Кіріспе

Алыстың әлемі – американдық жазушы Гарри Тертлдоувтың 1990 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Кітап 1989 жылы Жерден ұшырылған ғарыш саяхатымен басталады. Роман әлемінде Күннен төртінші планета, біздің әлемде Марс орналасқан орбитада, Минерва деп аталады, ол Жерге шамамен ұқсас мөлшерде және құрамында. Кітапта қазіргі Суық соғыс кезеңіндегі Жер мәдениеті мен Минерваның феодалдық мәдениеті салыстырылады, Минерва мәдениеті Еуропаның Кейінгі Орта ғасыр дәуіріне ұқсас. Роман оқиғалары кезінде Минервада меркантилизм жаңадан пайда бола бастайды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

1976 жылы «Viking 1» ғарыш зонды Минерваға қонғанда, ол жергілікті минерванды қарапайым құралмен жұмыс істейтін күйінде суретке түсіреді, осылайша басқа планеталарда да интеллектілі өмірдің бар екенін дәлелдейді. Оқиғаның басты оқиғасы американдық және советтік миссияларды қамтиды, екеуі де минерван қоғамына араласпауға уәде береді, бірақ зерттеулер барысында командалардың саяси идеологиясы көріне бастайды. Бұл командалар мен олардың елдеріндегі басшыларын минервандарды Үшінші әлем елдері мен Суық соғыс кезіндегі Жердегі қақтығыстардың аналогы ретінде пайдалануға итермелейді. Америкалықтардың бірі бала туғаннан кейін минерван әйелінің өмірін сақтап қалады. Көзі ашылған минервандар болат балта, резеңке сал және, әрі қарай, AK-74 сияқты заманауи технологияларға қол жеткізеді, бұл олардың дәстүрлі өмір салтын күрт өзгертеді.

Минерва планетасы

Минерва атмосферасы Жерге ұқсас және адамдар үшін тыныс алуға жарамды, ал бетінде айтарлықтай мөлшерде сұйық су бар. Күнге қашықтығы артық болғандықтан планетаның орташа атмосфера температурасы Жерден төмен, бірақ оның қалың атмосферасының парниктік эффектісі оны біздің ғаламдағы Марс планетасынан кем суық етеді. Романның ежелгі астрономдары ақыл-парасат құдайының құрметіне осы жарқын көк-сұр планетаны Минерва деп атады.

Минерван биологиясы мен қоғамы

Минервандық жануарлар (соның ішінде сезімтал минервандар) гексамеристік радиалды симметриялы. Бұл олардың алты көзі бар екенін, барлық бағытта көре алатынын және олардың "арқасы" жоқ екенін білдіреді, сондықтан ешкім оларды байқамай жақындаса алмайды. Минервандардың қоршаған ортаны қабылдау жолының ерекшелігі және оның олардың мәдениеті мен өмір салтына тигізетін маңызды әсері – маңызды сюжеттік элемент, әсіресе соңғы шайқас көріністерінде. Аналықтар (минервандар "жұбайлар" деп атайды) бір аталық және бес аналықтан тұратын төлдерді туады, ал "жұбайлар" әрқашан алты ұрық бекітілген жерлерден қан кетудің салдарынан өледі; егер барлық әйелдер жасөспірім шаққа жетіп, көбейсе, бұл бір буынға 5 есе көбейтуге мүмкіндік береді. Әйелдер балалық шақтан шыққаннан кейін жасырын түрде жасы жетіп, өмірінде бір рет ғана жыныстық қатынасқа түседі – жүктілікке және босану кезінде өлімге алып келеді. Осылайша, Минерван қоғамында ерлердің үстемдігі биологиялық қажеттілікпен анықталған сияқты, бірақ ол әртүрлі Минерван қоғамдарында әртүрлі формада көрінеді: кейбір әйелдер мүлік ретінде сатылады және алынсалынады, ал басқаларында олар құрметтеледі және олардың трагедиялық тағдыры жоқтап ішіледі, бірақ олардың тәуелді статусы бәрібір қабылданады. Минерваға келген американдық әйелдер бұл жағдайды төзбейді; сюжеттің маңызды бөлігі – Жер медицинасының ресурстарын пайдалана отырып, Минерван әйелдерін құтқарудың және оларға босану кезінде аман қалуға мүмкіндік беру үшін жасалған күш-жігері. Соңында олар ерекше мейірімді Минерван әйелін құтқаруға қол жеткізеді – бұл Минерван қоғамында толыққанды өзгерістерге жол ашады. Техникалық тұрғыдан алғанда, Минервандықтар неолиттік қоғамда өмір сүреді деп айтуға болады, өйткені олар тас құралдарды қолданады. Алайда, металдарды қолданбаса да, олардың қоғамы феодалдық және Еуропаның Кейінгі Орта ғасырларымен салыстыруға болады, ал суреттелген Минерван қоғамдарының бірі – кеңестіктермен байланысқан қоғам – меркантильдік капитализмнің басталуын көрсетеді (бұл оның агрессивті және жыртқыш болуымен тікелей байланысты). Осы жаңадан пайда болған капиталистік қоғамды Кеңес Одағы өздерінің феодалдық қарсыласын басып алу және жеңу үшін қолдауға шешім қабылдады. Бұл ғарышкерлердің арасында наразылық тудырады; алайда, резидент идеолог өзінің таңырқаған әріптестеріне түсіндіргендей, бұл Маркстің тарих теориясына негізделген дұрыс марксистік доктрина: Капитализм феодализмге қарағанда прогрессивті; сондықтан оған жеңіске жетуге көмектесу Минерван қоғамын бірнеше ғасырдан кейін социализмге дайындауға көмектеседі.

Жер

Бұл кітапта Минерваның бар екендігімен қатар, оның тарихы мен біздің тарихымыздың арасындағы сан алуан нәзік айырмашылықтарға сілтеме жасалады. Төртінші планетаның біздің әлемдегідей қызыл емес, көк түсті болуы және Классикалық пантеонның басқа құдайының атымен аталуы Жердегі өмірге елеулі өзгеріс әкелмеді. Галилейдің телескопы арқылы Минерваны көріп, оның бетін алғашқы суретке түсіргені айтылады; алайда, бұл оның жалпы карьерасы біздің уақыт жолынан айтарлықтай өзгеше болған жоқ. Дегенмен, түбірлі айырмашылықтар 1970 жылдардың ортасынан бастап қалыптаса бастады. Минервада интеллектуалды өмірдің табылуынан кейін екі үлкен держава да адамдарды тасымалдайтын ғарыш кемесін сол жаққа жіберуге белсенді түрде күш салды. Бұл Жердегі жағдайды шиеленістірді, нәтижесінде американдық және советтік әскери ұшақтары Бейрут үстінде үш рет тікелей әуе шайқасына қатысты – ізраилдықтардың 1982 жылы Ливанға басып кіргенінен кейін, біздің тарихымыздан гөрі әлдеқайда тереңірек араласты. Ядролық соғысқа дейін бара жаздаудың алдын алу қиын болды, және 1989 жылға қарай жағдай біршама сарқылып, суық соғыс жалғасуда, ал Кеңес Одағы әлі де өз азаматтарын (оның ішінде миллиондаған шақырым қашықтықтағы ғарышкерлерді де) қатаң бақылауда ұстап отырған полицейлік мемлекет болып табылады. Михаил Горбачев негізінен тоғыз ай ғана басшылық етті және Гласностты іске асыруды бастағаннан кейін ғана инсульттан қайтыс болды (бірақ құпиялап өлтірілгені туралы әңгімелер де бар, бірақ советтік кейіпкерлер бұл туралы ашық әңгімелесуден сақтанады).

Басқа шығармаларға сілтеме жасау

Кеңес экипажының грузин мүшесі, мәдени ерекшеліктерге байланысты орыс экипаж мүшелерімен кейбір шиеленістерге тап болып, 12 ғасырдағы ақын Шота Руставелидің құрметіне "Шота Руставели" деп аталған.

Жариялану тарихы

"Ар түрлі әлем" кітабы Ұлыбританияда "Hodder & Stoughton" баспасынан қатты мұқабамен жарық көрді.

Аудармалар

Италия: Миссия су Минерва (Минерваға миссия) (аударма: Карло Борриелло) Fanucci Editore, 2000 жыл. Орысша: Битва в космосе (Ғарыштағы шайқас) (аударма: Г. А. Ильинский) Русич, 1997 жыл.