Кіріспе

Қылмыстық құқықта mens rea (лат. "күнәлі ой") – қылмыс жасады деп айыпталған адамның психикалық жағдайы. Ортақ құқық жүйесіндегі көптеген қылмыстарды үшін айыпталушыны кінәлі деп тану үшін mens rea және actus reus ("күнәлі әрекет") екеуінің де дәлелделуі қажет.

Кіріспе

Қылмыстық жауапкершіліктің стандартты жалпы құқықтағы сынағы латын тілінде actus reus non facit reum nisi mens sit rea деп білдіріледі, яғни "ақыл кінәлі болмаса, іс кінәлі емес". Жалпы ереже бойынша, психикалық кінәсіз әрекет еткен адам қылмыстық құқық бойынша жауапкершілікке тартылмайды. Осы ереженің ерекшеліктері қатаң жауапкершілік қылмыстары деп аталады. Сонымен қатар, егер адам зиян келтіруді ниеттенсе, бірақ нашар мақсат немесе басқа себептің салдарынан ниет көзделген құрбаннан көзделмеген құрбанға ауысса, онда бұл ниеттің ауысуы деп есептеледі. Қылмыстарға қатысты психикалық жағдайлардың түрлері, юрисдикция жалпы құқық дәстүрі бойынша қылмыстық заңды немесе АҚШ-тағы Үлгілік қылмыстық кодексті ұстанса, әртүрлі болады. Азаматтық құқықта, мысалы, келісімшартты бұзу немесе зиян келтіру үшін жауапкершілікті белгілеу үшін субъективті психикалық элементті дәлелдеудің қажеті жоқ. Бірақ егер зиян қасақана келтірілсе немесе келісімшарт қасақана бұзылса, мұндай ниет жауапкершіліктің ауқымын және талапкерге төленетін өтемақы мөлшерін арттыруы мүмкін. Кейбір юрисдикцияларда mens rea және actus reus терминдері басқа терминологиямен алмастырылған.

АҚШ-тағы адам реа деңгейі

Жалпы құқық дәстүрі бойынша, судьялар қылмыскерді кінәлі деп тану үшін іс-әрекет немесе іс-әрекетсіздікке (actus reus) қоса, "надандық немесе зұлым ниет" қажет ететін. Уақыт өте келе, кінәлі психикалық жағдайлар (mens rea) түрлі қылмыстар бойынша әртүрлі болып келді. АҚШ-та біртұтас қылмыстық заң жоқ. Қылмыстық заңдар штаттар немесе федералды үкімет тарапынан қабылданып, күшіне енгізіледі, бірақ осы қылмыстық "кодекстердің" әрқайсысы әртүрлі болып келеді және бірдей теориялық негіздерден алынуы міндетті емес.

Мемлекеттік қылмыстық құқық

АҚШ-тағы қылмыстық қудалаудың басым көпшілігі штаттар тарапынан, тиісті штаттың заңдарына сәйкес жүзеге асырылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, штаттар (азаматтық құқықтың ішінара ерекшелігі ретінде Луизианадан басқа) Англияда қолданылғанға ұқсас ортақ құқық принциптерін қолданды, бірақ уақыт өте келе американдық түсініктер ағылшын құқығынан және бір-бірінен айырмашылыққа ие болды. "Жалпы ниет" және "арнайы ниет" сияқты ұғымдар штаттық ортақ құқықтағы психикалық жағдайларды жіктеуде басымдық танытты, бірақ 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында mens rea ортақ құқығының тұрақсыз, белеңдес және шатасқан екені кеңінен мойындалды. Бұл модельдік қылмыстық кодекс әзірленуіне әкелген бірнеше факторлардың бірі болды. Дегенмен, штаттар модельдік қылмыстық кодексте көрсетілгеннен өзге немесе одан асып түсетін психикалық жағдайларды қолдануды жалғастыруда.

Федералды қылмыстық құқық

АҚШ-тың федералды үкіметі штаттардағы сияқты жалпы полициялық өкілеттікке ие болмағандықтан, оның қылмыстық заңдарының шегі міндетті түрде шектеледі. Құрылтай штаттардың қарауына берілген қылмыстық істер, ал федералды үкімет тек конституциялық өкілеттіктерге байланысты қылмыстарды ғана қудалай алады. Дегенмен, Жоғарғы Сот қажетті ниет федералдық қылмыстық құқық бұзушылықтардың маңызды құрауышы екенін анықтады. Осыған байланысты, АҚШ кодексінің 18-тарауы жоғарыда аталған кінәлілік жүйесін қолданбай, оның орнына ортақ құқықтан алынған қылмыстардың дәстүрлі анықтамаларын пайдаланады. Мысалы, өлім жазасын көздейтін қылмыс жасау үшін алдын ала ойластыру қажет, ал Жоғарғы Сот "қасақана" сияқты психикалық жағдайларды қолданып келеді.

Қылмыстық кодекстің үлгісі

Қылмыстық құқық саласы штаттан штатқа өзгеше болғандықтан, Америка құқық институты (американдық құқық жүйесінің "қайта жазбаларын" жариялайды) қылмыстық құқық кодексінің қайта жазбасын шығарудан бас тартып, штаттарға жаңа, біркелкі қылмыстық заңдарды қабылдау үшін "үлгілік" кодекс жасады. Бұл Үлгілік қылмыстық кодекс ("ҮҚК") 1962 жылы аяқталды және құқық ғалымдарынан қылмыстық құқықты қайта құрудағы жетістіктері үшін мақтау алды. Барлық штаттар ҮҚК-де қалыптасқан қылмыстық заңды қабылдамаса да, 1983 жылға дейін 34-тен астам штат ҮҚК-нің бір бөлігін немесе оның көп бөлігін заң ретінде қабылдады. Абайсыздық: "Ақылды адам" "маңызды және негізсіз қауіп-қатерге" куә болуы керек, бұл күтімнің қалыпты стандартынан "айқын ауытқу" болып табылады. Рауашалық: субъект "маңызды және негізсіз тәуекелді" "қалыпты күтім стандартынан" "айқын ауытқумен" "саналы түрде елемеді" немесе өзінің әрекетінің тыйым салынған сипаты бар екендігіне немесе оған байланысты жағдайлардың бар екендігіне жоғары деңгейде сенімді. Мақсаттылық: субъект саналы түрде әрекет етеді және нәтижеге "құштар". Жоғарғы сот теорияда да, практикада да мақсатты және біліп-біліп жасалған әрекеттер арасында үлкен айырмашылық жоқ деп тапты. ҮҚК сонымен қатар психикалық жағдайға байланысты емес, "абсолютті жауапкершілік" принципіне сәйкес заңмен тыйым салынған қылмыстар үшін де кінәлілікті мойындайды. Қатаң жауапкершілік қылмыстары үшін мұндай заң шығару ниетінің дәлелдері қажет, және соттар қылмыстың қатаң жауапкершілікке емес, "mens rea" (кінәлі ниет) қағидасына сәйкес келетінін қабылдамас бұрын мұндай дәлелдерді мұқият қарастырады. Қатаң жауапкершілік: субъект әрекет жасады және оның психикалық жағдайы маңызды емес. Бұл "mens rea" тек тыйым салынған әрекет әкімшілік құқық бұзушылық болған жағдайда ғана қолданылуы мүмкін, яғни азаматтық құқық бұзушылық.

МКК менс реяның шектері мен сын-пікірлері

Барлық штаттар MPC-ді қабылдаған жоқ, ал қабылдаған штаттарда Үлгілік кодекстің қолданылуы әртүрлі. Қылмыстық заңды біркелкілендіруге бағышталған әрекетіне қарамастан, бұл айырмашылықтар шатасу мен сынға алып келді. Кейбір ғалымдар қазіргі Қылмыстық кодекстегі кінәлілік деңгейлерін жеткіліксіз деп, немесе қайта қарау қажет деп сынады. Ғалымдардың айыптауларына философиялық ұстанымдардың қақтығысы, немесе федералды үкіметтердің Үлгілік қылмыстық кодексті нақты қабылдамауы, нәтижесінде ортақ құқық прецеденттерінен алшақтау жатады. MPC жарияланғалы бері қылмыстарға қатысты нормалар да өзгерді: әсіресе жыныстық қылмыстар, жеккөрушілік қылмыстар, есірткі қылмыстары және цифрлық қылмыстар саласында. Бірақ кейбір зерттеулер реформаларға деген ұмтылыс "күмәндану мен әлсіреуге" ұшырады деп мәлімдейді.

Философиялық немесе нормативтік аргументтерге тоқталмай, кейбір ғалымдар Кодексті жаңарту үшін нақты деректерге негізделген аргументтерге жүгінді. Бір эмпирикалық зерттеуде қатысушыларға жағдайлар ұсынылып, олардың жазаға қаншалықты лайық екенін бағалау сұралды. Нәтижелер қатысушылардың бағалары MPC-дегі іс-әрекет ниетінің иерархиясына сәйкес келетінін көрсетті, бірақ сонымен қатар қатысушылар "аса бейсақтық" жағдайларын бағау кезінде қиындықтарға тап болды. Осыған байланысты зерттеу санаттардың терминологиясын қайта қарауды ұсынады.

Құрама Штаттардан тыс жердегі кінәлілік түрлері

Mens rea деңгейлері және олардың арасындағы ерекшеліктер әртүрлі юрисдикцияларда айырмашылыққа ие. Ортақ құқық Англияда пайда болғанмен, кінәлілік мәселесінде әр юрисдикцияның ортақ құқығы прецеденттер мен заңдардың өзгеруіне байланысты өзгеріп отырады.

Англия мен Уэльс

Тікелей ниет: актер өз іс-әрекеттерінің салдарын анық көре алады және сол салдардың орын алуын қалайды. Оның мақсаты немесе ниеті осы салдарға қол жеткізу болып табылады. Елеусіз ниет: нәтиже күдіктінің іс-әрекеттерінің дерлік сөзсіз салдары немесе "дерлік нақтылығы" болып табылады, және күдікті мұның осылай екенін түсінеді. Білу: актер өзінің іс-әрекеттерінің нәтижесінің орын алуы мүмкін екенін біледі немесе білуі керек. Рауашалық: актер белгілі бір салдарлардың орын алуы мүмкін екенін болжайды және осы мінез-құлықты жалғастырады, бұл салдарлардың орын алуына қарамастан. Қылмыстық немқұрайлылық: актер өзінің іс-әрекеттерінен туындайтын нақты салдарларды болжамаған, бірақ осы жағдайдағы ақылға қонымды адам оларды болжаған болар еді.

Шотландия

Ниет: айыпталушы өз әрекеттерінің және олардың салдарының толыққанды жайлы біліп, қылмысты ерік-еркімен жасаған. Қастандық және дене жарақаттары үшін қажет. Салғырттық: айыпталушы қылмыстық әрекеттің қауіпті болуы мүмкін екенін білген, бірақ оның салдары туралы ойланбаған, мысалы, қасақана емес кінәлі адам өлтіру.

Канада

Канаданың Жоғарғы Соты Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасы әртүрлі қылмыстар үшін ең төменгі психологиялық жағдайды кепілдік ететінін анықтады. Мысалы, кісі өлтіру қылмысы кем дегенде өлімді субъективті түрде болжау қажеттілігін қамтуы тиіс. Төзектік жазасы көзделген қылмыстар үшін кем дегенде тиісті күтімділік таныту талабы бар.

Австралия

Кінәлі ниет әр қылмыс бойынша айыптау тарапынан дәлелденуі тиіс. Егер қылмыс – прецеденттік құқық негізінде жасалған болса, кінәлі ниет тиісті сот шешімімен (DPP v Morgan [1976] AC 182) анықталады. Егер қылмыс заңда белгіленген болса, қажетті кінәлі ниет заңның мақсатын түсіндіру арқылы анықталады. Олар қылмыстың барлық құрамын жасауға ниеттенген болуы керек.

Үндістан

1860 жылғы Индияның қылмыстық кодексі қылмыстардың анықтамасын, жауапкершіліктің жалпы талаптарын, жауапкершіліктен босату шарттарын және әрбір қылмыстың жазаларын белгілейді. Заң шығарушылар осы қылмыстарды анықтауда жалпы құқықтың "mens rea" доктринасын қолданбады. Дегенмен, олар оны әртүрлі терминдер арқылы енгізуді жөн көрді, бұл терминдер нақты қылмыстың мәні ретінде қажетті зұлым ниетті немесе "mens rea" білдіреді. Қылмыстық кодекс бойынша жасалған дерлік барлық қылмыстарға қатысты кінәлілік ниет, білу немесе сенуге негіз болған жағдайларда ғана жатады. Кодекстегі көптеген қылмыстар "қасақана пайда немесе зиян", "адалдықсыздық", "алдау", "сенуге себеп", "қылмыстық білім немесе ниет", "қасақана әрекеттесу", "ерікті түрде", "қасақана", "белсенділікпен", "зорлықпен" сияқты сөздермен сипатталады. Бұл сөздердің барлығы қылмыс жасалған кездегі кінәлі психикалық жағдайды көрсетеді, ол тікелей Кодексте көрсетілмеген, бірақ 1860 жылғы Индияның қылмыстық кодексінің көптеген ережелерінде көрініс береді. Кодекс бойынша жасалған әрбір қылмыс, қандай болмасын, қылмыстық ниетті немесе "mens rea" ұғымын қамтиды.

Ислам құқығы

Ислам заңдарында ниет (ния) – қылмыстық әрекеттің жазалануы немесе кешірілуі, сондай-ақ осы қылмыс үшін жазаның белгілі бір шартта (ḥadd) немесе тәуекелдік (taʿzīr) болуын анықтаудың өлшемі болып табылады. Қылмыскердің кінәлі екендігі оның қылмысты жасаудағы ниеті ескерілгенге дейін анықталмайды.

Заңның беймәлімдігі мен менс реяның айырмашылығы

Жалпы құқық және заң бойынша қабылданған ереже бойынша, заңды білмеу немесе заң қатесі қылмыстық қудалауға қарсы қорғаныс болып табылмайды. Дегенмен, кейбір жағдайларда, егер заңды білу немесе заңды бұзу ниеті құқық бұзу құрамының маңызды элементі болса, сотта айыпталушы адал ниетпен білмеушілікті қорғаныс ретінде пайдалануы мүмкін. 1991 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының Cheek v. United States ісі бойынша шешімінде Байрон Уайт былай деп жазды: «Заңдар мен ережелердің көбеюі кейде қарапайым азаматқа салық заңдарында белгіленген міндеттер мен жауапкершіліктердің ауқымын білуді және түсінуді қиындатады. [ ] Осылайша, Сот шамамен 60 жыл бұрын федералдық қылмыстық салық заңдарында қолданылатын «қасақана» терминін дәстүрлі ережеден ерекшелік ретінде түсіндірді. Бұл ерекшелік негізінен салық заңдарының күрделілігіне байланысты салық құқық бұзушылықтарына қатысты. Салықтан қашу сияқты қылмыстар – нақты ниетпен жасалатын қылмыстар және құқық бұзу ниеті құқық бұзу құрамының бір бөлігі болуы тиіс. Мысалы, R v. Klundert ісінде Онтарио апелляциялық соты келесідей шешім қабылдады: [55] 239(1)(d) бабы міндетті түрде және өте күрделі заңның бір бөлігі болып табылады. Ол үнемі қайта қаралып отырады. Қарапайым адам салық заңдарының барлық күрделігін білуге міндетті емес. Адамдардың кәсіби кеңесшілердің кеңесімен әрекет ететіні және кеңестердің көбінесе заңның әртүрлі түсіндірілуге болатын ережелеріне берілетін мағыналарға байланысты болатыны қабылданды. Сонымен қатар, салық жүктемесін азайту мақсатында өз ісіңізді заңды түрде ұйымдастыруға болады. Осы заңнамалық контексте, менің ойымша, заң бойынша салық төлеуге міндеттілік туралы қателік немесе білмеушілік, бұл нақты қателік, құқықтық қателік немесе екеуінің комбинациясы болса да, ереженің кінә тану талабын жоққа шығаруы мүмкін. Заңның әділетсіз немесе конституцияға қайшы екеніне адал сенімділік ешқандай ақталу болып табылмайды, бірақ «кейіннен жарамсыз немесе қате деп табылған заңның ресми мәлімдемесіне ақылға қонымды сену» қылмыстық әрекет болып табылмайды. АҚШ-та заңның түсінікті болуы керек; ол қарапайым адамға тыйым салынған нақты әрекеттерді түсінуге мүмкіндік беретіндей етіп жазылуы тиіс. Әйтпесе, заң тұжырымдамалық түсініктілік доктринасына сәйкес конституцияға қайшы болуы мүмкін.

Нысананың маңыздылығы

Көбінесе талқыланатын мәселелердің бірі – мотив. Егер айыпталушы алдын ала көру және қалау элементтерімен сәйкес мотивті мойындаса, бұл нақты нәтижеге қастандық жасау ықтималдығын арттырады (айыптау тарапының дәлелдерін сенімді етеді). Бірақ егер айыпталушының басқа мотиві бар екеніне нақты дәлелдер болса, бұл оның нақты нәтижеге ұмтылғанын азайтуы мүмкін. Мұндай жағдайда мотив, айыпталушы қаламаған, бірақ салқымдықпен немесе қасақана немқұрайлылықпен әрекет еткенін көрсететін субъективті дәлел болуы мүмкін. Мотив әдетте қорғау болып табылмайды. Мысалы, егер адам жануарларға дәрі-дәрмек сынау үшін пайдаланылатын зертханаға рұқсатсыз кірсе, кінәлілік мәселесі actus reus, яғни рұқсатсыз кіру және мүліктің зақымдалуы, мен mens rea, яғни кіру және зақым келтіру ниетінің болуымен анықталады. Адамның мұндай сынаққа қарсы айқын саяси мотиві болуы жауапкершілікке әсер етпейді. Мотивтің маңызы болса, ол сот процесінің үкім шығару кезеңінде қарастырылуы мүмкін, онда сот қандай жазаның орынды екенін қарастырады. Сирек жағдайларда, егер заңда нақты түрде рұқсат етілсе немесе құқық ретінде қорғалса, мотив қорғау құралы болуы мүмкін (мысалы, наразылық кезінде жасалған қылмыстар үшін айыпталу сөз бостандығы құқығын шектесе; қараңыз DPP v Ziegler).

Қауіпсіздік (АҚШ: "қасақана соқырлық")

Мұндай жағдайларда айыпталушының болжағандығы, бірақ сол нақты нәтижеге ұмтылмағандығы туралы нақты субъективті дәлелдер бар. Айыпталушы осы мінез-құлықты тоқтатуға шара көрмегендіктен, белгілі бір зиян немесе залал тудыру қаупін өз мойнына алды. Абайсыздыққа әрқашан белгілі бір дәрежеде ниет жатады. Осы іс-әрекет барысында айыпталушы басқа адамға жарақат келтіру қаупі туындап, оны сезеді: сол сәтте таңдау жасалуы тиіс. Іс жүргізуді жалғастыру туралы шешім қабылдау арқылы, айыпталушы осы жарақатқа ұшырау қаупіне басқа адамды қасақана ұшыратады. Осы қауіптің болжанған жарақатқа айналу ықтималдығы неғұрлым жоғары болса, абайсыздық дәрежесі де соғұрлым жоғары болады, демек, соңғы үкім де оған сәйкес қатаң болады. Мысалы, ортақ құқық бойынша, абайсызда жасалған заңсыз адам өлтіру, әдетте, қасақана емес адам өлтіру қылмысы болып есептеледі. Адам өміріне қатысты "шексіз" немесе "өте ауыр" абайсыздықпен жасалған адам өлтіру, кейде "жаны тозған", "жауыздық пен қасақаналық" немесе "жарақатқа бейжайлықпен қарау" деп анықталатын, кісі өлтіру болып табылады.

Қылмыстық абайсыздық

Бұл жерде тест субъективті де, объективті де болып табылады. Сенімді субъективті дәлелдер бар, олар бойынша айыпталушы нақты нәтижені болжамаған және қаламаған, осылайша қасақаналықты да, абайсыздықты да жоққа шығаруға мүмкіндік береді. Бірақ, айыпталушымен бірдей қабілеттері мен дағдылары бар ақылға қонымды адам осы шығын мен зиянның туындауын болжап, оның алдын алу үшін қажетті шараларды қабылдаған болар еді. Қылмыстардың тек шағын бөлігі ғана осы құпиялық талабымен анықталады. Көптеген заң шығарушылар жауапкершілікті қасақаналыққа немесе абайсыздыққа негіздеуді жөн көреді және абайсыздықты кінәлілік үшін стандартты құпиялық ретінде белгілеу қажеттілігіне тап болғандықтан, көптеген құқықтық жүйелердегі тәжірибелі мамандар абайсыздықтың ең төменгі деңгейін анықтау үшін объективті тесттерге көп сенеді.

Өзімді кінәлі сезіну

Кінә сезімі – қылмыстық ниеттің жанама дәлелі, оны судьялар, прокурорлар және қазылар сотталушының кінәлі немесе кінәсіздігін бағалау кезінде қарастыра алады. Бұл қабылданатын дәлел, және судьялар қазыларға осы дәлел түрі туралы нұсқау беруге міндетті. Сотталушының қылмыс немесе өзге де құқық бұзушылық жасағаннан кейін жасаған алдаулы мәлімдемелері, билік органдарымен ынтымақтаспауы немесе қашқындық әрекеттері кінәлі сананың белгісі ретінде қарастырылады. Бұл – кінәсіз адамның қалыпты мінез-құлқы емес, және "сотталушының іс-қимылдары кінәсіз адамның іс-қимылдарымен салыстырылады, ал бұл айырмашылық кінәлі екенін көрсетеді".