Кіріспе
Басқа адамның мүлкін келісімсіз алу актісі
Ұрлық – бұл басқа біреудің мүлкін немесе қызметтерін оның рұқсатысыз немесе келісімі жоқ, заңды иесінен айыру ниетімен алу. "Ұрлық" сөзі мүліктік қылмыстардың кейбіреулеріне, мысалы, ұрлық, қарақшылық сияқты қылмыстарға синоним ретінде немесе оларды қысқаша атау үшін қолданылады, ал кейбіреулерінде ұрлықтың анықтамасы тар мағынада беріледі. Ұрлық жасаған адам ұры (ұрылар) деп аталады. Ұрлық Калифорния, Канада, Англия және Уэльс, Гонконг, Солтүстік Ирландия, Ирландия Республикасы, сондай-ақ Австралияның Оңтүстік Австралия және Виктория штаттарында заңмен қылмыс деп танылған.
Элементтер
Ұрлықтың құрамы әдетте басқа біреудің мүлкін рұқсатсыз алу, сақтау немесе пайдалану ретінде анықталады, бұл адалдықсыздық және мүліктің иесін немесе заңды ұстаушыны осы мүліктен немесе оны пайдалану құқығынан мұңғытып, қайтару мүмкіндігін жоқ қылу ниетімен бірге болуы тиіс. Мысалы, егер X мейрамханаға барып, қателікпен Y-тің шарфын өзінікінің орнына алып кетсе, ол Y-ді мүлікті пайдаланудан (яғни, құрамы – actus reus) физикалық түрде айырады, бірақ қателік X-тің құналық жағын (mens rea) қалыптастыруына кедергі келтіреді (яғни, ол шарф өзіне тиесілі деп сенгендіктен, ол адал емес және "иесінен" оны мұңғытуға ниеттенбейді), сондықтан осы кезде қылмыс жасалған жоқ. Бірақ егер ол үйге келгенде қателескенін түсініп, шарфты Y-ге қайтара алатын болса, оны адалдықсыз сақтап қалса, ол шарфты ұрлайды (табылу арқылы ұрлыққа қатысты қараңыз). Екі жағдайда да жылжымалы мүлікке зиян келтіру немесе оны өзгерту бойынша азаматтық жауапкершілік туындауы мүмкін.
Құқық саласы бойынша
Біріккен Ұлттар Ұйымының 2018 жылғы мәліметтері бойынша, ұрлық туралы ең көп хабарланған елдер мен 100 мың адамға шаққандағы көрсеткіштер төменде келтірілген. Мұндай статистиканы салыстыру қиын, себебі полицияға хабарланған ұрлықтардың үлесі және хабарланған қылмыстардың статистикалық есептелу әдісі елдерде әртүрлі. Ел 5,217,1001,594.97 2,204,2991,052.33 1,593,1282,694.93 1,001,3271,651.61 1,082,4781,302.24
Ирландия Республикасы
Ұрлық – 2001 жылғы Қылмыстық әділет (Ұрлық және алаяқтық қылмыстары) заңының 4(1) тармағымен белгіленген заңмен қорғалатын құқық бұзушылық болып табылады.
Англия мен Уэльс
Англия мен Уэльсте ұрлық – 1968 жылғы Ұрлық туралы заңның 1-тармағының 1-бөлігімен белгіленген заңмен қорғалған қылмыс. Бұл қылмыс бұрынғы ұрлық, қаржыны жымқыру және алаяқтықпен мүлікті иемдену сияқты қылмыстардың орнын алмастырады. 1968 жылғы Ұрлық туралы заңның 1-бөліміне қосымша жазылған түсіндірмеде ол ұрлықтың "негізгі анықтамасы" деп көрсетілген. 1- және 2-тармақтарда былай делінген:
1. (1) Егер адам басқа біреуге тиесілі мүлікті оның иесінен түгелдей айыру ниетімен адал емес жолмен иеленсе, ол ұрлық жасаған болып есептеледі; «ұрлық» және «ұрлау» сөздері осыған сәйкес түсіндіріледі. (2) Мүлікті иемдену пайда табу мақсатымен жасалған болса да, немесе ұрының өзіне тиесілі ету үшін жасалған болса да, бұл маңызды емес. 1968 жылғы Ұрлық туралы заңның 2-6-тармақтары осы заңның 1-тармағын түсіндіру және қолдану мәселелеріне қатысты қолданылады. Егер осы заңда басқаша көзделмесе, осы заңның 2-6-тармақтары тек осы заңның 1-тармағында белгіленген мақсаттар үшін ғана қолданылады.
Солтүстік Ирландия
Солтүстік Ирландияда ұрлық – 1969 жылғы Солтүстік Ирландия Ұрлық Заңының 1-тарауымен белгіленген заңдық құқық бұзушылық болып табылады.
Америка Құрама Штаттары
Құрама Штаттарда қылмыстар жасалған жерде қудалануы тиіс. Федералдық және штаттық юрисдикциялардың өкілеттігі қабаттасуы мүмкін, тіпті қылмыстық әрекет мемлекеттік және федералдық заңдарды бұзса да, көбінесе ең ауыр қылмыстар ғана федералдық деңгейде қудаланады. Федералдық үкімет тікелей федералдық агенттіктерге немесе штаттар аралық саудаға әсер ететін ұрлықтың белгілі бір тар санаттарын қылмыстық қылды. Америка құқық институтының штат заңнамашыларына өз заңдарын жаңартуға және стандарттауға көмектесу үшін жариялаған Ұлгілік қылмыстық кодекске мүлікті заңсыз алу немесе заңсыз иеліктен шығару арқылы ұрлық, алдау арқылы ұрлық (алаялық), қорқыту арқылы ұрлық, жоғалған, дұрыс емес орналастырылған немесе жаңылысқан мүлікті қайтару шараларын қабылдамау арқылы ұрлық, ұрланған мүлікті алу арқылы ұрлық, алынған қаражатты келісілген тәртіппен иеліктен шығаруға жол бермеу арқылы ұрлық және қызметтерді ұрлау кіреді. АҚШ-тың көптеген штаттары ұрлықты негізгі қылмыс ретінде сақтап қалғанмен, кейбіреулері қазір ұрлық ережелерін қабылдады. Ірі ұрлық, сондай-ақ ұлы ұрлық деп аталады, бүкіл АҚШ-та қолданылатын, ұрылықтың көлемі үлкен немесе салдары ауыр болуы мүмкін екенін көрсететін термин. Ірі ұрлық шағын ұрлықтан өзгеше, ол көлемі кішкентай немесе салдары жеңіл қылмыс болып табылады. Ұрлыққа қатысты заңдар, соның ішінде оның қарауына жататын істер үшін ірі және шағын ұрлық арасындағы айырмашылық штаттар бойынша әртүрлі. Бұл айырмашылық және оның қылмыстық-құқықтық салдары заңмен белгіленеді. Көбінесе, ірі және шағын ұрлық арасындағы айырмашылықты белгілейтін заңдар ұры алған немесе құрбанның жоғалтқан ақшасының немесе мүліктің құнына негізделген, ал ірі ұрлық үшін долларлық шегі штаттар бойынша әртүрлі. Әдетте, бұл айырмашылықтың қылмыстық салдары ірі ұрлықтың қылмыс ретінде қарастырылуы мүмкін, ал шағын ұрлық әдетте құқысбұзушылық ретінде қарастырылады. Кейбір штаттарда көлік құралын ұрлау "автокөлікті ұрлау" ретінде қарастырылуы мүмкін (қосымша ақпарат алу үшін автокөлікті ұрлауға қараңыз). Кейбір штаттарда ұрлықпен айналысатын қайталап қылмыс жасағандар өмір бойына бас бостандығынан айырылуға жазалануы мүмкін. Кейде мемлекеттік мүлікті ұрлауға қарсы федералдық заң шпиондық актісіне қатысты істерді қудалау үшін қолданылады, себебі күмәнді ақпаратты сақтап қалу арқылы күдікті үкіметтен "құнды нәрсе" алған болып есептеледі. Мысалдар үшін Америка және АҚШ-тағы Мэннинг ісіне қараңыз.
Алабама
Ұрланған мүліктің құны 500 доллардан асып кетсе, ол ауыр қылмыс болып есептеледі. Егер мүліктің құны 500 доллардан кем болса, онда ол А санатындағы құқық бұзушылық болып табылады. Кейбір басқа штаттардан өзгеше, дүкеннен ұрлық жеке заңмен белгіленбеген, бірақ штаттың жалпы ұрлық туралы заңына бағынады.
Аляска
Аляска штатының кодексінде «ірі ұрлық» немесе «ірі қарақшылық» деген терминдер қолданылмайды. Дегенмен, 1000 доллардан астам құны бар мүлікті ұрлау қылмыс, ал одан төмен құны бар мүлікті ұрлау – құқыс бұзушылық болып есептеледі. Қылмыстық санаттарға (1- және 2-сыныпты ұрлық) қару-жарақ ұрлау; басқа біреуден алынған мүлік; кеме немесе ұшақтың қауіпсіздік немесе аман қалу құралдары; және қолжетімділік құрылғыларын ұрлау да кіреді.
Аризона
Ұрлық қылмысы ұрланған мүліктің құны 1000 доллардан асса жасалады. Мүліктің құнына қарамастан, егер ол қару немесе жануарлар төбелесіне алу үшін алынған жануар болса, онда ұрлық 6-санаттағы қылмыс болып есептеледі.
Калифорния
1927 жылғы ұрлық туралы заң, бұрынғы ортақ құқық бойынша жасалған түрлі қылмыстарды ұрлық деп біріктірді. Мемлекет қазіргі таңда ұрлықтың екі түрін ажыратады: ірі ұрлық және шағын ұрлық. Бұрынғы заңсыз пайдалану, ұрлық, қарақшылық сияқты қылмыстар және оларға қатысты барлық бұрынғы сілтемелер енді ұрлық туралы заңнамаға бағынады. Калифорния штатының Қылмыстық кодексінде ірі ұрлықтың түрлерін әртүрлі сомалармен анықтайтын бірқатар қылмыстық заңдар бар. Ірі ұрлық әдетте 950 доллардан астам құндылықтағы мүлікті ұрлаудан тұрады (ақша, еңбек немесе мүлік, бірақ белгілі бір мүлік түрлері үшін бұл сома төмендеуі мүмкін). Сондай-ақ, егер 250 доллардан астам өнім немесе теңіз жануарлары ұрланса, мүлікті басқа біреуден тікелей алып қойса, немесе ұрланған мүлік автомобиль, шаруашылық мал немесе қару болса, ол да ірі ұрлыққа жатады. Шағын ұрлық – қалған барлық ұрлық түрлері үшін стандартты санат. Ірі ұрлық үшін бір жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы көзделеді және жағдайға қарай, бұл қылмыс ауыр немесе жеңіл қылмыс ретінде қарастырылуы мүмкін. Ал шағын ұрлық – айыппұл салуға немесе алты айдан аспайтын мерзімге бас бостандығынан айыруға немесе екі жазаны бірдей қолдануға жазаланатын жеңіл қылмыс болып табылады.
Флорида
Жалпы алғанда, құны 750 доллардан жоғары кез келген мүлік ұрланған жағдайда, белгілі бір жағдайларда бұл аса ірі ұрлық болып есептелуі мүмкін.
Грузия
Грузияда, егер ұрлық құны 500 доллар немесе одан кем болса, ол құқық бұзушылық ретінде жазаланады. Егер ұрланған мүліктің құны 500 доллардан жоғары деп анықталса, ол ірі ұрлық болып есептеліп, қылмыс ретінде қудаланады.
Гавайи
Бірінші немесе екінші дәрежелі ұрлық – қылмыс болып табылады. Бірінші дәрежелі ұрлық дегеніміз, 20 000 доллардан астам сомада ұрлық жасау, немесе қару немесе жарылғыш зат ұрлау; немесе жарияланған төтенше жағдай кезінде 300 доллардан астам сомада ұрлық жасау. Екінші дәрежелі ұрлық – 750 доллардан астам сомада ұрлық жасау, басқа біреуден ұрлық жасау, немесе 100 доллардан астам ауыл шаруашылығы өнімдері немесе жабық аумақтан аквакультура өнімдерін ұрлау.
Иллинойс штаты
Егер ұрланған мүліктің құны 300 доллардан асып кетсе немесе мүлік басқа адамның үстінен ұрланса, онда ұрлық ауыр қылмыс болып есептеледі. 10 000 доллар, 100 000 доллар және 500 000 доллар шегі жазаның қаншалықты қатаң болатынын анықтайды. Мүлік қай жерден ұрланғаны да жаза тағайындауда маңызды фактор болып табылады.
Кентукки штаты
KRS 514.030 заңсыз алу немесе иеліктен шығару арқылы жасалған ұрлық, әдетте, А кластың құқық бұзушылығы болып есептеледі, егер ұрланған заттар оқ атар қару, сусыз аммиак, құны 10 000 доллардан кем бақыланатын зат немесе кез келген басқа зат немесе 500 доллардан жоғары және 10 000 доллардан төмен құнға бағаланған заттардың жиынтығы болмаса, онда ұрлық D кластың қылмысы болып есептеледі. 10 000 доллар немесе одан жоғары, бірақ 1 000 000 доллардан төмен құнға бағаланған заттарды ұрлау – С кластың қылмысы. 1 000 000 доллар немесе одан да көп құнға бағаланған заттарды ұрлау – B кластың қылмысы, сондай-ақ КРС 218А.1432-ні бұзу арқылы метамфетамин жасау мақсатында сусыз аммиакты алғаш рет ұрлау да осы санатқа жатады. Кейінгі құқық бұзушылықтар үшін А кластың қылмысы қарастырылады.
Массачусетс штаты
Массачусетс штатында ұрлық көбінесе ұрланған мүліктің құны 250 доллардан жоғары болған жағдайда қылмыс ретінде қарастырылады.
Миссури
Егер ұрланған мүліктің құны 500 доллардан асса, онда ұрлық ауыр қылмыс болып есептеледі. Сондай-ақ, егер "қылмыс жасаушы жәбірленушіден мүлікті физикалық түрде алып қойса" немесе ұрланған мүлік көлік құралы, заңды құжат, несие картасы, атыс қаруы, жарылғыш зат, көрнекі орындағы АҚШ туы, мал, 75 доллардан асатын балық, тұтқынға алынған жабайы жануарлар, есірткі немесе сусыздандырылған аммиак болса, ол ауыр қылмыс болып табылады. 25 000 доллардан астам сомаға жасалған ұрлық әдетте В класты ауыр қылмысқа жатады (жазасы: 5–15 жыл), ал химиялық заттарды қолданбай жасалған кез келген басқа ауыр қылмыс (тоналқылық және қарақшылықты қоспағанда) С класты ауыр қылмыс болып есептеледі (жазасы: 7 жылға дейін). Ауыр қылмыс емес ұрлық – А класты қылмыс (жазасы: 1 жылға дейін).
Нью-Йорк
Ірі ұрлық – 1000 доллардан асатын құндылықтағы мүлікті ұрлау; немесе мемлекеттік тіркелгіні, құпия ғылыми материалды, оттық қаруды, кредит немесе дебеттік картаны, аммиакты, қызмет көрсетіліп жатқан телефонды, немесе 100 доллардан асатын автокөлікті немесе діни затты ұрлау; немесе басқа адамнан тікелей ұрлау немесе қорқытып алу арқылы немесе банкоматтан ұрлау болып табылады. Егер ұрлық банкоматтан жасалса, қорқыту арқылы жасалса, немесе ұрланған заттың құндылығы 3000, 50000 немесе 1000000 доллардан асса, ірі ұрлықтың ауырлығы артады.
Батыс Үндістан
Британдық Батыс Индияда, әсіресе Гренадада, жағажайлардан тонналаған құмды ұрлаудың көптеген жағдайлары тіркелді. Гренада мен Ямайка бұл ұрлықтар үшін айыппұл мөлшерін және түрме жазасын арттыруды қарастырып жатыр.
Буддизм
Буддизмде бес ереженің бірі ұрлық жасауға тыйым салады, және бұл – өзіне тиесілі емес деп есептелетін нәрсені ("берілмегенді") ұрлау ниеті мен сол ниетті іске асыруды қамтиды. Ұрлықтың ауырлығы иесінің мәртебесімен және ұрланған заттың құндылығымен бағаланады. Жасырын келісімдер, алаяқтық, алдау және жалған құжат жасау да осы ереженің құрамына кіреді. Ұрлыққа қарсы ережені бұзатын кәсіптерге құмар ойындар индустриясында жұмыс істеу немесе тұтынушыға қажетті емес өнімдерді сату жатады.
Иудаизм мен христиандық
Он қағиданың екеуі ұрлық жасауға тыйым салады. Жаңа өсиетте Назареттен келген Иса өзінің үйретінде осыны қуаттайды.
Психология
Ұрлық әрекеттерінің мүмкін себептері экономикалық және экономикалық емес мотивацияларды қамтиды. Мысалы, ұрлық қылмыстың жасалуына кінәлінің ашу, қайғы, депрессия, алаңдау, құштарлық, жалықу, билік пен бақылау мәселелері, өзіне сенімсіздік, лайықтылық сезімі, қарастырылатын топқа үйлесуге тырысуы немесе қарсылық танытуы себеп болуы мүмкін. Жұмыс орнынан ұрлық жасауға ашкөздік, экономикалық қажеттілік сезімі, есірткіге тәуелділікті қолдау, жұмысқа қатысты мәселелерге жауап беру немесе кек алу, бұл әрекеттің нағыз ұрлық емес деп санау, мүмкіндікті пайдалануға ұқсас әрекеттер немесе басқа ұрлықтардағыдай эмоционалдық мәселелер себеп болуы мүмкін. Дүкеннен ұрлықтың ең көп кездесетін себептері – ұйымдасқан ұрлық тобына қатысу, мүмкіндікті пайдалану, құштарлықпен ұрлық жасау, қызығушылық іздеу және қажеттіліктен ұрлық жасау. Жасөспірімдердің дүкеннен ұрлық жасауын зерттеген зерттеулер көрсеткендей, жасөспірімдер жаңалыққа құмарлық, құрбыларының ықпалы, заң бойынша сатып ала алмайтын заттарды алуға деген құштарлық, экономикалық себептер, сондай-ақ өзіне ләззат сыйлау және ата-анасына қарсылық таныту сияқты себептермен ұрлық жасайды.