Кіріспе

Қағаздағы шағын парсы кескіні Парсы миниатюрасы (Persian) - қағаздағы шағын парсы кескіні, мейлі кітап иллюстрациясы болсын, мейлі жеке өнер туындысы болсын, мұраққа деп аталатын осындай туындылар альбомында сақталуы тиіс. Бұл әдістерді батыс ортағасырлық және Византиялық дәстүрдегі миниатюралар мен жарық қолжазбалардағы миниатюралармен салыстыруға болады. Персияның қабырғаға сурет салу дәстүрі де жақсы қалыптасқан болса да, миниатюралардың сақталу деңгейі мен сақталу жағдайы жақсырақ, ал миниатюралар Батыс әлемінде парсы суреті бойынша ең танымал түр болып табылады, ал ең маңызды мысалдардың көбі Батыс немесе Түркия мұражайларында. Миниатюралы сурет салу 13 ғасырда парсы өнерінде маңызды жанрға айналды, монғолдық жаулап алудан кейін қытай ықпалын алды, ал дәстүрдің ең биік нүктесіне 15-16 ғасырларда жетті. Кейін бұл дәстүр кейбір батыс ықпалымен жалғасты, және көптеген заманауи экспоненттер бар. Парсы миниатюрасы басқа ислам миниатюрасы дәстүрлеріне, негізінен Түркиядағы Осман миниатюрасына және Үндістан субконтинентіндегі Моғол миниатюрасына басым әсер етті. Ислам дінінің тұсында парсы өнерінде адам бейнесі ешқашан мүлдем тыйым салынбаған, ал миниатюра дәстүрінде кейіпкерлерді бейнелеу, көбінесе көп санда, орталық болып табылады. Бұл ішінара, өйткені миниатюра жеке нысан, кітапта немесе альбомда сақталады және тек иесінің таңдағандарына көрсетіледі. Сондықтан, қабырғаға салынған суреттерден немесе басқа да шығармалардан гөрі кең аудиторияға қарағанда, еркін болу мүмкін болды. Құран және басқа да таза діни шығармалар осылай суреттелгені белгісіз, бірақ тарих және басқа да әдебиет шығармаларында 1500 жылдан кейін ислам пайғамбары Мұхаммедті бейнелейтін, әдетте оның бетін көрсетпейтін, діни тұрғыдан байланысты көріністер болуы мүмкін. Бұл мақалада қарастырылатын миниатюрадағы бейнелі көріністермен қатар, миниатюралық беттердегі шекаралар мен панельдерде, шығарманың немесе бөлімнің басында немесе соңында және көбінесе тұтас беттерде фронтиспис ретінде қызмет ететін бейнелі емес әшекейлік безендірудің параллель стилі болды. Ислам өнерінде бұл "аяқтау" деп аталады, ал Құранның қолжазбалары мен басқа да діни кітаптар жиі жарық беттерге ие болды. Дизайн басқа да құралдардағы қазіргі заманғы жұмыстарды бейнеледі, кейінгі кезеңдерде әсіресе кітап мұқабалары мен парсы кілемдеріне жақын болды. Көптеген кілем дизайнын сарай суретшілері жасап, провинциядағы шеберханаларға жіберген деп есептеледі. Кейінгі кезеңдерде миниатюралар суретті кітаптарға қарағанда, мураqqa деп аталатын альбомдарға енгізілетін жеке жұмыстар ретінде көбірек жасалды. Бұл патшалық емес коллекционерлерге әр түрлі стильдер мен кезеңдердегі туындылардың өкілдік үлгісін алуға мүмкіндік берді.

Стиль

Парсы миниатюрасының жарқын және таза түсі оның ең таңғажайып ерекшеліктерінің бірі болып табылады. Әдетте барлық қолданылатын пигменттер минералды негіздегілер, олар жақсы жағдайда сақталса, жарқын түстерін жақсы сақтайды, басты ерекшелік күміс, көбінесе суды бейнелеу үшін қолданылады, ол уақыт өте келе тотыққаннан бастап, қалың қара түске айналады. Парсы миниатюраларының конвенциялары баяу өзгерді; беттер әдетте жастық шақта және үштен үш бөліктен көрінеді, ал төбелі дөңгелек төменгі бет парсылардың көпшілігіне қарағанда типтік Орталық Азия немесе Қытай ерекшеліктерін бейнелеуге жақсы келеді. Жарық тегіс, көлеңкелер мен қараңғылық жоқ. Қабырғалар мен басқа да беттер алдыңғы жағынан немесе (қазіргі көздер үшін) шамамен 45 градус бұрышта көрсетіледі, бұл көбінесе қазіргі заманғы көрерменге ғимараттың (әйтеміз) алты бұрышты екендігі туралы беймәлім әсер береді. Ғимараттар көбінесе күрделі көріністерде көрсетіледі, терезелер немесе "кутавейлер" арқылы ішкі көріністерді фасадтың басқа бөліктерінің сыртқы көріністерімен араластырады. Киім-кешектер мен сәулет әрқашан сол кездегідей. Көптеген фигуралар жиі бейнеленеді, негізгі сахнадағылар әдетте бірдей мөлшерде беріледі, ал рецессия (сурет кеңістігіндегі тереңдік) кеңістіктегі алыста орналасқан фигураларды жоғарылату арқылы көрсетіледі. Ең маңызды кейіпкерлер айналасындағылардан әлдеқайда үлкен болуы мүмкін, ал шайқас сахналары шынымен де өте көп болуы мүмкін. Бейнелеуге немесе ғимараттарға үлкен көңіл бөлінеді, ал өсімдіктер мен жануарлар, шатыр маталары, перделер немесе кілемдер немесе плитка үлгілері көрсетілген егжей-тегжейлі және жаңалық - бұл форманың үлкен тартымдылықтарының бірі. Суретшілер көбінесе көптеген адамдар киетін үлгілі маталарды бейнелеуден аулақ болса да, кейіпкерлердің киімі де үлкен қамқорлықпен көрсетіледі. Жануарлар, әсіресе жиі пайда болатын жылқылар, көбінесе бүйірінен көрсетіледі; тіпті классикалық материалдың көп бөлігін құрайтын махаббат әңгімелер де, басты кейіпкерге қатысты, көбінесе ат құшағында жүргізіледі. Ландшафты жиі таулы (Персияның көп бөлігін құрайтын жазықтар сирек кездеседі), бұл биік толқындарлы көкжиекпен және ашық тастың шығып кетуімен көрсетіледі, бұл бұлттар әдетте аспанның шағын ауданындағы бұлттар сияқты, пейзаждың үстінде қалды, қытай өнерінен алынған конвенцияларда бейнеленген. Тіпті сарайдағы көрініс көрсетілсе де, көрініс көбінесе бірнеше метр биіктікте орналасқан сияқты. Ең алғашқы миниатюралар Византия мен араб үлгілеріне сәйкес мәтіннің ортасында беттің бойымен көлденең орналастырылмаған, бірақ 14-ші ғасырда, мүмкін қытайлық орама суреттерінің әсерінен, тік пішім енгізілген. Бұл ең танымал парсы қолжазбаларын құрайтын сарайдағы барлық сәнді қолжазбаларда қолданылады, ал тік пішім стилінің көптеген сипаттамаларын таңдайды. Миниматуралар әдетте бір бетті алып, кейде екі бетке таралып, шаршы немесе көлденең "ландшафты" форматын алады. Сурет аймағының ішінде мәтін немесе мәтіндік жазулар бар, олар аяғында бірнеше алтын немесе түсті кең жолақты сызықтардан тұратын шеңберге кіреді. Беттің қалған бөлігі жиі өшірілген сұр түсті өсімдіктер мен жануарлардың тығыз дизайндарымен безендіріледі, көбінесе алтын және қоңыр; миниатюраларсыз мәтіндік беттерде де мұндай шекаралар жиі болады. Кейінгі қолжазбаларда миниатюра элементтері кадрдан тыс кеңейе бастайды, олар кескіннің бір жағында жоғалуы мүмкін немесе мүлдем жойылуы мүмкін. Кейінгі уақытта тағы бір жаңалық - альбомның шағын суреті, ол кітаптың суреті емес, бір сурет ретінде жасалды, бірақ мұндай суреттер қысқа лирикалық өлеңдермен бірге болуы мүмкін. 1540 жылдары Тахмасп I-дің суреттелген кітаптарды тапсырудан бас тартуы суретшілерді кең кеңірек меценаттар тобы үшін осы арзан жұмыстармен айналысуға талпындырған. Албомдар немесе мураqqas жинақтаушылар жинақтаған альбом миниатюралары, каллиграфияның үлгі беттері және ескі кітаптардан алынған миниатюралар, оларға көбінесе шекаралық суреттер қосылған кезде қайта орнатылған. Альбом миниатюралары әдетте үлкен масштабта бірнеше фигураларды көрсетті, фонға аз көңіл бөлінді және толық боялғаннан гөрі, кейбір түсті жуу түстері бар суреттерге айналды. Оң жақтағы мысалда киімдер толық боялған, ал фонға алтын түсті сұр бояу стилінде жасалған, ол бұрын шеткі безендіруге арналған, мақаланың басындағы миниатюрада. Көптеген суреттер жеке тұлғаларға, белгілі тұлғал�...

Суретшілер мен техника

Классикалық кезеңде суретшілер тек еркектер болды және әдетте шеберханаларға топтастырылды, олардың ішінде патша шеберханасы (бір ғимаратта міндетті емес) ең беделді болды, ірі қалалардағы базар шеберханаларынан дарынды суретшілерді жалдады. Алайда патшалық шеберхананың сипаты әлі күнге дейін анық емес, өйткені кейбір қолжазбалар әртүрлі қалаларда жұмыс істегенін жазған, билеушілер суретшілерді өздерімен бірге саяхатқа алып кететін және кем дегенде кейбір суретшілер жеке тапсырыстар бойынша жұмыс істей алатын. Еуропадағыдай, ұлдары әкесінің артынан шеберханаға кіретін, бірақ кез-келген ортадан талантты жігіттер жұмысқа алынуы мүмкін; кем дегенде бір атақты суретші құл болып дүниеге келді. Олардың арасында Шах Тахмасп I (1524-1576 жылдары билік құрған) кішкентай суреттердің ең үлкен қамқоршыларының бірі болған. Парсы суретшілерін басқа ислам соттары, әсіресе Осман және Моғол империялары, өздерінің миниатюралық дәстүрлері парсы суретіне негізделген, бірақ әртүрлі стильдерді дамытқан. Жұмыс көбінесе контурларды тартқан негізгі суретші мен суретте бояулаған аға суретшілер арасында бөлінген. Моғол миниатюраларында үшінші суретші тек қана бет-әлпетті суреттейді. Сонымен қатар, шекаралық суреттер болуы мүмкін; оларды қолданатын кітаптардың көпшілігінде олар мәтін беттерінде де кездесетін боялған материалдың ең үлкен аумағы болып табылады. Кітаптағы миниатюралар әр түрлі суретшілерге бөлінген, сондықтан ең жақсы қолжазбалар сол кезеңнің ең жақсы жұмыстарының шолуын көрсетеді. Жазушылар немесе каллиграфтар әдетте басқа адамдар болған, жалпы алғанда, суретшілерге қарағанда олардың есімдері қолжазбада көбірек байқалады. Патшалық кітапханашылар комиссияларды басқаруда маңызды рөл атқарған болуы мүмкін; билеушінің тікелей қатысуының көлемі әдетте анық емес. Жазушылар ең алдымен негізгі мәтінді жазып, шағын суреттерге орын қалдырды, мүмкін суретшімен және кітапханашымен бірге осы жоспарды жасады. Кітап мұқабалары сәнді қолжазбалар үшін де сәнді безендірілген, ал оларда бейнелі көріністер болған кезде, олар миниатюраларды жасаған суреттерді қолданған. Қағаз әдеттегідей қағаздан жасалатын, ал Еуропадағы әдеттегідей пергаментпен салыстырғанда, бұл әдеттегідей қағаздан жасалатын. Қағаз өте жылтыратылған, ал сырланған шекаралары болмаса, алтын жапырағымен боялған болуы мүмкін. Топкапи сарайының мурактарында "көрініп-білінбей жабысқаны" табылған Тимуридтер дәуірінен қалған бірегей мүсін Байсунхурдың кітапханашысынан алған хабарлама деп есептеледі. Қысқа және жоғары ұшқан кіріспеден кейін, "Көктегінің аяқ астынан шаң-тозаң көретін патшалық кітапхананың ең кішіпейіл қызметшілерінің өтініші, ораза ұстағандардың құлақтары Аллау әкбәрдің айқайына құлақ салғандай" ол жиырма бесті суретші, жазушы және қолөнершілердің әрқайсысы бір апта бойы немен айналысып жатқаны туралы өте іскерлік және егжей-тегжейлі жазбалармен жалғасады: "Әмір Халил Гүлистанның екі теңіз көрінісінде толқындарды аяқтады және түс қолдана бастайды. Барлық суретшілер 75 шатыр бағанасын бояулап, бояулап жатыр. Мавлана Али "Шахнама" үшін фронтиспейс жарықтандыруды жобалап жатыр. Бірнеше күн бойы оның көзі ауырды". Кітап өнерінен басқа, шатыр жасаушылар, плитка жасаушылар, ағаштан жұмыс жасау және ат құрғаны туралы айтылады, сондай-ақ "бұрынғылардың кішкентай сандығы" туралы айтылады.

Қытай ықпалы

Мұхаммед сұлтанның "Пайғамбарымыздың бас бармағы" (Ми'раж) суреті, қытай әсерімен жасалған бұлттар мен періштелер, 1539 43. Қытай ықпалы енгізілгенге дейін фигуралар жер сызығына байланған және "бір түсті фон" немесе "туған жердің көркем дәстүрлеріне сәйкес" болған. Алайда қытайлардың ықпалынан кейін парсы суретшілері қытайлық дәстүрлер арқылы "шетелсіз кеңістік пен шексіз жазықтық" арқылы көбірек еркіндікке ие болды. Парсы өнеріндегі қытай ықпалының көп бөлігі, мүмкін, жанама, Орталық Азия арқылы берілді. Қытай суретшісінің немесе Қытайда оқыған суретшінің шығармасы екені анық көрінбейтін парсылық миниатюралар жоқ. Қытайдың ең беделді сурет салт-дәстүрі, әдебиетшілердің орамаларға пейзаж суреттерін салуы аз әсер етеді; оның орнына ең жақын параллельдер қытай керамикасында, тоқыма бұйымдарында және басқа декоративтік өнерде кездесетін бұлттар мен айдаһарлар сияқты қабырға суреттері мен мотивтерімен байланысты. Парсы миниатюрасының форматы мен композициясы қытай суреттерінен қатты әсер алды. Илхандық билеушілер бірнеше онжылдықтар бойы ислам дінін қабылдамады, бұл арада тантрикалық буддистер немесе христиандар (әдетте несториандар) қалды. Қазіргі кезде оның іздері аз болса да, буддалық және христиандық бейнелер парсы суретшілеріне осы кезеңде оңай қол жетімді болған. Әсіресе, Ильханидтер мен Тимуридтер монғол-парсы мифологиялық миниатюраларында мифтік аңдар қытайлық килинге, фенхуанға (феникске), биксиге және қытайлық айдаһарға жақын стильде суреттеледі, бірақ олар ислам өнерінде әлдеқайда агрессивті сипатқа ие және олар жиі бір-бірімен немесе табиғи аңдармен күресіп тұрады.

Аса танымал парсы миниатюристтері

Жоғарыда сипатталғандай, жеке миниатюра мен кітап ішіндегі шеберхана дәстүрі мен еңбек бөлінісі картиналарды жатқызуды қиындатады. Кейбірінде суретшінің аты жазылады, кейде суреттің бір бөлігі ретінде, мысалы, ғимараттың плиткаларына суреттелгендей, бірақ көбінесе бетке немесе басқа жерге қосылған жазба ретінде; қайда және қашан болатыны жиі белгісіз. Шығармалардың сипатына байланысты, суретшілерге әдеби және тарихи сілтемелер, тіпті олар сенім артылған болса да, әдетте белгілі бір суреттерді анықтауға мүмкіндік бермейді, бірақ ерекшеліктер бар. Келесі бір ғалым - Камал-уд-Дин Бехзад Херавидің беделі, оның шығармалары мен стилі, көптеген ғылыми пікір-таластарға қарамастан, сенімділікпен анықталуы мүмкін. Мұхаммед сұлтан, Мир Сайид Али және Ақа Мирак - классикалық стильдің Сәфевидтердің шыңы, олардың еңбектері бірнеше қолжазбаларда кездеседі. Абдул Самад - Моғол императорлары Үндістанда жұмыс істеуге шақырған ең табысты парсы суретшілерінің бірі. Келесі ұрпақта Реза Аббаси Сафавилердің соңғы кезеңінде көбінесе альбом миниатюраларын жасап, оның стилін көптеген кейінгі суретшілер жалғастырды. XIX ғасырда Қажар Персиясында белсенді болған Әбу'л Хасан Хан Гаффаридің (Сәни оль молька) миниатюралары түпнұсқалық, натурализм және техникалық кемелділікті көрсетті. Махмуд Фаршчиан - қазіргі заманғы миниатюрист, оның стилі осы өнердің аясын кеңейтті.

Материалдық емес мәдени мұра

2020 жылы ЮНЕСКО миниатюра өнері өздерінің мәдениетінің маңызды элементі болып табылатын төрт елдің ұсынысы бойынша адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының өкілдік тізіміне енгізілген: Әзірбайжан, Иран, Түркия және Өзбекстан. Аталған тізімге енгізу үшін негіз ретінде номинация берушілер "Минатураның үлгілері сенімдерді, дүниетанымы мен өмір салтын бейнелі түрде бейнелейді және ислам ықпалы арқылы жаңа сипатқа ие болды. Олардың арасында стильдік айырмашылықтар болса да, ұсынысты ұсынған қатысушы мемлекеттердің миниатюра өнері маңызды ерекшеліктерге ие. Бұл - әр жағдайда ұстаз мен шәкірт қарым-қатынасы арқылы (формальды емес білім беру) берілетін дәстүрлі қолөнер және әрбір қоғамның әлеуметтік және мәдени болмысының ажырамас бөлігі ретінде қарастырылады". Парсы миниатюралары Орхан Памуктың "Менің атым қызыл" романында айтылған.