Кіріспе

Қылмыстық іс бойынша қорғанысты ақтау Кейде "құмдағы сызық" немесе "қайта шегіну міндеті жоқ" деп аталатын негізгі заң, адамдар белгілі бір зорлық-зомбылық қылмыстарынан қорғану үшін қажет деп санайтын кезде өлімге әкелетін күш қолдануға болады (өзін-өзі қорғау құқығы). Мұндай заң бойынша, адамдар өздерін қорғау үшін өлімге әкелетін күш қолданғанға дейін кері шегінуге міндетті емес, егер олар заңды түрде болатын жерде болса. Анықтамалары әр түрлі. "Керегінен қайтпау" деген сөздің баламасы бар. Кетіру міндетін жүзеге асыратын юрисдикцияларда, тіпті заңсыз шабуылданған адам (немесе заңсыз шабуылданған адамды қорғап отырған адам) егер қауіптен толықтай қауіпсіз түрде қашу арқылы құтқару мүмкін болса, өлімге әкелетін күш қолдануға болмайды. Тіпті, кері қашу міндеті қойылған аймақтарда да "қалдық ілімі" қолданылады. Бұл ілім бойынша, адамдар өз үйлерінде немесе (кейбір жерлерде) көліктерінде немесе жұмыс орындарында шабуылға ұшырағанда, кері қашу міндеті жоқ. Қамал ілімі мен "өз жеріңді ұста" заңдары адамға қарсы күш қолданудың әртүрлі қылмыстары, мысалы адам өлтіру, адам өлтіру, ауыр қылмыстар, заңсыз қаруды шығару немесе қаруды шашу, сондай-ақ осындай қылмыстарды жасауға тырысу сияқты айып тағылған адамдарға заңдық қорғаныс береді. Құқық қорғаушы заңдылықтардың бірі - "өз жеріңді қорға" немесе "артқа шегіну" дегенді ұстанады. Әр түрлі құқықбұзушылықтар әр түрлі қылмыстарға қарсы өлімге әкелетін күш қолдануға рұқсат береді. Американың барлық штаттары бұған дейін өлімге әкелген күш, денеге үлкен жарақат, мүмкін адам ұрлау немесе зорлау кезінде рұқсат етеді; кейбіреулері тонау мен ұрлау қаупіне қарсы рұқсат етеді. 2020 жылы RAND корпорациясы қолда бар зерттеулерді қарап шығып, мынадай қорытындыға келді: "Сіздердің негізгі заңдарыңыз атыс қаруымен адам өлтірудің өсуімен байланысты екеніне дәлел бар және олардың адам өлтірудің жалпы санын арттыратыны туралы орташа дәлел бар".

Канада

Канадада заң бойынша шегінуге міндетті емес. Канаданың өзін-өзі қорғау туралы заңдары Англияның заңдарына ұқсас, өйткені олар жасалған әрекеттерге негізделген және бұл әрекеттер жағдайға байланысты орынды деп саналады ма, жоқ па. Жалпы, қай кезде де қашуға болатын болса, онда өз позицияңызды ұстану шешімі ақылға қонымсыз болуы мүмкін. Канаданың қылмыстық кодексінің өзін-өзі қорғау немесе мүлікті қорғау туралы бөлімдері тиісінше 34 және 35 бөлімдері болып табылады. Бұл бөлімдер 2012 жылы кодексті нақтылау үшін және заңгерлерге заңды канадалықтардың қабылдауға болатын құндылықтарына сәйкес қолдануға көмектесу үшін жаңартылды. Өзін-өзі қорғау элементтерін түсіндіруге қатысты әртүрлі провинциялық жоғары соттардан көптеген сот практикасы пайда болды. Қылмыстық кодекстің 34 35-бабы. Онтариода қазылар алқасына "айыпкердің өзін-өзі қорғау элементтерін бағалау кезінде шабуылға ұшыраған (немесе шабуыл жасау қаупі бар) адамның өз үйінен кетіп қалуы мүмкін екенін қарастыруға рұқсат етілмейді". 35 түзетулер бойынша, сотқа айыпталушының өзін қорғаудан басқа амалы жоқ екендігі туралы шешім қабылдауда, алқалар алқасына қол жетімді шегіну жолдарын қарауға рұқсат беріледі. Алайда, кері қашу мүмкіндігі өзін-өзі қорғаудан мүлдем бас тарту болып саналмайды. Ауылдық жерлерде қылмыстың көбеюіне, полицияның әрекетсіздігіне қатысты қоғамдық алаңдаушылыққа және өткен жылы бірнеше жоғары деңгейдегі өзін-өзі қорғау атыстарына жауап ретінде. Әсіресе, Эдуард Морис ісі әсерлі болды, ол заңсыз кірген адамды жарақаттап, оған қатысты қылмыстық айыптар алынып тасталғаннан кейін сотқа берілді. Қорғау заңды деп саналуы үшін, ол "жаудың әрекетіне қарама-қайшы" болмауы мүмкін.

Англия мен Уэльс

Англия мен Уэльстің жалпы құқық юрисдикциясы өз негізін қорғауға негізделген жалпы құқық қорғанысында өзін-өзі қорғау үшін ақылға қонымды күш қолдану туралы заңға ие. Ағылшын ортақ заңына сәйкес, адам шабуылшыға қарсы ақылға қонымды күш қолданудан бұрын, кері шегуге міндетті емес, сондай-ақ мұндай күш қолданудан бұрын шабуылдан күтудің қажеті жоқ, бірақ кері шегу қауіпсіз және оңай нұсқа болған кезде, кері шегуді таңдамаған адам күш қолдануды "ақылға қонымды" деп ақтауы мүмкін. Кез келген күш қолданылған жағдайда, адам шын мәнінде оларды қабылдағаны сияқты, белгілі бір шамадағы артық күштің әлі де сәттің ыстық шағында ақылға қонымды болуы мүмкін екендігіне назар аударғаннан кейін, ақылға қонымды болуы керек. Үйде үй иесін қосымша заңмен қорғайды, онда кіргізушіге қарсы қолданылған күш "өте тепе-теңсіз" болса, оны орынды деп есептеуге болмайды (әлі де орынды болуы мүмкін "өте тепе-теңсіз" күштен айырмашылығы).

Германия

Германия заңдары заңсыз шабуылға қарсы өзін-өзі қорғауға рұқсат береді. Егер қорғаныс үшін басқа мүмкіндік болмаса, кері қашу міндетісіз тіпті өлімге әкелетін күшті қолдануға рұқсат етіледі. Алайда қорғалатын құқық пен таңдалған қорғау әдісі арасында ("extremes Missverhältnis") өте үлкен тепе-теңдік болмауы керек. Әсіресе, атыс қаруын қолданған жағдайда, тек материалдық активті қорғау кезінде ескерту атысы жасалуы тиіс. Егер өзін-өзі қорғау шамадан тыс болса, оны жасаған адам, егер ол шатасу, қорқыныш немесе үрейден тыс болса, жазаланбайды.

Ирландия

Қылмыстық заң (қорғану және тұрғын үй) 2011 жылғы заңның талаптарына сәйкес, меншік иелері немесе тұрғындар өзін-өзі күшпен қорғауға құқылы, соның ішінде өлімге әкелетін күшпен. Егер ол қылмыс жасау және өмірге қауіп төндіру үшін келген болса, онда ол қылмыс жасаған жоқ. Алайда, бұған қоса, басқа да ереже бар, ол талап етеді, бұл реакция кірмешіге, басқа ақылға қонымды адам сол жағдайларда оны қолданады. Бұл ереже күшті шамадан тыс қолданудан қорғайды, бірақ әр жағдайда күш қолдануға рұқсат береді. Заң DPP v. Padraig Nally ісіне жауап ретінде енгізілді.

Италия

2019 жылы Италия сенаты "заңды қорғаныс" заң жобасын қабылдады, бұл Италияның жеке азаматтарының өзін-өзі қорғау құқығын қорғайды.

Польша

"Жеріңізде тұрыңыз" заңы шабуылшының кез келген қауіп-қатеріне, құрбанның қауіпсіздігіне, денсаулығына немесе өміріне қауіп төндіретін кез келген қауіп-қатерге қолданылады. Польшаның Жоғарғы Сотының 1972 жылдың 4 ақпанындағы қаулысында айтылғандай, жәбірленушінің қашуға, жасырынуға, сондай-ақ, өз еркіндігін шектейтін шабуылға төзуге құқығы жоқ, бірақ ол шабуылшыны шабуылдан бас тартуға мәжбүрлеу үшін барлық қолда бар құралдармен шабуылдан бас тартуға құқылы". Польшаның 2017 жылы енгізілген Қылмыстық кодексінің 2а бөлімі, егер айыпталушы өз үйін қорғағанда шамадан тыс күш қолданса, "қажетті қорғаныс шегінен шығу өте ауыр" болмаса, жазаны алып тастау арқылы шектеулі қамал ілімін заңдастырады. Егер өзін-өзі қорғау шамадан тыс болса, оны жасаған адам, егер ол қорқыныш немесе ашу-ызаның салдарынан шамадан тыс болса, жазаланбайды.

Заңдар

Отыз сегіз штат - бұл өз жеріңіздің штаттары, сегізінен басқалары "жаулап алушыдан қай жерде болса да, заңға сай қашуға міндетті емес" деген жарғылармен қамтамасыз етіледі: Алабама, Аляска, Аризона, Арканзас, Флорида, Джорджия, Айдахо, Индиана, Айова, Канзас, Кентукки, Луизиана, Мичиган, Миссисипи, Миссури, Монтана, Невада, Нью-Гэмпшир, Солтүстік Каролина, Солтүстік Дакота, Огайо, Оклахома, Пенсильвания, Оңтүстік Каролина, Оңтүстік Дакота, Теннесси, Техас, Юта, Батыс Вирджиния және Вайоминг; Пуэрто-Рико да өз жеріңізді ұстаңыз. Олардың ішінде кем дегенде он бірінде "өзінің орнын ұстауы мүмкін" тілі бар (Алабама, Флорида, Джорджия, Айдахо, Канзас, Кентукки, Луизиана, Оклахома, Пенсильвания, Оңтүстік Каролина және Оңтүстік Дакота). Қалған сегіз штаттың сот заңдары / прецеденттері немесе қазылар алқасының нұсқаулары бар: Калифорния, Колорадо, Иллинойс, Нью-Мексико, Орегон, Вермонт, Вирджиния және Вашингтон; Солтүстік Мариан аралдары да осы санатқа кіреді. Он бір штат, егер адам мұны абсолютті қауіпсіздікпен жасай алса, кері шегіну міндетін жүктейді: Коннектикут, Делавэр, Гавай, Мэн, Мэриленд, Массачусетс, Миннесота, Небраска, Нью-Джерси, Нью-Йорк және Род-Айленд. Алайда Нью-Йоркте ұрлық, ұрлық, ұрлау немесе жыныстық зорлық-зомбылық қаупі төнгенде, қашудың қажеті жоқ. Вашингтон, округтік округ "орталық" әдісті қолданады, оның негізінде "Заң адамның кері қашуын талап етпейді", бірақ "оқиға кезінде [айыпкер] өлім немесе ауыр дене жарақаты қаупі бар деп сенгенін және бұл қауіпті жойып жіберу үшін өлімге әкелетін күш қажет екенін шешкен кезде, сіз басқа дәлелдермен бірге [айыпкер] қауіпсіз түрде кері қаша алмағанын, бірақ жасамағанын қарастыруыңыз мүмкін". Висконсин штаты "орталық" әдісті қолданады, онда "қайта шегіну туралы заңдық міндет болмаса да, шегіну мүмкіндігі бар ма, жоқ па, жауапкердің күш қолдануы оның тұлғасына араласуды болдырмау үшін қажет деп санайтындығына байланысты". Америка Самоасы мен АҚШ Виргин аралдарында бұл мәселе бойынша нақты ереже жоқ. Барлық шегіну міндеті мемлекеттерінде қорғаушы қорғаушының үйінде болғанда шегіну міндеті қолданылмайды (кейбір юрисдикцияларда қорғаушы сол үйдің басқа тұрғынына қарсы қорғалған кезде). Бұл "қалдық ілімі" деп аталады. Коннектикут, Делавэр, Гавайи және Небраска штаттарында қорғаушы жұмыс орнында болған кезде де шегіну міндеті қолданылмайды; Висконсин мен Гуамда да солай, бірақ егер қорғаушы жұмыс орнының иесі немесе операторы болса ғана. Висконсин мен Гуамда қорғаушы қорғаушының көлік құралында болған кезде де шегіну міндеті қолданылмайды. Жиырма екі штаттың "өзін-өзі қорғау жағдайларында азаматтық иммунитетті қамтамасыз ететін" заңдары бар (Аризона, Арканзас, Колорадо, Флорида, Джорджия, Айдахо, Иллинойс, Кентукки, Луизиана, Мэриленд, Мичиган, Монтана, Нью-Гэмпшир, Солтүстік Каролина, Солтүстік Дакота, Оклахома, Огайо, Пенсильвания, Оңтүстік Каролина, Теннесси, Батыс Виргиния және Висконсин). Қарсыластар Флориданың заңы қылмыс жасаған және өзін-өзі қорғаған деп мәлімдеген адамдарға қарсы іс жүргізуді қиындатады деп айтады. Заң қабылданғанға дейін Майами полициясының бастығы Джон Ф. Тимони заңды қажетсіз және қауіпті деп атады, өйткені "бұл ойыншық немесе балаларды қаламайтын адамның ауласында ойнаған немесе мас жігіт қате үйге кірген болса, сіз адамдарды қолданбауы керек жерде өлімге әкелетін физикалық күш қолдануға шақырасыз". Қарсы аргумент - бұл қашу міндетін орындау қылмыскердің қауіпсіздігін құрбанның өз өміріне қарағанда жоғары қояды. Флорида штатында бұрынғы демократ сенаторы Крис Смит құрған арнайы топ заңның "қатысушы" екенін анықтады. Топпен мәселелерді талқылаушылар арасында Флорида прокурорлар қауымдастығының адвокаты Бадди Джейкобс бар. Джейкобс заңның өзгеруі оның проблемаларын шешпейді деп, заңның күшін жоюды ұсынды. 2013 жылдың 16 шілдесінде, сот төрешілерінің Джордж Циммерманды Трейвон Мартиннің атуынан туындаған айыптардан ақтағаннан кейін, прокурор Эрик Холдер "өзін-өзі қорғау туралы түсінікті мағынасыз кеңейтіп, біздің көршіліктерде қауіпті қақтығыстарды себу" деп сынға алды. 2014 жылы Флориданың заң шығарушы органы адамдармен қақтығыс кезінде қаруды көрсетуге немесе ескерту үшін оқ атуға ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыру жазасын тартпайтын заң жобасын қарастырды. 2017 жылы Флорида штатының заң шығарушы құрамында айыптаушы тараптан өзін-өзі қорғаудың жарамсыз екенін дәлелдеуді талап ететін заң жобасы ұсынылды. 2018 жы...

Растық айырмашылық

2012 жылы Трейвон Мартин ісіне жауап ретінде "Тампа Бей Таймс" газетінде "өз жеріңді қорға" деген ереже қолданылғаны туралы баяндама жасалды, сондай-ақ айыпталушылар заңға жүгінуге тырысқан жағдайлардың дерекқорын жасады. Деректер қорына көптеген заңдық тұрғыдан дұрыс емес істер енгізілген, мысалы, қорғаушы үйде болған немесе қашуға қауіпсіз мүмкіндігі болмаған кезде, сондықтан оны бағалауда заңға сәйкес болу керек. Олардың баяндамасында Флоридадағы өз-өзіне қол жұмсауды заң бойынша айыпталушылар айыпталған кезде нәсілдік айырмашылықтар жоқ екендігі анықталды, ал ақ нәсілді адамдар афроамерикалықтармен бірдей айып тағылып, сотталды, ал аралас нәсілдер туралы істердің нәтижелері ақ нәсілділер мен қара нәсілділер арасында ұқсас болды. ФБР деректерін талдаған The Urban Institute газетінің мақаласында айтылғандай, негізгі штаттарда ақ адамдар қара адамды ату үшін қорғанысты қолдану 17 пайыз жағдайда ақталады, ал қара адамдар ақ адамды ату үшін қорғанысты қолдану 1 пайыз жағдайда табысты болады. Негізгі штаттарда ақ адамның қара адамды атуы шамамен 9 пайыз жағдайда ақталады, ал ақ адамның қара адамды атуы шамамен 1 пайыз жағдайда ақталады. Газеттің авторы қолданылған деректер атыс жағдайын толықтай түсіндірмейтінін, бұл айырмашылықтың көзі болуы мүмкін екенін атап өтті. Сонымен қатар, олар ФБР дерекқорында қара нәсілді адамдармен ақ нәсілділер арасында болған атыс оқиғаларының саны 25 екендігін атап өтті. 2015 жылғы зерттеуде ақ нәсілді адамдардың сотталу ықтималдығы қара нәсілді адамдарға қарағанда екі есе жоғары екені анықталды.

Қылмысқа әсері

2018 жылы RAND корпорациясы жүргізілген зерттеулер қорытындысында "ерекшелікпен дәлелденгендей, сіздің негізгі заңдарыңыз адам өлтіру деңгейін арттыра алады, ал заңдар атыс қаруымен адам өлтіруді арттыратынын дәлелдей алмайды". 2019 жылы RAND авторлары жаңарту жариялады, "RAND есебі жарияланғаннан бері кем дегенде төрт қосымша зерттеу RAND қатаңдық стандарттарына сәйкес "өз жеріңізді ұстаңыз" заңдары кісі өлтіруді арттырады деген қорытындыны күшейтті. Олардың ешқайсысы "өз жеріңе тұрыңдар" заңдары зорлық қылмысты болдырмайды деп тапқан жоқ. "Өз жеріңе берік тұрыңдар" заңдары өз-өзіңді қорғаудың заңды әрекеттерін қолдана ма, жоқ па, әлі күнге дейін нақты зерттеулер жүргізілмеген. 2017 жылы Journal of Human Resources журналында жарияланған зерттеуде "Жеріңізде тұрыңыз" заңдары атыс қаруынан алған жарақаттармен байланысты адам өлтіру және ауруханаға жатқызу жағдайларының артуына әкелгені анықталды. Зерттеулер бойынша, заңдар салдарынан айына кем дегенде 30 адам көз жұмды. 2013 жылы Journal of Human Resources журналында жарияланған зерттеуде АҚШ-тың штаттарында "Жеріңді қорға" заңдары "тонау, тонау немесе ауыр қылмысты болдырмайды" деп анықталды. Ал, керісінше, олар 8 пайыздық өлім-жітімге әкеледі". 2016 жылы Social Science журналында жарияланған зерттеуде "Ел заңдарын ұстаңыз" деген қағида қылмыс деңгейінің төмендеуімен байланысты емес екені анықталды. 2016 жылы Journal of American Medical Association журналында жарияланған зерттеу Флоридадағы "өз жеріңе берік тұрып" өзін-өзі қорғау туралы заң қабылданғаннан кейін, кісі өлтірудің деңгейін ұқсас заңдары жоқ төрт бақылау штатындағы, Нью-Джерси, Нью-Йорк, Огайо және Вирджиниядағы деңгеймен салыстырған. Ол 2005-2014 жылдар аралығында заңның адам өлтірудің 24,4% -ға, атыс қаруымен байланысты адам өлтірудің 31,6% -ға өсуімен байланысты екенін, бірақ өз-өзіне қол жұмсау немесе атыс қаруымен өзін-өзі өлтіру деңгейінің өзгермегенін анықтады. Онда былай делінген: "Флоридаға тән жағдайлар біздің зерттеулерімізге ықпал еткен болуы мүмкін, соның ішінде біз анықтап бере алмаған жағдайлар" және "біздің зерттеу Флорида заңдарының қылмысқа және қоғамдық қауіпсіздікке емес, адам өлтіру мен атыс қаруы арқылы адам өлтіруге әсерін зерттеді". Зерттеуді зерттеуші және қару-жарақ құқығын қорғаушы Джон Лот тек бір мемлекетті зерттегені және тиімділіктің тар анықтамасына назар аударғаны үшін сынға алды. Lott's Crime Prevention Research Center жүргізген зерттеулер бойынша, "өз жеріңізді қорғаңыз" заңдарын қоса алғанда, қорғаныс қаруын пайдалануға шектеулерді жеңілдету қылмыстың жалпы төмендеуіне әкелді. Өзін-өзі қорғау туралы заңның сарапшысы Эндрю Бранка AMA зерттеуін әділ қаза мен өлтіруді ажыратпағаны және деректерді анықтау кезінде прецеденттік заңды (мысалы, Вирджиния) елемейтін кезде тек заңға сүйенгені үшін сынға алды. Зерттеу әдістемесін Дьюк университетінің профессоры Джеффри Суонсон басқа мемлекеттерді бақылау ретінде пайдаланғаны үшін қорғады, ол "заңды қабылдамаған және әсерін көрмеген мемлекеттердегі ұқсас үрдістерді қарайды" деді. 2007 жылы Ұлттық округтік прокурорлар қауымдастығының симпозиумында заңның қылмысты арттыра алатынына қатысты көптеген мәселелер айтылды. Бұл қылмыскерлердің өз қылмыстарын заңмен қорғап, қару-жарақпен жүретінін, сондай-ақ егер адамдар қайсыбір адам қақтығыста өлімге душар ететін күш қолдана алады деп ойласа, өздерін қауіпсіз сезінбейді дегенді білдіреді. Сондай-ақ, баяндамада, дәлелдерді дұрыс түсінбеу, ешқандай қауіп болмаған кезде, өлімге әкелетін күш қолдануына әкелуі мүмкін екендігі айтылды. Есепте нәсілдік және этникалық азшылықтар жағымсыз стереотиптерге байланысты үлкен қауіпке ұшырауы мүмкін екендігі атап өтіледі. 2012 жылғы зерттеуде 2007 жылы "Стань на свою землю" атты атыс, Джо Хорн атыс дау-дамайлары, бұл Техастың "Стань на свою землю" заңына жұртшылықтың назарын аударған қылмысқа әсер еткен-етпегенін қарастырды. Зерттеулер көрсеткендей, атыс болғаннан кейін Хьюстонда ұрлық саны едәуір азайды, бірақ Даллас қаласында 20 ай ішінде төмендеу байқалған жоқ. 2015 жылғы зерттеу Оклахома штатының өз жерін қорғау туралы заңын қабылдау тұрғын үйді тонаудың азаюымен байланысты екенін, сонымен қатар заңның "тұрғын емес үйді тонаудың санын көбейтудің қаламаған салдары" бар екенін анықтады. Флориданың жер қойнауы туралы заңы 2005 жылдың 1 қазанында күшіне енді. Флорида штатының өкілі, заңның авторы Деннис Баксли, заң қабылданғаннан бері зорлық-зомбылық қылмыстарының саны азайды, дегенмен ол бұл өзгеріст...