Кіріспе
Ақылы бұзылудан қорғану, сондай-ақ психикалық аурудан қорғану деп те аталады, бұл қылмыстық істе кінәні жоққа шығаруға бағытталған қорғау шарасы, онда айыпталушы қылмыстық әрекет жасаған кезде психикалық ауру салдарынан өз әрекеттеріне жауапты емес деп дәлелдейді. Бұл, уақытша психикалық жағдайына байланысты жауапкершілік азайтылған жағдайдағы провокациядан айырмашылығы бар. Сондай-ақ, өзін-өзі қорғаудың заңдылығынан немесе толық емес өзін-өзі қорғаудың жағдайларын жеңілдетуден де ерекшеленеді. Ақылы бұзылудан қорғану, айыпталушының психикалық ауруы оған сот процесіне қатысуға мүмкіндік бермейтін жағдайдан да өзгеше, себебі бұл ауру оның адвокатпен тиімді ынтымақтасуына кедергі келтіреді. Бұған сенімділік және мүлік құқығындағы азаматтық істер де қатысты, онда мұра қалдырушының психикалық бұзылуы оның мүлікті алуға лайық тұлғаларын тануына кедергі келтірген жағдайда, өсиет жойылған жағдайлар да бар. Сонымен қатар, егер адамның денсаулығының күйі өте нашар болса немесе ол өзіне немесе басқаларға қауіп төндірсе, психиатриялық мекемеге міндетті түрде жатқызылудан да ерекшеленеді. Австралия мен Канаданың қылмыстық заңдарында М’Нэгтен ережелері заңмен бекітілген, олар психикалық бұзылудан қорғану, психикалық аурудан қорғану немесе психикалық бұзылуға байланысты қылмыстық жауапкершіліктен босату терминдерін қолданады. Дұрыс пен бұрысты ажырата алмау – қылмыстық қорғану ретінде заңды түрде ақылдан адасқан деп танылудың негізгі шарты. Ақыл-естің нашарлауына байланысты жағдайлар, маскүнемдік және жартылай қорғану сияқты ақылы бұзылудан қорғануға жатпайтын факторлар жиі қолданылады. Қорғау шарасы сот-психиатриялық сарапшылардың тиісті сараптамасы негізінде жүзеге асырылады. Олардың куәліктері қазылар алдындағы бағыт беруге көмектеседі, бірақ айыпталушының қылмыстық жауапкершілігі туралы куәлік беруге оларға рұқсат етілмейді, өйткені бұл мәселені қазылар шешеді. Сол сияқты, психикалық денсаулық сақтау мамандары да "соңғы шешімге" – айыпталушының ақылсыз екендігіне қатысты шешім қабылдауға құқықтары жоқ. Кейбір юрисдикцияларда сараптама айыпталушының қылмыс жасаған кездегі өзінің әрекеттерін бақылау қабілетін бағалауды талап етеді (еріктік қабілеті). Қорғануды пайдаланатын айыпталушы "ақылы бұзылу себебінен кінәлі емес" (NGRI) немесе кейбір юрисдикцияларда "кінәлі, бірақ ақылсыз немесе психикалық ауру" деп мәлімдейді, егер бұл қорғану сәтті болса, айыпталушы белгісіз мерзімге психиатриялық мекемеге жіберуге болады.
The insanity defense, also known as the mental disorder defense, is an affirmative defense by excuse in a criminal case, arguing that the defendant is not responsible for their actions due to a psychiatric disease at the time of the criminal act. This is contrasted with an excuse of provocation, in which the defendant is responsible, but the responsibility is lessened due to a temporary mental state. It is also contrasted with the justification of self defense or with the mitigation of imperfect self defense. The insanity defense is also contrasted with a finding that a defendant cannot stand trial in a criminal case because a mental disease prevents them from effectively assisting counsel, from a civil finding in trusts and estates where a will is nullified because it was made when a mental disorder prevented a testator from recognizing the natural objects of their bounty, and from involuntary civil commitment to a mental institution, when anyone is found to be gravely disabled or to be a danger to themself or to others. In the criminal laws of Australia and Canada, statutory legislation enshrines the M'Naghten Rules, with the terms defense of mental disorder, defense of mental illness or not criminally responsible by reason of mental disorder employed. Being incapable of distinguishing right from wrong is one basis for being found to be legally insane as a criminal defense. Mitigating factors, including things not eligible for the insanity defense such as intoxication and partial defenses such as diminished capacity and provocation, are used more frequently. The defense is based on evaluations by forensic mental health professionals with the appropriate test according to the jurisdiction. Their testimony guides the jury, but they are not allowed to testify to the accused's criminal responsibility, as this is a matter for the jury to decide. Similarly, mental health practitioners are restrained from making a judgment on the "ultimate issue"—whether the defendant is insane. Some jurisdictions require the evaluation to address the defendant's ability to control their behavior at the time of the offense (the volitional limb). A defendant claiming the defense is pleading "not guilty by reason of insanity" (NGRI) or "guilty but insane or mentally ill" in some jurisdictions which, if successful, may result in the defendant being committed to a psychiatric facility for an indeterminate period.
Құрастырылмаған
Non compos mentis (латын тілінен) – "ақыл-есі дұрыс емес" деген мағына беретін құқықтық термин. Non compos mentis латын сөзінен шыққан, онда "non" – "емес", "compos" – "бақылау" немесе "үстемдік", ал "mentis" (mens сөзінің жалқы түрі) – "ой" дегенді білдіреді. Бұл – "ақыл-есі дұрыс" деген мағына беретін Compos mentis терминіне толық қарсы. Көбінесе заң саласында қолданылса да, бұл термин метафоралық немесе образды түрде де қолданылуы мүмкін; мысалы, адамның санасы шатасқан, мас күйде болғанда немесе ақыл-есі дұрыс болмағанда. Бұл термин дәрігердің емделуге келісім беру қабілетін анықтау және қажет болған жағдайда денсаулық сақтау бойынша шешімдерді қабылдау үшін уәкілді тұлғаны тағайындау мақсатында қолданылуы мүмкін. Бұл шешімді сот қабылдағанмен, практикада дәрігерлер клиникалық жағдайда оны жиі анықтайды. Ағылшын құқығында non compos mentis қағидасы айыпталушының мінез-құлқына діни немесе мистикалық түсіндірмелер келтірген жағдайларда кеңінен қолданылған.
Тарих
Ақымақтық арқылы қорғану тұжырымы ежелгі Грекия мен Рим дәуірінен бері келе жатыр. Дегенмен, отарлық Америкада 1638 жылы өз қызын өлтірген Дороти Талби, қияли әлеміне берілгендігіне қарамастан, дарға асылды, себебі сол кезде Массачусетс штатының қолданыстағы заңы ақылсыздық (немесе психикалық ауру) пен қылмыстық мінез-құлық арасында ешқандай айырма жасамайтын. Англияның қолданыстағы заңына сәйкес, Эдуард II адамның санасы "жабайы аңның" (агрессивті емес, қарапайым жануардың) санасынан төмен болса, оны ақылсыз деп жариялаған. Ақымақтыққа қатысты сот ісінің толық стенограммасы алғаш рет 1724 жылы тіркелген. 14 жасқа толмағандар сияқты, ақыл-есі дұрыс емес адамдар да азаптау арқылы сотталудан құтылуы мүмкін еді. Бұл тәсіл сотқа қатысушылар арқылы алмастырылғанда, олар ақылсыздығын мойындаған адамды кінәлі деп тауып, содан кейін патшаға кешірім сұрап үндеу жасауға міндетті болды. 1500 жылдан бастап қазылар алқасы ақылсыздығы дәлелденген адамдарды ақтады, ал қамауға алу үшін жеке азаматтық іс өндірісі қажет болды. 1800 жылы Джеймс Хэдфилдтің ақталуынан кейін ретроспективті күшімен қабылданған "Қылмыстық ақылдан адасқандар туралы заң" қылмыс жасаған кезде ақыл-есі дұрыс болмаған, бірақ қазір саналы адамдарды да регенттің қалауынша (белгісіз мерзімге) қамауға алуға бұйырды. 1843 жылғы М'Нагтен ережелері ақылсыздықтың кодификациясы немесе анықтамасы емес, керісінше, Дэниел М'Нагтеннің Роберт Пилді қателесіп өлтіргенінен кейін Парламент қойған гипотетикалық сұрақтарға судьялар алқасының берген жауаптары болды. Ережеде қорғаныстың мәні мынадай делінген: "Іс-әрекет жасаған кезде айыпталушы адам ақыл-ойының кемістігінен, психикалық аурудан жасаған ісінің мәнісі мен сипатын білмеген немесе жасаған ісінің дұрыс емес екенін түсінбеген". Маңыздысы, айыпталушы қылмыс жасаған сәттегі әрекеттерінің мәнісін түсіне алмаған. Ford v. Wainwright 477 U.S. 399 (1986) ісінде АҚШ Жоғарғы Соты ақыл-есі дұрыс емес адамды өлім жазасына кесуге болмайды деген қолданыстағы заңдылық қағиданы қолдады. Сонымен қатар, өлім жазасына кесілген адам өз саналылығын бағалауға және сотта оның өлім жазасын алуға қабілеттілігі туралы дәлелді талқылауға құқылы. Wainwright v. Greenfield (1986) ісінде Сот прокурордың сот процесі кезінде Миранда ескертуінен кейін өтініш берушінің үндемеуіне қатысты пікір білдіруінің әділетсіздігін анықтады. Прокурор жауап берушінің Миранда ескертулерін алғаннан кейін үндемеуі оның саналы екендігінің дәлелі деп мәлімдеді. 2006 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Clark v. Arizona ісін қарап, Аризона штатының ақымақтық арқылы қорғануға қатысты шектеулерін қолдады. Kahler v. Kansas, 589 U.S. (2020) ісінде АҚШ Жоғарғы Сотының судьялары АҚШ Конституциясының Сегізінші және Он төртінші түзетулері қылмыстық істерде айыпталушының дұрыс пен бұрысты ажырата алу қабілетіне негізделген ақымақтық арқылы қорғануды қабылдауды штаттардан талап етпейді деп шешті.
Қолдану
Ақылы бұзылуды қорғау әртүрлі юрисдикцияларда әртүрлі нысандарда көрінеді, және құқықтық жүйелер арасында қолжетімділік, анықтамасы, дәлелдеу жүктемесі, сондай-ақ судьялардың, қазылар алқасының және медициналық сарапшылардың рөлі тұрғысынан айырмашылықтар бар. Қазылар алқасының отырысы бар юрисдикцияларда, айыпталушының ақыл-есінің саулығын қазылар алқасы анықтауы жиі кездеседі.
Біліктіліксіздік және психикалық ауру
Құзыреттілік пен қылмыстық жауапкершіліктің аражігін ажырату маңызды. Құзыреттілік мәселесі – айыпталушының адвокатына қорғаныс дайындауға, сот стратегиясы туралы хабардар шешім қабылдауға, кінәлі деп мойындауға, сот келісімін қабылдауға немесе кінәсіз деп мойындауға қабілеттілігі болып табылады. Бұл мәселе Ұлыбритания заңдарында «сотқа қабілеттілік» деп қарастырылады. Құзыреттілік көбінесе айыпталушының қазіргі жағдайымен, ал қылмыстық жауапкершілік – қылмыс жасалған сәттегі жағдайымен байланысты. АҚШ-та ақылсыздық қорғанысын қолданатын сот процесінде әдетте психиатрлар мен психологтардың куәлігі қарастырылады, олар сарапшы куәгерлер ретінде айыпталушының қылмыс жасаған кездегі психикалық жағдайы туралы пікір білдіреді. Сондықтан, психикалық денсаулығы күмәнді емес адам, егер сот «психикалық ауруына» қарамастан, жасалған іс-әрекеттерге жауапты деп шешсе, сотта қалыпты айыпталушы ретінде қаралады. Егер адам психикалық аурумен ауырса және бұл ауру адамның дұрыс пен бұрысты ажырату қабілетіне (және басқа да юрисдикция белгілеген талаптарға) кедергі келтіргені анықталса, сондай-ақ адам кінәсін мойындаса немесе сотта кінәлі деп танылса, кейбір юрисдикцияларда басқа нұсқа қарастырылады – «Ақыл-есі дұрыс болмағанмен кінәлі» (GBMI) немесе «Ақылсыздықтан кінәлі» үкімі. GBMI үкімі «ақылсыздықтан кінәсіз» үкімінен гөрі, оның орнына беріледі. Мичиган штаты (1975) GBMI үкімін енгізген алғашқы штат болды, себебі NGRI үкімімен босатылған екі тұтқын босатылғаннан кейін бір жыл ішінде зорлық қылмыстарын жасады, олардың бірі екі әйелді зорлады, ал екіншісі әйелін өлтірді.
Уақытша ақылсыздық
Уақытша ақылдан адасу тұжырымы, айыпталушының қылмыс жасаған сәтте ақыл-есінен айырылғанын, бірақ қылмыстық әрекет орындалғаннан кейін санасын қалпына келтіргенін көрсетеді. Бұл заңдық қорғаныс 19 ғасырда қалыптасты және көбінесе құмарлыққа беріліп жасалған қылмыстар бойынша қорғанумен байланысты болды. Бұл қорғанысты алғаш рет АҚШ конгрессмені Дэниел Сиклз 1859 жылы әйелінің махабы Филип Бартон Кей II-ні өлтіргеннен кейін сәтті пайдаланды. 1881 жылы президент Джеймс А. Гарфилдті өлтірген Чарльз Дж. Гито уақытша ақылдан адасу қорғанысын қолдануға тырысты, бірақ сәтсіз болды.
Жеңілдіктер мен қуатының төмендеуі
АҚШ Жоғарғы Соты («Пенри Лайноға қарсы» ісінде) және Бесінші апелляциялық округтік соты («Бигби Дреткеге қарсы» ісінде) өлім жазасы қарастырылатын істерде, айыпталушының психикалық денсаулығына қатысты жеңілдететін жағдайлар туралы сұрақтар қоймайтын қазылар алқасының нұсқаулары айыпталушының Конституцияның сегізінші поправкасымен кепілденген құқығын бұзады деген тұжырымға келді. Олар қазылар алқасына, байланыссыз сұрақтарға жауап берер кезде де, жеңілдететін жағдайларды қарастыруға нұсқау беру қажет екенін айтты. Бұл шешім жеңілдететін жағдайларды салмақтау үшін қазылар алқасына нақты түсіндірулер беру қажеттігін көрсетеді. Жауапкершіліктің азайтылуы немесе қабілеттің төмендеуі қылмыстарға қатысты жеңілдететін жағдай ретінде немесе ішінара қорғау ретінде қолданылуы мүмкін. АҚШ-та қабілеттің төмендеуі, ақылсыздықтан қорғануға қарағанда, көбірек жағдайларда қолданылады. Англия мен Уэльсте 1957 жылғы Кісі өлтіру туралы заң жауапкершіліктің азайтылуын қорғаудың заңдық негізі болып табылады, ал Шотландияда бұл сот шешімдерінің нәтижесінде қалыптасқан. Жауапкершіліктің азайтылуы туралы шешімдер санының өсуімен қатар, сотқа жарамсыздық және ақылсыздық туралы шешімдер азайды.
Уытқылау
Құқылылық аймағына, жағдайларға және қылмысқа байланысты, мас болу қорғаныс болып табылуы, жағдайды жеңілдетуі немесе ауырлатуы мүмкін. Дегенмен, көптеген құқылылық аймақтары ерікті маскүнемдік пен еріксіз маскүнемдік арасында ерекшелік жасайды. Кейбір жағдайларда маскүнемдік (әдетте еріксіз маскүнемдік) психикалық денсаулықтың нашарлауына байланысты қорғанысқа жатуы мүмкін.
Қорғаудан бас тарту немесе бас тарту
Бірнеше сот шешімінде ақыл-есі дұрыс емес деп танылған адамдар, басқа да сот шешімдерінде ерекшеліктер болғанымен, хабеас корпусы арқылы басқа нұсқаны іздеу үшін қорғанысын қайтарып ала алмайды. Колорадо штаты Коннелли ісінде (700 A.2d 694, Conn. App. Ct. 1997) бастапқыда ақыл-есі дұрыс емес деп танылып, он жылға Психиатриялық қауіпсіздік комиссиясының қарауына жіберілген сотқа жүгінуші habeas corpus талапнамасын ұсынды, ал сот оның ақыл-есі дұрыс емес деген үкімін жойды. Оған жаңа сот отырысы тағайындалып, бастапқы айыптаулар бойынша кінәлі деп танылды және 40 жылға бас бостандығынан айырылды. 1979 жылғы Френдак АҚШ-қа қарсы істе сот, егер есті адам өз еркімен қорғаныстан бас тартса, оған ақылсыздық қорғанысын таңуға болмайды деп шешті.
Қолданылуы
Бұл қорғаныстың кеңінен қолданылатыны туралы ой тудырады, бірақ шындығында солай емес. Сегіз штат бойынша жүргізілген зерттеуге сәйкес, ақылсыздық қорғанысы барлық сот істерінің 1%-дан кеміне қолданылады, ал қолданылған жағдайларда сәттілік деңгейі 26% ғана құрайды. Уақытша ақылсыздық жағдайларын қоспағанда. Англия мен Уэльсте 1991 жылғы Қылмыстық іс жүргізу (Ақылсыздық және айыпталуға жарамсыздық) заңына (2004 жылы Үй ішіндегі зорлық-зомбылық, қылмыс және құрбандар заңымен түзетілді, онда қамқорлық бұйрығы алынып тасталды) сәйкес, сот ауруханаға жатқызу бұйрығын, шектеу бұйрығын (ауруханадан босату үшін Ішкі істер министрінің рұқсаты қажет), "қадағалау және емдеу" бұйрығын немесе толық босатуды белгілей алады. Қылмыс жасады деп танылған күдіктілерден айырмашылығы, олар белгілі бір мерзімге қамауға алынбайды, егер олар қауіпті емес деп танылғанша мекемеде ұсталады. Бұл шешімді қабылдаушы органдар сақтық танытады, нәтижесінде күдіктілер түрмеде отырғаннан гөрі ұзақ уақытқа мекемеде қамауға алынуы мүмкін.
Австралия
Австралияда тоғыз заң бірлігі бар, олардың әрқайсысының санасының қалыпты жағдайынан ауытқуына байланысты қорғану ережелері әртүрлі болуы мүмкін.
Жаңа Оңтүстік Уэльс
Жаңа Оңтүстік Уэльсте бұл қорғау 1990 жылғы Психикалық денсаулық (сот-медициналық ережелер) Заңының 4-тарауында "Психикалық ауруға байланысты қорғау" деп қайта аталды. Дегенмен, бұл қорғаудың анықтамалары М'Нагтен ісінен алынған және заңдастырылмаған. Нақты бір жағдайдың сананың ауруына жататыны медициналық емес, заңдық мәселе болып табылады және оны түсіндірудің жалпы қағидаларына сәйкес шешіледі. Бұл қорғау Woolmington v DPP (1935) ісіндегі "алтын жіп" қағидасынан өзгешелік құрайды, себебі психикалық ауруға байланысты қорғау туралы мәселені көтерген тарап, дәлелдеу жүгін ықтималдық теңгеріміне сәйкес мойнына алады. Әдетте, қорғау тарапы ақыл-есінің бұзылуын алға тартады. Алайда, ерекше жағдайларда прокуратура да осы мәселені көтере алады: R v Ayoub (1984). Австралиядағы сот шешімдері М'Нагтен қағидаларын одан әрі нақтылап, түсіндірді. Жаңа Оңтүстік Уэльс Жоғарғы соты М'Нагтен қағидаларының екі негізгі шарты бар екенін анықтады: айыпталушы не істеп жатқанын білмеген, немесе жасап жатқан әрекетінің моральдық тұрғыдан дұрыс емес екенін түсінбеген. Екі жағдайда да, айыпталушы "сананың ауруынан туындаған ақыл-ойдың кемістігі" күйінде болуы керек. R v Porter ісіндегі Жоғарғы сот, айыпталушының санасының жағдайы тек құқысбұзушылық жасалған сәтте ғана маңызды екенін мәлімдеді. "Ақыл-ойдың кемістігі" – бұл рациональды түрде ойлау қабілетінің жоқтығы, сондай-ақ дұрыс емес ойларға ие болу немесе тапсырманы орындауда қиындықтар туындату емес, еске түсіру және ойлау қабілетінің нашарлауына байланысты.
Үкімнен кейінгі жағдайлар
Қазіргі заңнамалық жүйені Канада Парламенті Канада Жоғарғы Соты R. v. Swain ісінде бұрынғы жүйені конституциялық емес деп тапқаннан кейін құрды. Жаңа ережелер сонымен қатар ескі ақылсыздық қорғанысын қазіргі психикалық ауру қорғанысымен алмастырды. Бір адам қылмыстық жауапкершіліктен босатылғаннан кейін, оған 45 күн ішінде (сот кешіктірсе 90 күн) Қайта қарау кеңесінде тыңдау өтеді. Қылмыстық кодекстің XX.1 бөлігінде Қайта қарау кеңесі құрылады және оның құрамында кем дегенде үш мүше болады: судья немесе судья болуға жарамды тұлға, психиатр және әлеуметтік жұмыс, криминология немесе психология сияқты тиісті саланың басқа да сарапшысы. Қайта қарау кеңесінің отырысына әдетте айыпталушы, прокуратура және айыпталушыны бақылауға немесе саралауға жауапты аурухана қатысады. Қайта қарау кеңесі психикалық ауру салдарынан сотқа қатысуға жарамсыз деп танылған және қылмыстық жауапкершіліктен босатылған айыпталушылармен айналысады. Қылмыскерге қатысты Қайта қарау кеңесі екі сұраққа жауап беруі керек: айыпталушы "қоғамдық қауіпсіздікке елеулі қауіп төндіре ме" және егер солай болса, мұндай қауіпті азайту үшін айыпталушының бостандығына "ең жеңіл және ең шектеусіз" шектеулер қандай болуы керек. Қайта қарау кеңесі алдындағы сот процесі жауласу емес, тергеу сипатында болады. Көбінесе Қайта қарау кеңесі тергеу жүргізуде белсенді рөл атқарады. Егер Қайта қарау кеңесі айыпталушының қоғамдық қауіпсіздікке елеулі қауіп төндіретінін анықтамаса, ол айыпталушыға толық ақталғандықтан, қылмыстық құқық бойынша оның құзыреті тоқтатылады. Әйтпесе, Қайта қарау кеңесі айыпталушыны шарттармен босатуға немесе ауруханада ұстауға бұйырады, екеуі де шарттарға бағынады. Салынған шарттар айыпталушының басқаларға төндіретін қауіпті азайту үшін қажетті ең аз ауыртпалық және шектеу болуы тиіс. Қайта қарау кеңесінің өкілеттігі 1867 жылғы Конституциялық актінің 91(27) бабына сәйкес қылмыстық құқық бойынша берілгендіктен, оның құзыретінің жалғыз негізі – қоғамдық қауіпсіздік. Сондықтан тергеудің мәні – айыпталушының "сауыққандығы" емес, қоғамдық қауіпсіздікке төндіретін қауіп. Мысалы, көптеген "ауру" айыпталушылар қоғамға қауіп төндірмейді деген негізде толық ақталады, ал көптеген "саналы" айыпталушылар қауіпті деп қамауға алынады. Сонымен қатар, "қоғамдық қауіпсіздікке елеулі қауіп төндіреді" деген ұғым "қылмыстық қауіп" болып табылады. Бұл Қайта қарау кеңесі айыпталушының төндіретін қауіптің қылмыстық сипатта екенін анықтауы керек дегенді білдіреді. Қайта қарау кеңесі алдындағы сот процесі соттағыдан кем ресми болғанымен, XX.1 бөлімінің белгісіз сипатымен байланысты айыпталушыға көптеген процессуалдық кепілдіктер берілген. Кез келген тарап Қайта қарау кеңесінің шешіміне шағымдануға құқылы. 1992 жылы жаңа психикалық аурулар туралы ережелер қабылданған кезде Парламент кейінірек қабылданатын "шектеу" ережелерін енгізді. Бұл шектеулер айыпталушыға тағайындалған жазаның ұзақтығын шектеуді көздеді (мысалы, қылмыстық құралдың максималды жазасы 5 жыл болса, онда 5 жылдан аспауы мүмкін). Алайда, бұл ережелер ешқашан күшіне енген жоқ және кейіннен жойылды. Қайта қарау кеңесі айыпталушы толық ақталғанға дейін 12 ай сайын (егер 24 айға дейін ұзартылмаса) тыңдау өткізуі керек.
Айыпталушы сотқа қатысуға жарамсыз
Психикалық ауру мәселесі сот басталғанға дейін де туындауы мүмкін, егер айыпталушының психикалық жағдайы сот процесінің мәнін түсінуіне және өзін қорғауға кедергі келтірсе. Сотқа қатысуға жарамсыз деп танылған айыпталушы Қайта қарау кеңесінің қарауына түседі. Мұндай қарастардың мәні шамамен бірдей болғанымен, жарамсыз айыпталушыларға ғана қатысты ережелер бар. Қайта қарау кеңесі айыпталушының сотқа қатысуға жарамдылығын анықтауы тиіс. Шешіміне қарамастан, кеңес айыпталушыға қойылатын шарттарды анықтауы керек, соның ішінде халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және айыпталушының жарамдылығын сақтау (немесе оны жарамды ететін жағдайлар). Бұрын жарамсыз айыпталушы толық босатуға құқылы болмаған. Алайда, R. v. Demers ісінде Канаданың Жоғарғы Соты «тұрақты жарамсыз» деп танылған және қоғамдық қауіпсіздікке елеулі қауіп төндірмейтін адамға толық босатуды шектеу туралы ережені жойды. Қазіргі уақытта Қайта қарау кеңесі айыпталушы «тұрақты жарамсыз» және қауіпті емес деп табылса, сот ісін тоқтатуды ұсына алады. Бұл шешімді айыпталушы ісін қарауға құзыретті сот қабылдайды. Жарамсыз айыпталушы үшін қосымша талап – екі жылда бір рет «prima facie» (алдын ала дәлелдер) тыңдауының өткізілуі. Прокуратура айыпталушыны соттауға жеткілікті дәлелдері бар екенін сотқа көрсетуі керек. Егер прокуратура бұл талапты орындамаса, айыпталушы босатылады және іс тоқтатылады. Тыңдаудың сипаты алдын ала тергеп-тексеру отырысымен бірдей.
Дания
Данияда қылмыстық қорғаныс жасаған психоздық адам кінәлі деп танылады, бірақ түрмеге емес, міндетті емдеуге сотталады. Қылмыстық кодекстің 16-бабында "Қылмыс жасаған сәтте психикалық ауру немесе оған ұқсас жағдайларға, немесе айқын психикалық кемістікке байланысты жауапкершіліктен босатылған адамдар жазаланбайды" делінген. Бұл Данияда "ақылы бұзылу" медициналық емес, құқықтық термин екенін және сотталған адамның жауапкершілігінен босату туралы шешімді сот қабылдайтынын білдіреді.
to a pronounced mental deficiency, are not punishable". This means that in Denmark, 'insanity' is a legal term rather than a medical term and that the court retains the authority to decide whether an accused person is irresponsible.
Финляндия
Финляндияда жазаны айыпталушының ақыл-ойы толық болған жағдайда ғана қолдануға болады; егер айыпталушы ақылсыз болса (syyntakeeton, сөзбе-сөз "кінәні кепілдік бере алмайтын" деп аударылады). Осылайша, ақылсыз сотталушы, ақыл-есі дұрыс сотталушы сияқты, фактілер мен оның іс-әрекеттеріне негізделген кінәлі деп танылуы мүмкін, бірақ ақылсыздық тек жазаға ғана әсер етеді. Ақылсыздық туралы анықтама жоғарыдағы М'Нотт критерийіне ұқсас: "Егер қылмыс жасаған кезде психикалық ауру, терең ақыл-ой кемістігі немесе психикалық денсаулықтың немесе сананың ауыр бұзылуы салдарынан айыпталушы өзінің іс-әрекетінің мәнін немесе оның заңсыз екенін түсінбесе, немесе оның мінез-құлқын бақылау қабілеті күрт төмендесе, онда ол ақылсыз деп есептеледі". Егер айыпталушы ақылсыз болуы күдік тудырса, сот Ұлттық денсаулық сақтау және әлеуметтік зерттеу институтымен (THL) кеңесуге міндетті, және егер ол ақылсыз деп табылса, айыпталушы міндетті түрде күшпен емдеуге жатқызылады. Қылмыскер соттан жаза алмайды, ол THL бақылауындағы науқасқа айналады және күшпен емдеу шарттары орындалған кезде дереу босатылады. Жауапкершіліктің толық еместігі де қарастырылады, бұл жазаның жеңілдетуіне әкеледі.
Германия
Германияның қылмыстық кодексінің 20-бабына сәйкес, егер психикалық ауруы салдарынан адам жасаған әрекетінің зиянды екенін түсіне алмаса немесе түсінгенінше әрекет ете алмаса, ол кінәлі емес деп есептеледі. 63-бапта белгіленгендей, егер қылмыскердің тағы да басқаларға зиян келтіретін немесе елеулі экономикалық залал тудыратын қылмыстар жасау қаупі болса және ол қоғамдық қауіпсіздікке төндіретін қауіп болса, онда оған түрме жазасы немесе шартты түрме жазасы орнына психиатриялық стационарға бағыну шарасы қолданылады.
Жапония
Егер психикалық ауру салдарынан дұрыс пен бұрысты ажырата алу қабілеті немесе оған сәйкес әрекет ету қабілеті жоғалса, онда айыпталушы жапон қылмыстық заңы бойынша жауапқа тартылмайды. Егер бұл сот процесінде анықталса, айыпсыздық үкімі шығарылады. Дегенмен, мұндай жағдайлар сирек кездеседі, шамамен 500 мың іс арасында бір рет болады.
Норвегия
Норвегияда психоздық қылмыскерлер кінәлі деп танылады, бірақ жазаланбайды, және түрмеге қамаудың орнына міндетті емдеуге жіберіледі. Қылмыстық кодекстің 44-бабында нақты түрде: "қылмыс жасаған сәтте ақыл-есі дұрыс болмаған немесе санасыз болған адам жазаланбайды" делінген.
Польша
Ақыл-есінің сау еместігі сот шешімі арқылы анықталады, ол психиатрлар мен психологтардың сараптамалық қорытындыларына негізделген болады.
Ресей
Ақыл-естің жоқтығын анықтау үшін сот-психиатриялық сараптама тағайындалады. Сараптаманың нәтижелері іс бойынша басқа да жағдайларды ескере отырып, заңдық бағалаудан өтеді, одан кейін күдіктінің ақыл-есі сау ма әлде жоқ па деген қорытынды шығарылады. Ресей Федерациясының Қылмыстық кодексінде, егер адам қылмыс жасаған сәтте ақыл-есі сау болмаған, яғни өз әрекеттерінің нақты мәнісі мен қоғамға қауіптілігін түсіне алмаған, немесе созылмалы психикалық ауру, уақытша психикалық бұзылу немесе ес нашарлауы салдарынан оларды бақылай алмаған жағдайда, қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды деп көрсетілген.
Швеция
Швецияда психоздық қылмыскерлер жауапты деп есептеледі, бірақ егер олар сот кезінде психоздық жағдайда болса, жаза ретінде сот-психиатриялық көмек көрсетіледі.
Ұлыбритания
Ақылы бұзылуды қорғау сирек қолданылса да, 1991 жылғы Қылмыстық процестік (Ақылы бұзылу және сотталуға жарамсыздық) туралы заңнан бері Ұлыбританияда ақылсыздық туралы шағымдар тұрақты түрде артып келеді.
Қолжетімділік
Құрама Штаттарда қылмыстық айыпталушы федералды сотта, сондай-ақ Айдахо, Канзас, Монтана және Юта штаттарынан басқа барлық штаттардың соттарында ақыл-есінің сау болмауын мойындай алады. Дегенмен, ақыл-естің жоқтығын қорғауға рұқсат бермейтін штаттардағы айыпталушылар психикалық ауру салдарынан қылмыс жасау ниетін қалыптастыра алмағанын дәлелдей алады. Kahler v. Kansas (2020) ісінде АҚШ Жоғарғы Соты 6-3 дауыспен штаттың, айыпталушының дұрыс пен бұрысты ажырата алмауына негізделген ақыл-естің жоқтығын қорғауды жою арқылы Әділетті сот процесі туралы ережені бұзбайтынын мәлімдеді. Сот, штаттық биліктердің "қылмыстық жауапкершілік пен психикалық ауру арасындағы нақты қатынасты" анықтайтын заңдарды таңдауда кең өкілеттікке ие екенін атап өтті.
Анықтама
Қазіргі уақытта әр штат және федералды сот жүйесі ақыл-есі дұрыс емес деп тану үшін, қорғану мақсатында қолданылатын келесі "шарттардың" біреуін пайдаланады. Осы шарттар ондаған жылдар бойы қолданылып келе жатыр, соның ішінде ақыл-есі дұрыс емес деп қорғану мүмкіндігі, заң бойынша ақыл-есі дұрыс емес деп есептелуі, дәлелдеу жүгін прокурор немесе айыпталушы міндетті түрде көтеруі, сотта қажетті дәлелдеу стандарты, сот өткезу тәртібі, сондай-ақ ақыл-есі дұрыс емес деп танылғандарды ұстау және босату рәсімдері заңмен өзгертілді.
М'Нагтен сынағы
М'Нагтен ережесінің нұсқаулары, басқа нәрселермен қатар, ақылсыз деп есептелетін айыпталушылардың қылмыстық жауапкершілігін бағалау мәселесі 1843 жылы Дэниел М'Нагтен ісінде британдық соттарда шешілді. Оның сот процесінде тоғыз куәгер оның ақыл-есі дұрыс емес екенін куәландырды, ал қазылар алқасы оны "ақылсыздық салдарынан кінәсіз" деп танып ақтады. Олардың қарауынан туындаған формула – айыпталушының психикалық ауруы немесе кемістігі салдарынан (i) өз әрекетінің бұрыс екенін білмесе, немесе (ii) әрекеттерінің мәні мен сипатын түсінбесе ғана, оның іс-әрекеттері үшін жауапты емес деп есептелуі керек – Англияда ақыл-есті жоғалту жағдайларындағы заңдық жауапкершілікті реттейтін заңның негізі болды. Бұл ереже бойынша, психикалық ауруға байланысты өзін бақылауды жоғалту қорғаныш болып табылмайды. М'Нагтен ережесі американдық соттар мен заң шығарушы органдар тарапынан 100 жылдан астам уақыт бойы, 20 ғасырдың ортасына дейін, дерлік өзгеріссіз қабылданып келді.
Қылмыстық кодекстің үлгілік сынағы
Американдық заң институты жариялаған Үлгілік қылмыстық кодекс АЛИ ережесін – қатаң М’Нэгтен ережесі, жұмсақ Дурхам шешімі және қарсы тұра алмайтын құштарлық тестісі арасындағы келісім ретінде қызмет ететін заңдық ақылсыздық стандартын ұсынады. Қазіргі заманғы бағытты көрсететін ҮҚК стандарты бойынша, егер қылмыстық әрекет жасаған кезде психикалық ауру немесе кемістік салдарынан адамның әрекетінің қылмыстық сипатын түсінуге немесе әрекетін заң талаптарына сай келтіруге жеткілікті қабілеті болмаса, онда ол қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды. Осылайша, тест ақылсыздықтың танымдық және ерік-жігерлік аспектілерін ескереді.
Федералды соттар
Президент Рейганды өлтіруге талпынған қылмыскердің ақыл-сақасы жоқ деп танылғаннан кейін, Конгресс 1984 жылғы «Ақылсыздық қорғанысын реформалау туралы» заңды қабылдады. Осы заңға сәйкес, дәлелдеу міндеті айыптаудан қорғауға ауыстырылды және федералдық сот ісіндегі дәлелдеу стандарты «дәлелдердің басымдығынан» «нақты және сенімді дәлелдерге» дейін көтерілді. АЛИ тестісі М’Нагтен тестісіне ұқсас жаңа тест пайдалына жіберілді. Осы жаңа тест бойынша, қылмыс жасаған сәтте ауыр психикалық аурудан зардап шеккендер ғана ақылсыздық қорғанысын сәтті қолдана алады. Кінәлінің өзін-өзі бақылау қабілеті енді қарастырылмайды. Заң сондай-ақ сарапшы психиатрлардың куәлігінің ауқымын шектеді және ақылсыздық себептерімен кінәсіз деп танылғандарды ауруханаға жатқызу және босату қағидаларын қатаңдатты. Федералдық қылмыс бойынша ақылсыздықпен ақталғандар психиатриялық қамауға алуды хабеас корпустың немесе басқа да шаралардың көмегімен күшін жоюға құқылы емес. Арчулета Хедрикке қарсы іс, 365 F.3d 644 (8-ші апелляциялық округ, 2004), АҚШ-тың Сегізінші апелляциялық соты ақылсыздық себептерімен кінәлі емес деп танылған және кейіннен қамауға алуын күшін жоюға тырысқан адамдар бастапқы сәтті ақылсыздық қорғанысына шабуыл жасай алмайды деп шешім шығарды: Апелляциялық сот төменгі соттың шешімін бекітті: «Осылайша, ақылсыздық себептерімен кінәлі емес деп танылғандардың «ерекше санаттарының» мүшесі болуға шешім қабылдаған ол енді өзінің таңдауының заңдық салдарына шағымдана алмайды». Сот ақылсыздық себептерімен ақтау туралы соңғы үкімге тікелей шабуыл жасау мүмкін емес деп тапты. Сондай-ақ, оған міндеттемеге жаңа сот процесін сұрау мүмкіндігі туралы хабарланбағаны туралы қосымша шабуыл мағыналы балама емес деп шешім шығарды.
The appellate court affirmed the lower court's judgment: "Having thus elected to make himself a member of that 'exceptional class' of persons who seek verdicts of not guilty by reason of insanity he cannot now be heard to complain of the statutory consequences of his election." The court held that no direct attack upon the final judgment of acquittal by reason of insanity was possible. It also held that the collateral attack that he was not informed that a possible alternative to his commitment was to ask for a new trial was not a meaningful alternative.
Кінәлі , бірақ психикалық ауруы бар
Ақыл-ессіздігіне қарсы қорғанысқа балама ретінде, кейбір юрисдикциялар айыпталушыға кінәлі деп мойындауға, бірақ психикалық ауруы бар екенін білдіруге рұқсат береді. Аз ғана штаттарда, күдік тудырмайтын дәлелмен саналы екенін дәлелдеу міндеті прокуратураға жүктеледі. 18 U. S. C. S. Sec. 17(b) қараңыз; сондай-ақ А. Р. С. Бөл. 13 502(C) қараңыз.
Дау
АҚШ-та ақылсыздық туралы өтініш барлық қылмыстық істердің 1%-дан кеміне қолданылады. Кейбір АҚШ штаттары ақылсыздық қорғауын қолдануға тыйым сала бастады, ал 1994 жылы Жоғарғы Сот Монтана Жоғарғы Сотының Монтана штатындағы қорғауды жою шешімін қарау туралы қабылдамады. Айдахо, Канзас және Юта штаттары да бұл қорғауға тыйым салды. Дегенмен, психикалық ауруы бар күдікті/науқас осы штаттарда сотқа қатысуға жарамсыз деп танылуы мүмкін. 2001 жылы Невада Жоғарғы Соты штатының қорғауды жоюының Федералдық процестің бұзылуына байланысты конституциялық емес екенін анықтады. 2006 жылы Жоғарғы Сот «Кларк против Аризона» ісін қарап, Аризонаның ақылсыздық қорғауын шектеуін қолдады. Сол шешімде Сот «Біз Конституция ақылсыздық қорғауын міндеттейді деп ешқашан шешкен емеспіз, сондай-ақ Конституция мұны талап етпейді деп те шешкен емеспіз» деп мәлімдеді. 2020 жылы Жоғарғы Сот «Калер против Канзас» ісін қарап, Канзастың ақылсыздық қорғауын жоюын қолдады, Канзас Конституциясының күдіктінің қылмысының моральдық тұрғыдан бұрыс екенін түсіну қабілетіне байланысты ақылсыздық тестісін қабылдауды талап етпейтінін айтты. Ақылсыздық қорғауы психиатрлар/психологтар мен заңгерлер арасындағы философиялық айырмашылықтарға байланысты да қиын мәселе болып табылады. АҚШ-та психиатр, психолог немесе басқа психикалық денсаулық маманы ақылсыздық істерінде сарапшы куәгер ретінде кеңес береді, бірақ айыпталушының ақыл-есі дұрыс екендігі туралы соңғы заңды шешімді қазылар алқасы анықтайды, емес психикалық денсаулық маманы. Яғни, психикалық денсаулық мамандары куәлік береді және кәсіби пікір білдіреді, бірақ заңдық сұрақтарға жауап беруге жауапты емес.