Беларусь халық фронты: «Жаңару» қозғалысының тарихы
Belarusian Popular Front
Беларусь халық фронты "Жаңару": 1980-90жж. ұлттық жаңғыру, демократия және тәуелсіздік үшін күрес. Курапаты қазбасын ашу тарихы. БПФ қозғалысы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Беларусьтің әлеуметтік-саяси қозғалысы, қазіргі саяси партиялар
Belarusian sociopolitical movement
modern political parties
Беларусь халықтық фронты "Жаңару" (БХФ, ; Biełaruski Narodny Front "Adradžeńnie", BNF) – 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардағы Беларусьтегі әлеуметтік және саяси қозғалыс. Оның мақсаты Беларусьтің ұлттық жаңаруы, демократияландыруы және Кеңес Одағынан тәуелсіздік алу болды. Оның жетекшісі Зианон Пазняк еді. Бұл қозғалыс Латвия мен Эстонияның халықтық фронттарына және Литвадағы Sąjūdis қозғалысына ұқсас болды.
The Belarusian Popular Front "Revival" (BPF, ; Biełaruski Narodny Front "Adradžeńnie", BNF) was a social and political movement in Belarus in the late 1980s and 1990s whose goals were national revival of Belarus, its democratization and independence from the Soviet Union. Its leader was Zianon Pazniak. It was similar to the Popular Fronts of Latvia and Estonia, and the Sąjūdis movement in Lithuania.
Жасау
БФҚ-ның алдыңғысы "Мартыралог Беларусі" азаматтық ұйымы болды, оның мақсаты Беларусьтегі кеңестік саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу болды. Ұйымның маңызды жетістіктерінің бірі 1988 жылы Пазняктың Минск маңындағы Курапаты жерлеу орнын табуы болды. Бұл 1930 жылдары КСРО саяси тұтқындарын жаппай қырып-жоюдың ірі НКВД орталығы болды. Бастапқыда Халық фронты белорус тілі мен тарихын қолдаушы көптеген шағын ұйымдарды біріктірді. Бірақ, көп ұзамай, қозғалыс саяси талаптарды көтеруге басталды.
The predecessor of the BPF was the civic organization "Мартыралог Беларусі", whose goal was to commemorate the victims of Soviet political repressions in Belarus. Among the significant achievements of the organization was the 1988 uncovering by Pazniak of the burial site of Kurapaty near Minsk, a major NKVD mass extermination site of Soviet political prisoners in the 1930s. Initially, the Popular Front united numerous minor organizations promoting the Belarusian language and history. However, soon the movement began voicing political demands,
Фронттың Беларусьтің әртүрлі аймақтарында, сондай-ақ Мәскеу, Вильнюс және Ригада 10 мыңға жуық белсендісі болды. Ол "Адраджэньне" ("Беларусь халықтық фронтының жаңалықтары" - "Қайта өрлеу") газетін шығарды. Беларусь халық фронты Чернобыль апатынан кейін Кеңес саясатына қарсы белсенді түрде наразылық білдірді, одан кейін Беларусьтің кең аумағы радиоактивтік ластануға ұшырады.
The Front had about 10 thousand activists in different regions of Belarus as well as in Moscow, Vilnius and Riga. It published a newspaper, Навіны БНФ "Адраджэньне" (News of the Belarusian Popular Front "Revival"). The Belarusian Popular Front actively protested against Soviet policies following the Chernobyl accident, after which a large territory of Belarus was contaminated by nuclear fallout.
Беларусь парламентіне
1990 жылдың мамыр айында Белоруссия халық фронтының 37 мүшесі 12-ші Белоруссия Жоғарғы Кеңесіне сайланды және сол кездегі Кеңес үкіметі бақылауындағы Белоруссия Кеңес Социалистік Республикасының парламентінде сергекті оппозициялық топ құрды. 1990 жылдың шілдесінде Белоруссия халық фронты Белоруссия Кеңес Социалистік Республикасының Мемлекеттік егемендік туралы декларациясын қабылдауды бастап берді. 1991 жылдың тамызында, 1991 жылғы Кеңес төңкерісіне жасалған қастандықтан кейін және парламент ғимаратының сыртында ондаған мың адамдардың наразылық акцияларының қолдауымен, Белоруссия халық фронты Жоғарғы Кеңесті Беларусьтің КСРО-дан толық тәуелсіздігін жариялауға итермеледі. Беларусьтің тарихи ұлттық нышандары: ақ-қызыл-ақ ту және Пагоня елтаңбасы Беларусьтің мемлекеттік нышандары ретінде қайта жаңғыртылды.
In May 1990, 37 members of the Belarusian Popular Front were elected into the 12th Belarusian Supreme Council and formed a dynamic opposition group in the parliament of the then Soviet controlled Byelorussian Soviet Socialist Republic. In July 1990, the Belarusian Popular Front initiated the passing of the Declaration of State Sovereignty of the Byelorussian Soviet Socialist Republic. In August 1991, following the 1991 Soviet coup d'état attempt and supported by tens of thousands of protesters outside the parliament building, the Belarusian Popular Front managed to convince the Supreme Soviet to declare full independence of Belarus from the USSR. The historical Belarusian national symbols: the white red white flag and the Pahonia coat of arms were restored as state symbols of Belarus.
Александр Лукашенконың режиміне қарсылық
1994 жылы Александр Лукашенко Беларусь президенті болып сайланды. Бастапқыда Белоруссия халық фронты президент Лукашенкоға қарсы күресетін негізгі саяси күштердің біріне айналды. 1994 жылы БХФ 100 зиялыдан тұратын көлеңке кабинет құрды. 1995 жылы Белоруссия халық фронтының парламент мүшелері Лукашенконың мемлекеттік рәміздерді кеңестік үлгідегі сәл өзгертілген нұсқаларымен алмастыру және орыс тілін Беларусьте мемлекеттік тіл деп жариялау туралы даулы референдумға наразылық ретінде аштыққа шықты. Аштық акциясы полиция күштері тарапынан күшпен тоқтатылып, парламент мүшелері сабалды. 1996 жылы Белоруссия халық фронты Лукашенконың Ресеймен интеграция және русификация саясатына, сондай-ақ президенттің билігін күшейту мақсатында конституцияға енгізілген екінші даулы референдумға қарсы өткен жаппай наразылықтардың басты ұйымдастырушыларының бірі болды. Полиция наразылықтарды күшпен таратып жіберді. Белоруссия халық фронтының екі жетекшісі – Зианон Пазняк және Сиаргей Навумчик елден қашып, АҚШ-та саяси пана алды.
In 1994, Alexander Lukashenko was elected president of Belarus. From the very beginning, the Belarusian Popular Front became one of the main political forces opposing president Lukashenko. In 1994 the BPF formed a shadow cabinet consisting of 100 BPF intellectuals. In 1995, members of parliament from the Belarusian Popular Front went on a hunger strike as a protest against Lukashenko's controversial referendum to replace state symbols with slightly amended Soviet ones and to make Russian language official in Belarus. The hunger strike was violently interrupted by police forces who beat up the members of parliament. In 1996, the Belarusian Popular Front was one of the main powers behind mass protests against Lukashenko's policies of Russification and integration with Russia, as well as against his second controversial referendum amending the constitution in a way to concentrate power in the president's hands. The protests were violently dispersed by the police. Two leaders of the Belarusian Popular Front, Zianon Pazniak and Siarhiej Navumčyk, fled the country and received political asylum in the United States.
Бөліну
1999 жылы Белоруссия халық фронты екі бақталасты ұйымға бөлінді. Көшбасшысы эмиграцияда жүрген Зианон Пазняк басшылығымен консервативті қанаты Консервативті христиан партиясын – БХФ (Kanservatyŭna Chryścijanskaja Partyja BNF) құрды, ал басым көпшілігі Винцук Вячорка басшылығымен БХФ партиясын (Partyja BNF, Партыя БНФ) құрды. Екі партия да 1989 жылы құрылған Белоруссия халық фронтының жалғыз заңды мұрагері екенін мәлімдейді. Формальды түрде Белоруссия халық фронты БХФ партиясына қатысты үкіметтік емес ұйым ретінде әрі қарай өмір сүре берді. 2023 жылы БХФ партиясы және Консервативті христиан партиясы – БХФ Беларусь Жоғарғы Сотының шешімімен таратылды.
In 1999, the Belarusian Popular Front split into two rival organizations. Its conservative wing under the exiled leader Zianon Pazniak formed the Conservative Christian Party – BPF (Kanservatyŭna Chryścijanskaja Partyja BNF), while the moderate majority formed the BPF Party (Partyja BNF, Партыя БНФ) led by Vincuk Viačorka. Both parties claim to be the only legitimate successor of the Belarusian Popular Front established in 1989. Formally, the Belarusian Popular Front continued to exist as an NGO affiliated with the BPF Party. In 2023 the BPF Party as well as the Conservative Christian Party – BPF were both liquidated by the Supreme Court of Belarus.