болды». Хейлді жиі Эдвард Кокпен салыстырады. Кэмпбелл Хейлді жақсырақ заңгер деп есептеді, себебі ол қоғамдық өмірге араласпаса да, заңды ғылым ретінде қарастырды және соттың тәуелсіздігі мен бейтараптығын сақтады. 2002 жылы Хостетлер Хейлді Коктан жақсырақ заңгер және ықпалды деп есептегенмен, Кок жалпы алғанда жақсырақ екенін айтты. Хейл сот төрешілігінің бейтараптығына ие болғанымен және оның жазбалары өте маңызды деп саналғанымен, қоғамдық істерге қатыспауы оның прогрессивті ықпалын шектеді. Коктың белсенді қатысуы оған «ортағасырлық құқыққа жаңа тыныс беруге және оны кеңестік әділеттілікке қарсы пайдалануға» мүмкіндік берді, судьяларды тәуелсіз болуға және «жалпы құқықтан басқа ешқандай шектеулерге ұшырамауға» шақырды, оның үстемдігін сақтау олардың міндеті болды. Дж. Х. Корбет 1942 жылы Альберта құқық тоқсандығында жазғандай, Хейлдің сол кездегі танымалдылығымен (парламенттік округтер «оны сайлау құқығы үшін күресті») егер ол қоғамдық істерде белсенді рөл атқаруды таңдағанда, Кок сияқты табысқа жете алатын еді.

Жазбалар

Хэйлдің өлімнен кейінгі мұрасы – оның жазба еңбегі. Ол түрлі мәтіндер, трактаттар мен қолжазбалар жазды, олардың ең маңыздысы – «Англияның жалпы құқығының тарихы мен талдауы» (1713 жылы жарық көрген) және «Historia Placitorum Coronæ» немесе «Коронаның істерінің тарихы» (1736 жылы жарық көрген). «Талдау» оның студенттерге оқыған дәрістеріне негізделген, және, мүмкін, жариялануға арналмаған; ол ағылшын құқығының алғашқы тарихы деп есептеледі. 13 тарауға бөлінген кітап ағылшын құқығының тарихын және реформаға қатысты бірнеше ұсыныстарды қарастырды. Уильям Блэкстон өзінің «Англия заңдарына түсініктемелер» еңбегін жазғанда, алғы сөзінде «Англия заңдарын жүйелеудің барлық ерте схемаларының ішіндегі ең табиғи және ғылыми, сондай-ақ ең толық схемасы – сэр Мэтью Хэйлдің өлімнен кейінгі Заңның талдауы» деп атап өтті. Хэйл округтік соттарды құруды ұсынды, сондай-ақ жазбаша заңдар, мысалы, жарғылар мен әдеттегі, жазбаша емес заңдар арасында күрт айырма жасады. Ол сонымен қатар, парламенттік үстемдік расталғанға дейін, жалпы құқық Парламент бағынышты екенін және заң корольдің азаматтарының құқықтары мен азаматтық бостандықтарын қорғауы керек екенін айтты. Ол сондай-ақ, қазылар алқасы арқылы сот жүргізуді бекітті, оны «дүниедегі ең жақсы сот әдісі» деп сипаттады, ал 13-тарау заңды адамдар мен мүлік заңдарына бөліп, сол кездегі заңмен танылған құқықтар, бұзушылықтар мен өтемақыларды қарастырды. Өзі де ең ұлы жалпы құқық тарихшыларының бірі саналатын Уильям Холдсворт оны «1895 жылы Поллок пен Мэтлендтің томдары жарық көргенге дейін ағылшын заңдарының тарихының ең қабілетті кіріспе эскизі» деп сипаттады. «Тарих» – Хэйлдің ең танымал еңбегі. Коронаның істері – «Патша Иеміздің тыныштығына, оның Тажы мен қадір-қасиетіне қарсы» жасалған, өлім жазасына кесілетін қылмыстар болды; сондықтан кітап өлім жазасына кесілетін қылмыстар мен оған байланысты рәсімдер туралы сөз қозғайды. 710 беттік жұмыс Коктың «Англия заңдары институтының» үлгісін ұстанды, бірақ әлдеқайда әдістемелік болды; Джеймс Фитцджеймс Стивен Хэйлдің жұмысы «жоғары деңгейдегі ғана емес, сонымен қатар оны Кок институтынан мүлдем басқа санатқа жатқызған терең ойды көрсетеді. Бұл кітап – трактатқа жақын, Кок институтынан гөрі құрастырылған материалдар жинағы емес». Кітапта кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауапкершілігі, ақылсыздық және еңкіштік, маскүнемдікті қорғау, өлім жазасына кесілетін қылмыстар, мемлекетке қарсы қылмыс, кісі өлтіру және ұрлық туралы жазылған. Хэйл «Тарих» кітабында балаларға өлім жазасын қолдануды қолдайды, «он төрт жастан асқан бала толық жастағы басқалар сияқты өлім жазасына тартылуы анық; өйткені он төрт жастан кейін олардың жауапкершілікке қабілетті екендігі презумпцияланады және жақсы мен жаманды ажырата алады». 19 ғасырда Эндрю Амос «Хисторияға» сын-пікір жазды, оның атауы «Уақыттың қираған орындары» – Сэр Мэтью Хэйлдің «Коронаның істері тарихы» еңбегі, ол Хэйлдің жұмысын сынға алды және мақтады, ал негізгі сынды тарихқа сілтеме жасайтын судьялар мен заңгерлерге бағыттады. Хэйл сонымен қатар Томас де Литтлтонның «Тенурлар туралы трактаты» туралы қараған Кок институтының бірінші бөлімін қайта ұйымдастырды; Хэйлдің басылымы ең көп қолданылатын және Коктың кең философиялық тұстарын тұңғыш рет көрсеткен. Алайда оның жазба еңбектері фрагментті болды және жеке-жеке заңгерлік пайымдауларын ұсынбады. Гарольд Берман Йель заң журналында жазған хатында «Хэйлдің барлық еңбектерін зерттеу арқылы ғана олардың негізінде жатқан заңды философияны қайта құруға болады» деп атап өтті. Хэйлдің сиқыршылық және ерлі-зайыптыларды зорлау туралы жазған еңбектері өте ықпалды болды. 1662 жылы ол «он жетінші ғасырдағы ағылшынның ең танымал сиқыршылық істерінің біріне» қатысты, онда ол екі әйелді (Эми Дюни мен Роза Каллендер) сиқыршылық үшін өлім жазасына кесті. Осы істе Хэйлдің үкімі болашақ істерге өте ықпалды болды және Салемдегі сиқыршылық сот процестерінде айыпталушының жерлерін тәркілеуді ақтауға пайдаланылды. 1664 жылы Хэйл «Солқындарға қарсы заңның болуы – олардың бар екендігінің дәлелі» деген пікірді қолдады. Хэйл некенің – ерлі-зайыптылардың заңды тұлғаларын біріктіретін келісім-шарт деп санайды. «Күйеу өзінің заңды әйеліне жасаған зорлау үшін кінәлі бола алмайды, өйткені олардың өзара келісімімен және келісім бойынша әйел өзін күйеуіне осылай берді, ол кері қайтып ала алмайды». Бұл зорлау заңына ерекшелік 1991 жылға дейін Англия мен Уэльсте сақталды, ең алдымен оның ықпалына байланысты, оны Лордтар палатасы R v R ісінде жойды. Хэйл күйеудің зорлауға кінәлі емес екенін айтқанда, әйелмен бірге тұратын ер адам үшін бұрынғы зорлаудан қорғануды жойды, өйткені бірге тұру ешқандай келісімді білдірмейді. 1978 жылы G. Geis British Journal of Law and Society журналында жариялаған мақаласында Хэйлдің сиқыршылыққа қатысты пікірлері оның «Тарих» кітабындағы ерлі-зайыптыларды зорлау туралы жазғандарымен тығыз байланысты екенін айтады. Geis олардың екеуі де әйелдерге деген жеккөрушілікке негізделгенін көрсетеді. Хэйл көп жазғанмен, өмірінде аз ғана жариялады: оның жазбалары оның өлімінен кейін басқалармен жарияланды. Оның қолжазбаларының ондаған томдары әлі де жарияланбаған күйде сақтаулы, оның ішінде көптеген діни трактаттар бар. Осы қолжазбалардың көп бөлігі Лэмбет сарайы кітапханасындағы Fairhurst Papers-та сақталады. Оның ең ірі қолжазбасы «De Deo» (шамамен 1662–1667), он кітаптан тұрады, бес томды құрайды және шамамен миллион сөзден тұрады. Британ кітапханасында табиғи құқық туралы үш данасы бар. Осы табиғи құқық туралы трактаттың сындық басылымы «Of the Law of Nature» (2015) деген атпен жарияланды, онда жалпы құқық және табиғи құқық туралы тараулар бар. Осы еңбекте Хэйл табиғи құқықтың «бірден-бір Кардинал заң» ретінде қарастырылуын (әдетте Томас Гоббспен байланыстырылатын көзқарас) сынға алды, Джон Селденнің «De jure naturali et gentium juxta disciplinam Ebraeorum» еңбегіне көп сілтеме жасады және Гуго Гроцийдің «De jure belli ac pacis» және Франсиско Суарес «Tractatus de legibus ac deo legislatore» еңбектерімен концептуалды байланыстарды көрсетеді.

Сот үкімдері

Хейлдің адвокаттық және судьялық қызмет істеген кезінде Англиядағы басым пікір заң мен дәстүрлі білімнің орталығы саясат емес, жалпы құқық екендігі болды, бұл Ренессанс Еуропасындағы жағдайдан өзгеше. Бұл сер Эдвард Коктың еңбегінің арқасында мүмкін болды, ол институттарында және судья ретінде судьялар жасаған заңды қолдады. Кок судьялар жасаған заңның кез келген сұраққа жауап бере алатынын және осылайша, “білімді судья саясаттың табиғи арбитрі” болатынын мәлімдеді. Бұл принцип “ақылға жүгіну” деп аталды, мұнда “ақыл” рационалдылықты емес, судьялар заңдарды қолдану және жою кезінде қолданатын әдіс-тәсілдер мен логиканы білдірді. Джон Селден де осыған ұқсас пікірде болды, ол жалпы құқықтың Англияның дұрыс заңы екенін ойлады. Алайда, ол бұл судьяларға оны өздеріне қалай қарамастан пайдалануға еркіндік бермейді, ал “дұрыс” міндетті түрде “кемелділікке” тең емес екенін айтты. Заң – ағылшын халқы жасасқан келісімнен басқа ештеңе емес; бұл “келісімге шағым жасау” деп аталады. Томас Гоббс Коктың теориясына қарсы болды. Ол Фрэнсис Бэконмен бірге патша билігімен құрылған табиғи заңды, емес жеке судьялар жасаған заңды қолдады. Гоббс заңгерлерге тән ерекше дағды жоқ деп санады және заңды Коктың “ақылы” (заңгерлер қолданатын әдіс) арқылы емес, патшаның нұсқауларын түсіну арқылы түсінуге болады деді. Судьялар заң жасағанмен, ол тек патшаның (немесе оның келісімінсіздігінің) үндемей бекітуімен ғана жарамды болды. Хейлдің құқықтық теориясына Кок пен Селденнің ықпалы зор болды. Ол заңның жасалуы келісім-шарт екенін, бірақ ол тек судьялар ғана бағалай алатын “ақылға қонымды” сипаттағы сынақтан өтетінін дәлелдеді. Осылайша ол Селден мен Кок арасындағы орталық позицияны иеленді. Бұл Гоббстың аргументімен қайшы келді. 1835 жылы Хейлдің “Гоббстың диалогына қатысты ойлар” атты еңбегі табылды. Фредерик Поллок Гоббстың диалогы алғаш рет 1681 жылы, Хейлдің қайтысынан алты жыл кейін жарияланғандықтан, Хейл оның ерте нұсқасын немесе жобасын көрген болуы керек деп болжайды. Кембридж заң журналына жазған Д.Е.С. Йельдің пікірінше, Бас судья Вон диалогқа қол жеткізіп, Хейлдің қайтысынан бұрын оған көшірмесін берген болуы мүмкін. Өзінің ойларында Хейл Кокпен келісіп, судьяның міндеті – жалпы құқықтың ақыл-ойының (құқықтық жүйенің үйлесімділігін) қаралып отырған заңның ақыл-ойымен (осы заңды негіздеу) сәйкес келтіру екенін айтты. Ол Гоббстың заңды бейтаныс адам да түсіне алады деген пікірімен келіспеді, “заңды оқыған адам заңды оқымағандарға қарағанда үлкен артықшылыққа ие” деді. Кок пен Хейлдің арасындағы айырмашылық – Хейл Селденмен келісім арқылы заңның жасалғанына келісті, бірақ ақылдың өзіне тән міндетті күші бар екендігіне келіспеді. Хейл Гоббспен келісіп, заңның түсіндірілуі жеке адамның ақыл-ойына қалдырылуы мүмкін емес екенін және заң нақты ғылым емес екенін айтты; ең жақсысы – көптеген жағдайларда ақылға қонымды нәтиже беретін заңдар жиынтығын жасау.