Кіріспе
Дик Марти (7 қаңтар 1945 – 28 желтоқсан 2023) – швейцариялық саяси қайраткер (Либералды-демократиялық партия) және Тичино кантонының мемлекеттік прокуроры. Ол Швейцарияның Федералдық кеңесінің (1995 жылдан 2011 жылға дейін) және Еуропа Кеңесі Парламенттік Ассамблеясының мүшесі болды.
Dick Marty (7 January 1945 – 28 December 2023) was a Swiss politician (FDP. The Liberals) and state prosecutor of the canton of Ticino. He was a member of the Swiss Council of States (from 1995 to 2011) and of the Parliamentary Assembly of the Council of Europe.
Ерте өмір
Марти Соренгода туған. Ол Невшатель университетінен заң ғылымдарының докторы дәрежесін алған. Оның диссертациясы "Қылмыстық санкцияларды қолдануда швейцариялық судьяның рөлі мен билігі" деп аталады.
Макс Планк институты
1972 жылдан 1975 жылға дейін Марти Германияның Фрайбург қаласындағы Макс Планк шетелдік және халықаралық қылмыстық құқық институтында Швейцария құқығы бөлімінің жетекшісі болды.
Мемлекеттік прокурор
1975 жылы Марти Тичиноның мемлекеттік прокуроры лауазымына ұсынылды, осы қызметте ол ұйымдасқан қылмыс пен есірткіге қарсы күрестегі белсенді әрекеттерімен ерекше көзге түсті. 1987 жылы есірткі заңнамасы саласындағы еңбектері үшін АҚШ Әділет министрлігінің Құрмет белгісімен және Халықаралық есірткіге қарсы іс-қимыл агенттері қауымдастығының арнайы құрмет белгісімен марапатталды. 1995 жылы Тичино штатынан Швейцария Федералдық кеңесіне сайланғаннан кейін ол атқарушы лауазымынан қанағаттандырып, содан кейін заң және экономикалық кеңесші ретінде жартылай уақыт жұмыс істеді.
ҮЕҰ басшылығы
Марти 1996-2007 жылдар аралығында «Туризм Швейцария» ұйымының президенті болды. Ол сондай-ақ 2010 жылға дейін Швейцария скауттық қорының президенті қызметін атқарды. 2014 жылы Марти Халықаралық Велосипед Одағы (UCI) тағайындаған Велосипедтік тәуелсіз реформа комиссиясының төрағасы болды, оған 1990 және 2000 жылдардағы велоспорттағы допингті зерттеу міндеті жүктелді.
Тичиноның Үкіметі
1989 жылы Марти Тичино кантонының атқару комитетіне сайланды, онда ол қаржы департаментінің директоры болды, ал 1992 жылы мүшелер арасында кезегімен ауысатын президент лауазымын қосымша атқарды.
Мемлекет кеңесінің
Мемлекеттер кеңесінде Марти маңызды комиссиялардың құрамына кірді, оның ішінде Қаржы комиссиясы және Экономика және салық комиссиясы да бар еді.
Еуропа Кеңесі
1998 жылы Марти Еуропа Кеңесі Парламенттік Ассамблеясының мүшесі болып тағайындалды, онда ол Бақылау комитетіне кірді. Кейін ол Саяси мәселелер комитетінің екінші вице-төрағасы болды және басқа да кіші комитеттерде қызмет етті.
Еуропадағы құпия ЦРУ түрмелері
2005 жылы Марти Еуропа Кеңесінің Еуропадағы ЦРУ-дың заңсыз құпия түрмелерін тергеуді жүргізуге тағайындалды. Марти спутниктік суреттерді, авиациялық журналдарды және көптеген басқа да ақпарат көздерін пайдаланып, терроризм күдіктілерін азаптау немесе жасырын түрде ұстау мақсатымен "тапсырудың" Еуропа Кеңесінің 47 мүше мемлекетінің бірінде болған-болмағанын анықтауға тырысты. Мұндай әрекеттер еуропалық адам құқықтары стандарттарын бұзу болар еді. 2006 жылдың маусым айында Марти Парламенттік Ассамблея атынан баяндамасын жариялады, онда он төрт еуропалық мемлекет мұндай құқық бұзушылықтарға көмектескенін көрсететін дәлелдер бар екенін мәлімдеді. Марти бір жылдан кейін, 2007 жылдың 8 маусымында "Еуропа Кеңесінің мүше мемлекеттеріне қатысты құпия ұстау және қамауға алынғандарды заңсыз ауыстыру: екінші баяндама" атты екінші баяндамасын жариялады. Бұл баяндама Польша мен Румыниядағы құпия ЦРУ түрмелерінде азаптаулар орын алғанын көрсетті, бұл екі елдің де наразылығын тудырып, әлемдік бұқаралық ақпарат құралдарында қызу пікірталасқа себеп болды. Алайда, үкіметтер мен үкімет шенеуніктері тарапынан дәлелдерді баяу жинақтау, біртіндеп мойындау процесі – Марти "ақиқат динамикасы" деп атаған құбылысқа әкелді. Бұл мәлімдеме кейіннен сот шешімдерімен, парламенттік тергеулермен және БАҚ-пен расталды, соның ішінде Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың бірқатар маңызды шешімдері мен АҚШ Сенатының барлау комитетінің ЦРУ азаптаулары туралы баяндамасы да осыны куәландырды.
Косовода ағза ұрлау туралы талап
2010 жылдың 14 желтоқсанында Марти Еуропа Кеңесінің қабылдауына ұсынылған, Косовоның премьер-министрі және Косово Азаттық Армиясының бұрынғы саяси жетекшісі Хашим Тачидің қатысуымен Косовода адамдарды қатігездікпен ұстау және адам мүшелерін алып кету және заңсыз сауда жасау мақсатында тұтқындарды өлтіру туралы баяндама жариялады. Косовоның жетекші саясаткерлері Мартидің баяндамасына күшті реакция білдірді. Косово президенті міндетін атқарушы Якуп Красники бұл баяндаманы "албандарға қатысты нәсілшілдік көзқарасқа ие" деп сипаттады. Премьер-министр Тачи Мартиді "Косовоның тәуелсіздігіне қарсы" деп айыптап, баяндаманы "саяси мақсатта жасалған", "фактілерге негізделмеген", "жаңадан құрылған Косово мемлекетінің беделін түсіру, сайлау процесіне, институттар құруға және Косовоның еуропалық болашағына күмән тудыру" мақсатымен жасалған деп мәлімдеді. Халықаралық, серб, косов және албан ақпарат агенттіктерінің хабарлауынша, 2010 жылдың 24 желтоқсанында Албанияның "Klan" телеарнасына берген сұхбатында Тачи Дик Мартиге осы баяндама үшін ақпарат берген албандардың тізімін жариялаумен қорқытқан. 2011 жылдың 25 қаңтарында Еуропа Кеңесі баяндаманы мақұлдап, оның мазмұнына қатысты толыққанды және мұқият тергеп-тексеруді талап етті. Алайда, баяндама жарияланғаннан кейін, Еуропалық Одақтың Косоводағы құқықтық мемлекет миссиясының (EULEX) жоғары лауазымды өкілдері мен Еуропалық Парламент мүшелерінің көпшілігі баяндамаға және оның негіздеріне күмән білдірді, Мартидің айыптауларға қатысты "ешқандай дәлел" ұсынбағанын айтты. 2015 жылы Тачиге соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар тағылғанда, Косоводағы ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрестегі оның күш-жігерінің дұрыстығы расталды. 2011 жылы Еуропа Кеңесі үшін Дик Марти жүргізген екінші тергеу швейцариялық прокурор Карла Дель Понтенің қосымша тұжырымын қолдады, ол Тачидің заңсыз мүше саудасына қатысқанын мәлімдеді. 2021 жылдың 14 қыркүйегінде Нидерландыдағы Косово соты Тачиге қарсы сот процесін бастады, ол албандық американдықтардың оны босату үшін лоббилік әрекеттеріне қарамастан, қудалауда қалып отыр.
Евтаназия
Марти Ассамблеяның әлеуметтік, денсаулық сақтау және отбасы мәселелері жөніндегі комитетінің эвтаназия тақырыбы бойынша арнайы баяндамашысы болды. 2003 жылғы қыркүйекте жарияланған оның баяндамасы мен қарар жобасы Еуропа Кеңесінің мүшелерін көмекке ие өлім туралы эмпирикалық деректерді жинауға, дәлелдерді талқылау мен талдауды дамытуға және белгілі бір қатаң шарттармен өз-өзіне қол жұмсауға көмектескендер үшін дәрігерлерді қылмыстық жауапкершіліктен босату туралы заң шығару мүмкіндігін қарастыруға шақырды. Оның ұстанымы даулы болды және баяндаманы көптеген ұйымдар сынға алды, мысалы, Католиктік медициналық қауымдастықтардың әлемдік федерациясы және Шотландияның адам биоэтикасы жөніндегі кеңесі. Джорджтаун университетінің христиандық этика профессоры Джон Кьюн оны «Марти мырзаның шатасуы» деп сипаттап, оны «беткейлік» және «таңдамалы» деп сынады. Содан кейін Комитет британдық консервативті католик Кевин Макнамара дайындаған түзетулер енгізілген пікірді қабылдады. Ол Мартидің бірнеше тұжырымдарын және қорытындыларын сынға алып, үкіметтерді көмекпен өлімді заңдастыру туралы заң шығаруды қарастыруға шақыруды «Парламенттік Ассамблеяға одан әрі қарау үшін баяндау» туралы резолюциямен алмастыруға тырысты. Макнамараның түзетулерін өз кезегінде Өлуге құқығы бар қоғамдардың әлемдік федерациясы сияқты ұйымдар сынға алды. Маастрихт университетінің Гай Видершовен Мартидің баяндамасын Кьюнның сынағандығын сынады. Мартидің Макнамара түзеткен баяндамасы 2003 жылғы 18 қыркүйекте Еуропалық құқықтық мәселелер және адам құқықтары комитеті мақұлдады.
Глобалды корпоративтік жауапкершілікке бағытталған дауыс беру бастамасы
2015 жылы Марти Швейцария конституциясына түзету енгізу жөніндегі референдумның тең төрағасы болды, бұл түзету швейцарияда кеңсесі бар жаһандық компаниялардың адам құқықтары мен экологиялық стандарттарды сақтауын қамтамасыз етуге бағытталған. 2019 жылдың ақпан айында референдум бастапқыда Швейцария Ұлттық Кеңесінде мақұлданды, бірақ Мемлекеттер Кеңесі оны өзгертті, сондай-ақ Ұлттық Кеңестің қарсы ұсынысын қабылдамады. 2020 жылғы 29 қарашада өткен дауыс беруде швейцариялық сайлаушылардың 50,7% референдумды қолдады, алайда кантондардың көпшілігі мәтінді қабылдамағандықтан ол заңға айналмады.
Құтқарушы
2022 жылдың сәуірінде швейцариялық Swiss Info ақпарат агенттігі Мартиді Сербияның қауіпсіздік қызметінің нысанаға алғанын, оны өлтіруге қастандық жасап, кінәні Косово албандарына таңуды жоспарлағанын мәлімдеді. Сербияның қауіпсіздік қызметі қастандық жоспары туралы айыптауларды жоққа шығарды. Марти бұл қатерлер Сербияның барлау қызметтерінен келгенін, олар оны өлтіріп, кінәні Косово албандарына таңуды ниеттенгенін хабарлады.
Өлім
Марти 2023 жылдың 28 желтоқсанында 78 жасында дүние салды.