Кіріспе

Швейцариялық романшы (1797–1854)

Альберт Бициус (4 қазан 1797 – 22 қазан 1854) – швейцариялық романшы, ең белгілісі Jeremias Gotthelf атты жазушы есіммен танымал.

Өмірбаян

Бициус Муртен қаласында дүниеге келді, оның әкесі пастор болған. Бициус отбасы бұрын Берн аристократиясына жатқан, бірақ 17 ғасырдан бері шеберлер мен пасторларымен танымал болды. 1804 жылы отбасылық үй Берн кантонындағы Уценсторф ауылына көшірілді. Онда жас Бициус өсіп, алғашқы білімін алып, ауылдағы балалармен араласып, әкесіне жерін өңдеуге көмектесті. 1812 жылы ол білімін толықтыру үшін Бернге кетті. Ол Швейцариядағы екінші ескі студенттік ұйым (1819 жылы құрылған) – «Зофингия» студенттік қоғамының негізін қалаушы мүшесі болды. 1820 жылы ол пасторлық қызметке қабылданды. 1821 жылы Геттинген университетінде бір жыл оқыды, бірақ 1822 жылы әкесінің көмекшісі ретінде үйіне оралды. Әкесінің қайтысынан кейін (1824) ол сол қызметпен Герцогенбухзееге, содан кейін Бернге (1829) барды. 1831 жылдың басында ол Төменгі Эмментальдағы (Лангнау мен Бургдорф арасында) Лютзефлюх ауылының қарт пасторының көмекшісі болып жұмыс істеді, көп ұзамай оның орнына сайланды (1832) және оның немересі Генриетта Зендерге (1833) үйленді. Ол өмірінің соңына дейін Лютзефлюхта тұрды, онда қайтыс болды, үш баласы қалды (ұлы пастор болды, екі қызы пасторларға үйленді). 1840 жылдары ол радикализм мен секуляризмге қарсы тұрып, дін мен шіркеу билігіне консервативті бағыт берді. Бициус туралы өмірбаяндарды К. Мануэль Берлинде жарық көрген Бициус еңбектерінің басылымында (Берлин, 1861) және Ж. Амманның «Берн биографиялық жинағының» (Берн, 1884) 1-томында жариялаған.

Жазбалар

Бициус өмірінің соңғы кезеңінде жазуды бастады. Оның алғашқы еңбегі "Der Bauernspiegel, oder die Lebensgeschichte des Jeremias Gotthelf" 1837 жылы жарық көрді. Ол Еремиас Готтефтің өзі айтқан өмірбаяны ретінде ұсынылған, ал кейіннен автор осы есімді псевдоним ретінде қабылдады. Онда кедей ауылдық жетім баланың өсіп-жетілуі суреттеледі, бірақ бұл автобиография емес. Бұл – Берн (немесе, дәлірек айтқанда, Эмматал) ауыл өмірінің шынайы бейнесі, табиғатқа адал, оның кемшіліктері мен қателіктерін жасыруға тырыспайды. Ол (оның басқа шығармалары сияқты) неміс тілінде жазылған, бірақ Эмматалдың берн диалектісінен алынған тіркестер де кездеседі. Бірақ Бициус (Ауэрбах сияқты) тумысынан шаруа емес, білімді топқа жатқандықтан, ол өзі бастан өткергеннің емес, көргенін және білгенін көрсетеді. Кітап үлкен жетістікке ие болды, себебі ол 18 ғасырдағы әсемдеп безендірілген ауыл тұрғындарының емес, нағыз өмірдің суреті болды. Осыдан бастап Бициус жемісті жазушыға айналды, ал өмірінің соңғы 18 жылында Швейцария ғана емес, жалпы неміс тіліндегі маңызды романистердің біріне айналды. Оның ең танымал туындысы, әрине, "Қара жәндік" (Die schwarze Spinne) атты қысқа романы – Швейцария аңғарының халқын қырып салған, титулдық жәндік түріндегі оба туралы жартылай аллегориялық әңгіме. Бұл, ең алдымен, мұқтаждық тудырған шайтанмен жасалған келісімнің нәтижесінде, ал екінші рет – жәндікті түрмесінен босатып жіберген моральдық құлдыраудың салдарынан болды. Оның кейінгі туындыларының арасында "Leiden und Freuden eines Schulmeisters" (1838–1839), "Uli der Knecht" (1841) және оның жалғасы "Uli der Pächter" (1849), "Anne Bäbi Jowäger" (1843–1844), "Käthi, die Großmutter" (1846), "Die Käserei in der Vehfreude" (1850) және "Erlebnisse eines Schuldenbauers" (1853) бар. Ол сонымен қатар бірнеше томдық қысқа әңгімелер жинағын жариялады. Оның шығармалары 1856–1861 жылдар аралығында Берлинде 24 томдық, ал 1898–1900 жылдар аралығында Бернде әр әңгіменің түпнұсқа мәтінін қамтитын 10 томдық жинақтармен жарық көрді.