Кіріспе

Американың түпкілікті тайпасының тарихы. Команч тарихы /k//ə/'/m//æ//n//tʃ//i/ – 18-19 ғасырларда Команчтар Оңтүстік Ұлы жазықтардағы үстем тайпаға айналды. Команчилер көбінесе «Жазықтың иелері» деп сипатталады. Олар Comancheria деп аталатын үлкен аймақты мекендеп, оны Киова, Киова апачи (Plains Apache), Уичита және 1840 жылдан кейін Оңтүстік Шайен мен Арапахо сияқты одақтас тайпалармен бөлісті. Команчтардың күші мен мол байлығы жылқыға, саудаға және шабуылдарға байланысты болды. Бір ғасырдан астам уақыт бойы үстемдігін сақтап, жауларын жеңуде шебер дипломатия да маңызды рөл атқарды. Олар аң аулап, азық-түлік пен тері алу үшін жазықтардағы бизон тобына сүйенді. Олардың кең аумағы империя деп аталды, бірақ Команчтар ешқашан бірыңғай үкімет немесе басшылыққа біріккен емес. Олар бір-бірінен тәуелсіз әрекет ететін, ортақ тілге ие бірнеше топтардан тұрды. 1780 жылы Команчтардың ең көп болған кездегі жалпы саны шамамен 20 000-ға жуық деп есептеледі, бірақ кейбір бағалаулар бойынша 40 000-ға жеткен. Команч тайпалары көршілес тайпаларға және Comancheria-ға еніп келген еуропалық қоныс салушыларға қарсы үздіксіз соғыс жүргізді. Мексикаға жасаған қатал шабуылдарымен және соғыстарымен танымал болғанымен, олар Америка шебіндегі басқа да түпкілікті тайпалар мен ағылшын қоныс салушыларынан да мыңдаған тұтқындарды алды. Осы тұтқындардың көпшілігі құл ретінде сақталды немесе Нью-Мексикодағы испандықтарға сатылды, бірақ жас кезінде Команчтарға түскендер көбінесе тайпа мүшелері ретінде Команч қоғамына сіңірілді. 1875 жылға қарай еуропалық аурулар, соғыстар, ағылшын қоныстанушыларының көбеюі және бизонның жоғалуы салдарынан Команчтар АҚШ армиясымен жеңіліп, Оклахомадағы үнді резервациясында өмір сүруге мәжбүр болды. 1920 жылы АҚШ халық санағында 1500-ден аз Команч тіркелді. 21 ғасырдағы тайпалық тіркеуде 15 191 адам тіркелді, оның 7763-і Лоутон Форт-Силл және Оклахоманың оңтүстік-батысындағы аймақтарда тұрады. 1867 жылғы келісім бойынша Команч, Киова және Киова апачи тайпаларына уәделенген үш миллион акр (12 000 км²) жердің тек 235 000 акры (951 км²) түпкілікті халықтың қолында қалды. Оның ішінде 4400 акр (18 км²) тайпаның меншігінде.

Тарихқа дейінгі дәуір

Команчилер тіл және дәстүр жағынан Вайоминг штатының Шығыс Шошон тайпасымен тығыз байланыста болған. Команчилер, шамамен 16 ғасырда Шошондардан бөлініп, оңтүстікке қарай Колорадоға қоныс аударған. Шығыс Шошондар сияқты, олар да Ұлы жазықтың көшпелі бизон аулаушыларына айналды. Ұлы жазықтарға көшуге ылғалды климат жағдайлары себеп болуы мүмкін, бұл бизон популяциясының өсуіне жағдай жасады. Колорадоның оңтүстігінде команчилер уте тайпасымен одақ құрды. 17 ғасырдың соңында екі тайпаның күнкөріс жолдары ұқсас болған сияқты. Күзден көктемге дейін команчилер кіші топтарға бөлініп, Батыс Колорадода, әсіресе Сан-Луис аңғарында аң ауымен және жинаумен айналысты. Көктемнің соңында команчилер мен утелер Сангре-де-Кристо тауларын кесіп өтіп, жаз айларында бизон аулау үшін Ұлы жазықтарға шығысқа қарай жылжуға көшті. Олар алғашқыда 1680 жылдары аттарды алған болуы мүмкін, Пуэбло халқы испандықтарды 12 жылға Нью-Мексикодан қуғаннан кейін испандық аттар жергілікті халыққа қолжетімді болды. Аттарды иелену команчилерге кең аумақты көшпелі өмір салтын ұстануға мүмкіндік берді. 1706 жылы испан сарбазы Хуан де Улибарри Таос Pueblo елді мекенінде команчилер туралы алғашқы еуропалық айтты. Елді мекеннің басшылары оған "Уте және Команчи тайпаларының жаулары осы пуэблоға шабуыл жасауға дайындалып жатыр" деді. Шабуыл болмады, бірақ команчилердің агрессивті тайпа ретінде және отырықшы халықтарға шабуыл жасайтыны туралы беделі қалыптасты. Уте тайпасының kɨmantsi сөзі, "дұшпан" деген мағынаны білдіреді, осылайша команчилер осы атпен танылды. Ал өздерін nɨmɨnɨɨ деп атады, яғни "адамдар". Француздар 1740 жылға дейін команчилермен кездескенде оларды Падука деп атады, сондай-ақ бұл атты апачилерге де берді, осылайша екі халықпен французтардың алғашқы қарым-қатынасының тарихында шатасу туды.

Команчтардың кеңейуі: 18 ғасыр

Команчилердің XVIII ғасырдағы тарихы үш кең және ерекше санатқа бөлінеді: (1) Команчилер және олардың Нью-Мексикодағы испандықтармен, пуэбло халқымен, юта және апачи тайпаларымен қарым-қатынасы; (2) Команчилер және олардың испандықтармен, апачилермен, вичита тайпасымен және Техастың басқа да халықтарымен қарым-қатынасы; және (3) Команчилердің Оклахома мен Канзастағы француздермен және үнді тайпаларымен қарым-қатынасы. XVIII ғасырдың соңына қарай, команчилердің екі ерекше тобы қалыптасты. Жаңа Мексика, Колорадо, Канзас және Техас пангенділерінде тұратын батыс топтары Нью-Мексиконың испандық елді мекендеріне бағытталған болды; оңтүстік-батыс Оклахома мен орталық Техастағы шығыс топтары Техастың испандық елді мекендеріне бағытталған. Команчилерге тағы бір қиындық – Ұлы жазықтың шығыс шебіндегі француздер мен олардың үнді одақтастары болды. XIX ғасырда Оклахоманың бес өркениетті тайпасының көшіп келуі және Техастағы ағылшын тілді тұрғындар команчилерге жаңа сынақтар туғызды.

Команчилер және Жаңа Мексика

18 ғасырдың басында Уте және Команчи (сол кездегі одақтың, мүмкін, кіші серіктестері) испандық Нью-Мексиконың солтүстік шекарасында үстемдік орнатты, бірақ олардың шабуылдары көбінесе мал ұрлаумен шектелді. 1716 жылы Нью-Мексико губернаторы Санта-Фе астанасының солтүстігіндегі Сан-Антонио тауы маңындағы бейбіт Уте/Команчи лагеріне шабуыл жасап, көптеген адамды өлтіріп, тұтқынға алып, оларды құлдыққа салды. Осы оқиғадан кейін испандықтар мен Уте/Команчи арасындағы қақтығыс күшейді. 1719 жылы Уте мен Команчи Таос айманына кең ауқымды шабуыл жасап, бірнеше адамды өлтірді. Испания губернаторы үндістерді жазалау үшін экспедиция ұйымдастырды, 700-ден астам сарбаз, көбінесе Пуэбло және Апачи тайпаларынан, Арканзас өзені аңғарына солтүстікке қарай жорық жасады, бірақ екі ай іздегенімен бірде-бір Уте немесе Команчиді таба алмады. Бірақ экспедиция Колорадоның оңтүстігіндегі Апачи тайпалары Уте мен Команчидің ауыр шабуылдарына ұшырап жатқанын білді. Көптеген Апачи тайпалары жақын арада Нью-Мексикодағы испандық қоныстарға жақын қауіпсіздік іздеді, ал басқа тайпалар испандықтарға да, Команчиге де жау болып қалды. 1720 жылдары Команчилер Колорадоның Арканзас өзені аңғарын бағындырды, ал 1730 жылдары олар Ұлы жазықтың толықтай көшпелі, бизон аулаушы тайпаларына айналды – ат шаруашылығына көшкен алғашқы американдық үндістер. Команчилер Апачилерді Ұлы жазықтан оңтүстікке және батысқа ығыстырып, оңтүстікке қарай кеңейуді жалғастырды. 1730 жылдары Команчилер өз одақтастарынан мәдени және саяси тұрғыдан бөлініп кетті, ал 1749 жылы Уте Нью-Мексикодағы испандықтардан Команчиге қарсы әскери көмек сұрады. Уте мен Команчи арасындағы соғыс 18 ғасырдың соңына дейін жалғасты, бірақ Команчидің Утеге қарағанда маңыздырақ міндеттері болды. Нью-Мексикодағы Пуэбло және испан халқы 1749 жылы 15 000 адамды құрады, ал Команчилер бірнеше әскери жеңіліске ұшырағанына қарамастан, колонияны бағындыра бастады, сауда жасап және шабуылдар ұйымдастырды. 1747 жылы 500-ден астам испандық және Пуэбло сарбазы Чама өзенінің жанындағы Команчи және Уте лагеріне шабуыл жасап, 107 үндіні өлтіріп, 206-сын тұтқынға алды. 1751 жылы испандық және Пуэбло сарбаздары 300 Команчини тар шатқалға түсіріп, 112-сін өлтіріп, 33-ін тұтқынға алды. Бұл жеңілістер Команчилерді бейбітшілік туралы келісімге келуге мәжбүр етті. 1752 жылғы бейбіт келісім Команчилерге қолайлы болды, оларға сауда артықшылықтарын берді және оларды тәуелсіз мемлекет ретінде тануға келісті, сондай-ақ Утеге қарсы соғыс жүргізуге рұхсат берді. 1761 жылы ұсақ даудан кейін испандықтар Утеге қосылып, Команчи лагеріне шабуыл жасап, 400-ден астам адамды өлтіріп, 300-ін тұтқынға алды. 1762 жылы жасалған бейбіт келісімде Команчилерге испандықтардың жауы емес, одақтасы мәртебесі берілді. 1762 жылғы бейбіт келісім 1767 жылдан кейін бұзылып, Команчилер бірнеше жыл бойы жүздеген испандықтар мен Пуэблоларды өлтіріп, Нью-Мексиконың Рио-Гранде аңғарын қиратып жіберген қарқынды науқанға кірісті. 1774 жылы испандықтар жауап берді. Алты жүз сарбаз Команчилердің бір тобын қоршап алып, 300 еркек, әйел және баланы өлтіріп, 100-ден астам адамды тұтқынға алды. Испандықтарға тұтқынға түскен ерлер Мексиканың кендеріне немесе Кариб теңізіндегі қант плантацияларына, ал әйелдер мен балалар испандықтардың үйлерінде құлдыққа салынды. Жеңіліске ұшырағанына қарамастан, Команчилер Нью-Мексикодағы экономикалық және саяси беделін нығайта берді. Жаңа Мексика отаршылары мен Команчилер арасындағы соңғы ірі шайқас 1779 жылы болды. Жаңа Мексика губернаторы Хуан Баутиста де Анза, тәжірибелі үнділік жауынгер, Команчилерге қарсы соғысты олардың өз жерлеріне әкелді. 800 сарбазбен, соның ішінде 200 Уте және Апачи көмекшілерімен, ол солтүстікке қарай жорық жасап, Колорадо штатының Пуэбло қаласының оңтүстігіндегі Гринхорн аңғарында ең маңызды Команчи соғыс басшысы Куэрно Верде ("Жасыл мүйіз") мен оның көптеген ізбасарларын өлтірді. Шабуылдар едәуір азайды, бірақ толығымен тоқтамады. 1785 жылдың жазында Де Анза Команчилермен татуласуға мүдделі екенін, егер олар өзін білдіретін бір ғана басшымен келісе алса, білдірді. Бұл идея тамыр жайып, Техастағы шығыс Команчи Техас губернаторы Доминго Кабельо и Роблеспен сол күзде Педро Виал мен Франсиско Ксавье Чавес келіскен бейбіт келісімге қол қойғанда үлкен серпіліс алды. Батыс Команчи арасында бейбітшілікке басты қарсылық көрсеткен басшы – Ақ бұқа (Toro Blanco) есімді адам болды. Команчилердің бейбітшілік фракциясы оны өлтірді, ал Коцотека, Жупе және Ямпарика кіші тайпалары бейбітшілікке келу өкілеттігін Экуэракапа есімді басшыға берді. Пекоста екі рет кездескеннен кейін және 1786 жылдың басында Команчи лагерінде өткен кездесуден кейін Де Анза Мексика қаласына қол қойылған келісімді жіберді. Де Анза Уте мен Команчи арасында да бітімгерлікке қол жеткізді, сонымен қатар Команчилердің испандықтарға қарсы Апачи тайпаларына қарсы одақ құруына көмектесті. 1786 жылғы келісім Команчилер мен Нью-Мексиконың испандықтары мен Пуэблолары арасындағы ірі қақтығыстарды аяқтады. 1786 жылғы бейбітшілік сақталды. Команчилер мен испандықтар ортақ Апачи жауына қарсы бірлескен операциялар жүргізді. Испандықтар Ұлы жазыққа қарай шығысқа қарай қоныстарын кеңейтті және Нью-Мексико халқы көбейді. Испандықтар Команчилерге сыйлықтар берді және қару-жарақ пен оқ-дәрілерге қатысты шектеулерді алып тастады. Кейбір Команчи балаларын испандық мектептерге жіберді. Саяхатшылар Шығыстан Батысқа қауіпсіз өтті. Comancheros деп аталатын саудагерлер класы испандық тауарларды Техас пангерісіндегі Команчилердің орталық аймағына тасып, бизон терілері, ет және жылқыға сауда жасады. Нью-Мексикода қауіпсіздікке ие болған Команчилер Мексикаға терең шабуылдар жасады. 1841 жылы Нью-Мексико губернаторы Мануэль Армихо Мексиканың орталық үкіметінен Команчилерге қарсы әскери науқанға қосылуға бұйрық алды, бірақ Армихо бас тартты. "Команчилерге соғыс жариялау Нью-Мексико департаментіне толық қиратуды әкелер еді".

Команчилер мен Техас

Нью-Мексикодағы испан колонияларына ұқсас, Техастағы испан колониялары 18-ғасырда апачилер мен команчтердің қастандығынан қиындықпен аман қалды. 1770 жылдары Техастағы испан халқының саны шамамен 3000 адамды құрады, бірақ испандықтар колонияның көптеген үнді тайпаларымен әр түрлі уақытта одақтасып, күш алды. Команчилердің испандық Техастағы алғашқы жазбасы 1743 жылы барлаушылар тобы Сан-Антониоға келген кезде тіркелді. Сол кезде команчилер апачилерді Ұлы жазықтан Техастың оңтүстігіне, Липан апачилеріне айналдырып, оңтүстік-батыстағы шөлдерге немесе Нью-Мексикодағы испандықтармен жақын қарым-қатынасқа және одақтастыққа итермеледі. Испандықтар мен Липан апачилері бастапқыда соғысқан, бірақ 1749 жылы команчи қауіп-қатеріне қарсы тұру үшін ортақ келісімге келді. Бейбітшілік бірнеше жылға созылды. 1750 жылдары Техаста команчилер испандықтардың «Солтүстік» деп атаған тайпалар тобымен одақтасты, себебі олар испандық қоныстардан солтүстікке қарай қоныстанған. «Солтүстік» тайпаларына вичиталар, әсіресе 1750 жылы Оклахома мен Техастың Қызыл өзен аңғарына көшіп келген Таовайялар, Техас жазығындағы Тонкава және Каддо халқының батыс бөлігі – Хасинайлар кірді. 1758 жылы «Солтүстік» тайпаларының ірі тобы, соның ішінде команчилер, Сан-Антониодан солтүстікке қарай жылжу үшін және Липанды христиан дініне өткізу үшін испандықтар құрған Сан-Саба миссиясын тонады. 1759 жылы 500-ден астам адамнан тұратын испандық және үнді әскері Техастағы Испан фортының жанындағы Қызыл өзен аңғарындағы екі ірі бекінілген Таовайя ауылына шабуыл жасап, Сан-Саба үшін кек алуға тырысты. Бірақ Таовайялар мен команчилер Түйе ауылдары шайқасында жеңіске жетті. Бастапқыда Техастағы команчилер ет пен бұқа терісін таовайялар мен басқа вичита тайпаларына, олар егіншілер болған, ауыл шаруашылығы өнімдері, әсіресе жүгері үшін саудаласты. Вичиталар Луизианадағы испандық колонияларына команчи жылқыларын саудалауда делдалдық қызмет көрсетті. 1770 жылдары бұл одақ бұзылды. Вичиталар еуропалық аурулардың салдарынан қатты әлсіреді. Команчилер шығысқа қарай Бразос өзеніне жылжып, Луизиананың испан және француз халқымен тікелей сауда жасауды бастады. Осы уақытта Техастағы испандықтар солтүстік-шығыс шекарасындағы күшті Осадж тайпасының және Мексикадағы Рио-Гранде өзенінің оңтүстігіндегі апачи шабуылдарынан қорқып, команчилермен бейбітшілікке келуге тырысты. Алайда, 1778 жылы шығыс Техаста команчи бейбітшілік делегациясының қырғынға ұшырауы Техастағы испандық қоныстарға және басқа үнді тайпаларына қарсы команчилердің ең қауіпті шабуылдарын тудырды. Испандықтардың Техаста британдық және француз отарлаушыларының алға жылжуына қарсы тұру үшін күшті колония құру арманы команчилердің Техасқа жасаған шабуылдарынан кейін күйреп қалды. 1780-1781 жылдары шешек індеті үнді халқын, соның ішінде команчилерді де азайтты. Эпидемия, сондай-ақ испандықтар мен команчилердің өзге мүдделері мен жаулары бар екенін түсінуі, екі тараптың да бейбітшілікке қадам жасауына әкелді. 1785 жылы вичиталардың араласуымен Педро Виал және команчи тілінде сөйлейтін Франсиско Ксавье Чавес шығыс команчилерімен келісімге келді, онда команчилерге үлкен сыйлықтар берілді және команчилер ұстап тұрған барлық испандық тұтқындар босатылды. Бұл келісім 1786 жылы Нью-Мексико испандықтары мен батыс команчилері арасында ұқсас келісімге әкелді.

Команчилер мен француздар, Осадж және Пауни

Француздар команчтермен тікелей байланыста аз болды. Олардың қарым-қатынастары Ұлы жазықтың шығыс шекарасында сауда жасаған үнді тайпалары арқылы тікелей емес еді. Француз саудагерлері 18 ғасырдың басында Миссури өзенінің төменгі ағысында және Луизианада қоныстанды. Француздардың мүддесі экономикалық болды, испандықтардың колония құру, минералды байлықты игеру және Американың жергілікті халықтары арасында христиан дінін тарату мақсатынан өзгеше. 1720 жылы испандықтар француз саудагерлерін жазықтан қуу үшін әскери экспедиция жіберді, бірақ Виласур экспедициясының көп бөлігі Небраскадағы пауни тайпасы тарапынан өлтірілді. Команчтармен алғаш рет кездескен француз азаматтары 1739 жылы Пьер Антуан және Поль Мале ағайындылары болды. Мале ағайындылары Колорадодағы Арканзас өзені бойында «Лайтан» (Команч) тайпасымен кездесті. Француздар 1746 жылы вичита және команч тайпалары арасында бейбіт келісімге қол жеткізді. Шығыс Ұлы жазықта команчтар кездескен ең күшті тайпа – осаж тайпасы болды, олар команчтардың Канзас және Оклахома штаттарының орталық бөлігінен шығысқа қарай ілгерілеуіне кедергі келтірді. 18 ғасырда осаж тайпасы Миссуридегі өз мекенінен Ұлы жазыққа кеңіп, бизон аулау және француз тарапынан бизон терілері мен құлдарға болған сұранысты қанағаттандыру үшін көшті. Осаж тайпасы француз өнімдеріне, соның ішінде қару-жараққа оңай қол жеткізе алды. Осаж тайпасының қарымталығы вичита тайпасын, команчтардың сауда серіктесі және одақтасын, 1750 жылдары солтүстік Оклахома және оңтүстік Канзастан Оклахома және Техас штаттарындағы Қызыл өзен аңғарына көшуге мәжбүр етті. Солтүстік Канзас және Небраскада команчтар французбен одақтасқан пауни тайпасымен үнемі соғысқан. 1740 жылдардан бастап команчтар пауни тайпасын құлдар үшін, ал пауни тайпасы команчтарды жылқы үшін шапты.

Көтерілу және құлау: XIX ғасыр

1805 жылы Луизиананың губернаторы Джеймс Уилкинсон команчтерді «осы құрлықтағы ең қуатты жабайы халық» деп атады. Команчтер Ұлы жазықтарды бақылап, көптеген жылқыларын сату арқылы табыс табатын, бірақ негізгі күнкөрісін бизонның мол табынымен қамтамасыз ететін. 1780-1781 жылдары шешек індеті олардың санын азайтты. Шешек және басқа еуропалық аурулардың қайталануы олардың санын азайтуын жалғастырды, бірақ тайпаға тұтқындарды қабылдау арқасында олардың саны шамамен 20 000-ға жетті. 1823 жылы мексикалық үкімет шығыс команчтерінің арасында 2500 тұтқын бар екенін есептеді, бұл өз еркімен тайпаға қосылғандарды есепке алмағанда. 1830 жылдардың басындағы бағалау бойынша, құлдықтағы адамдарды есептемегенде 500-600 адам болды. 1790 жылы команчтерге жаңа одақтастар қосылды: 2000 киова және киова апачилері Команчерияда олармен бірікті. Испаниямен жасалған бейбіт келісімдер көбінесе сақталды, «ыңғайласу мен қарсыласу» арасындағы нәзік тепе-теңдікті ұстап тұрды. Испандықтар команчтерге сыйлықтар мен қонақжайлылық көрсетуді жалғастырды. Француздар 1803 жылы Луизиананы АҚШ-қа сатқаннан кейін кетіп қалды. Команчерия шекарасындағы аңглоамерикандықтар команчтер үшін жаңа нарық пен жаңа қауіптер әкелді. Испандықтардың саны аз болса, американдықтардың саны көп еді. 1800 жылы Нью-Мексикода испан және пуэбло халқының саны 25 000-ға жетті және команчтермен ондаған жылдық соғыстан кейін артып келе жатты. Техаста испан халқының саны шамамен 5000 болды. Ал 1820 жылы АҚШ-тың халқы 10 миллионға жетті және аңглоамерикандықтар Техаста қоныстанды. Аңглоамерикандықтар үшін команчтердің жылқылары мен есектері үлкен нарық болатын. Ирландияда туған Филипп Нолан 1790 жылдары команчтермен сауда жасаған алғашқы американдық саудагерлердің бірі болды. Техастағы испандықтармен жасалған бейбіт келісім 1795 жылдан кейін және 1810 жылы Мексиканың тәуелсіздік соғысы басталғанда бұзылды, бірақ команчтер испандықтармен сауда жасауын жалғастырды. Жаңа Мексика мемлекетінің алыс провинцияларына жұмсауға ресурстары болмағандықтан, команчтерге берілетін сыйлықтар тоқтады. 1822 жылы мексикалықтар команчтердің қаупін азайту үшін команч басшыларының делегациясын Мехико қаласына шақырып, «Мексика империясы мен Команч ұлты арасындағы» келісімге қол қойды, ол команчтерге көптеген сауда жеңілдіктерін берді. 1824 жылы Техастағы қоныстардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін мексикалық үкімет Техасты шетелдік қоныс аударушыларға ашты, ал команчтермен кеңінен сауда жасаған аңглоамерикандықтар көптеп келді. Мексикалықтардың алаңдаушылығы негізді болды. 1825 жылы 330 команч Техастың астанасы және ең ірі қаласы Сан-Антониоға кіріп, алты күн бойы тонап, көңіл көтерді. 1832 жылы 500 команч мексикалық сарбаздарының қарсылығынсыз бірнеше күн бойы Сан-Антонионы басып алды. Мексикалық Техастың әлсіздігі аңглоамерикандықтарға 1836 жылы Техастың Мексикадан тәуелсіздігін жеңуге мүмкіндік берді.

Команчилер және тәуелсіз Техас: 18361845

1836 жылы Техас тәуелсіздік алған кезде ағылшын иммигранттарының көптеп келуі команчтер мен олардың одақтастарының демографиялық басымдығын жойды. 19 ғасырдың басында Техаста 5 мыңнан аз испандық болса, 1836 жылы Техастың халқы 38 мың испандықтар мен ағылшындардан құралды. Техастағы команчтерді қоса алғандағы, Түпкілікті халықтардың саны 14 мыңға жуық деп есептелді (мүмкін, бұл көрсеткіш төмен бағаланған). Команч қоғамының теңдікке және иеленуге бейімділігі, олардың үлкен аумақтарын басқару үшін жұмыс күшіне мұқтаж болғандықтан, тұтқындардың тайпаға енуіне мүмкіндік берді. Техастың бірінші президенті Сэм Хьюстон, ағылшын қоныстанған жерлер мен Команчерия арасында берік шекара орнату мақсатымен команчтермен келіссөздер жүргізді. Оның ізбасары Мирабо Б. Ламар, команчтерге тікелей қарсы тұрды. 1840 жылы команчтер Сан-Антониоға бейбітшілік делегациясын жіберді, ал тұтқындар мәселесі бойынша туған дау кезінде Техас әскері Кеңес үйі шайқасында 35 команчті, олардың көпшілігі басшылар болатын, өлтірді. Жауап ретінде, аман қалған бас қолбасшы Буффало Хэмп басқаратын команчтер 1840 жылғы Ұлы шабуылды бастады, Виктория және Линвилл қалаларын (Мексика шығанағына жақын) тонады, бірнеше адамды өлтірді және көптеген мүлікті тартып алды. Тонкава барлаушыларының көмегімен Техас жасақтары Локхарт, Техас маңындағы Плам-Крик шайқасында кері шегініп келе жатқан (және салмақсыз) команчтерге шабуыл жасап, бір бөлігін қайтарып алып, бірнеше команчті өлтірді. Сол жылы Техас жасақтары команчтердің ауылына шабуыл жасап, 140 ер адам, әйел және бала өлтірді. Мирабоның команчтерге қарсы жорықтары Техас үкіметін банкротқа дейін жеткізді, содан кейін Техас пен команчтер бейбітшілік іздеді. 1845 жылдың желтоқсанында Техас Республикасы мен Техас команчтері арасындағы шарт ратификацияланды. Ол Техас пен Команчерия арасындағы шекара ретінде сауда үйлерінің желісін құрды. Команчтер Техаста шабуыл жасаудан бас тартуға келісті, ал техастар оларға сыйлықтар мен сауда жеңілдіктерін ұсынды.

Мексиканы басып алу: 17791870

1840 жылдан кейін Техастағы команч саясаты көбірек қорғанысқа бағытталды. Оның орнына, команчтар АҚШ шекарасынан оңтүстікке қарай Мексикадағы байлықтарға қол жеткізуді басты назарға алды. Команчтар 1779 жылдан бастап Рио-Гранде өзенінің оңтүстігіне шабуыл жасады, олардың басты нысаны липан апачилері болды. 1820 жылдары жаңадан тәуелсіз және әлсіз Мексика мемлекеті солтүстік бекіністерін қорғай алмады, сондай-ақ команчтарға әдеттегі жылдық сыйлықтарды да бере алмады. 1826 жылы күшейген қауіпке жауап ретінде Нуэво-Леон үкіметі штаттың солтүстік аймағындағы азаматтарға кемінде 30 қарулы және атты адамнан тұратын топта болмаса, елді мекенге шығуға тыйым салды. Ірі масштабты команч шабуылдары 1840 жылы басталды және 1870 жылға дейін жалғасты. Команчтар мен олардың одақтастары – киова және басқа тайпалар шекарадан жүздеген шақырым оңтүстікке қарай шабуыл жасап, мыңдаған адамды өлтірді, жүздеген мың мал ұрлады, олардың көп бөлігін АҚШ-тағы ағылшын-американдықтарға сатты. 1848 жылы саяхатшы Жосия Грегг: «Жаңа Мексикадан Дуранго шекарасына дейінгі барлық аймақ дерлік халқынан бос қалды. Гасиендалар мен ранчолар көбінесе тастап кетілді, ал адамдар негізінен қалалар мен кенттерде шоғырланды» деді. Мексиканың солтүстік штаттары мен олар жинаған әскерлер мен жасақтар команч шабуылдарымен өз бетінше күресуге мәжбүр болды. Мексиканың орталық үкіметі «қаржылық қиындықтарға, азаматтық соғысқа және, соңында, шетелдік араласуға» байланысты солтүстікке көмек көрсете алмады.

Команчилер мен АҚШ: 18451875

1845 жылы АҚШ Техасты қосып алғанда, Команчтар мен Техастың басқа да тайпаларымен келісім шарттарын жасасты. Бұл 1846 жылдың мамыр айында Бразос өзенінің жоғарғы ағысында (Батлер Льюис келісімі) жүзеге асырылды. Келісімге Пенетека/Хойс Команчтары, Иони, Анадарко, Каддо, Липан апачилері, Уичита және Вако тайпалары қол қойды. Онда бейбітшілік пен достықтан өзге, сауда орындары ашылатыны, Команч өкілдерінің Вашингтон қаласына баратыны және 18 000 долларлық тауармен бір реттік төлем жасалатыны уәделенді. Команчерия мен Техас арасындағы шекара сызығы туралы айтылды, бірақ нақты белгіленбеді. Команч өкілдері көп ұзамай шығысқа жол тартты және президент Джеймс К. Полкпен кездесті, бірақ Мексика соғысы басталғандықтан Конгресс маңыздырақ мәселелермен айналысты, ал Сенат келісімді ратификацияламастан таратылды. 1847 жылдың наурыз айында келісімге түзетулер енгізіліп, ратификацияланған кезде Команчтар өзіне опасыздық жасалғанына сенімді болды. Соғыс саудагерлер мен үнді агенттері уәделенген сыйлықтардың бір бөлігін беру үшін несие бергенде ғана болдырмалды. Түзетулер Команчтарға оқылғанда кездесу аяқталуға жақын келді, бірақ олар ақырында өзгерістерге келісті. Қосымша сыйлықтар үшін қосымша қаражат бөлінді, бірақ шекара сызығы тағы да белгіленбеді. Осы арада Техас тайпаларымен кімнің жұмыс істеуі керек екендігі – федералды үкімет пе, әлде штаттық үкімет пе деген маңызды сұрақ туындады. Бұл мәселе Азамат соғысы аяқталғанға дейін шешілмеді. Осы уақыт аралығында екі тарап та саясатты белгіледі, бұл жағдайды шатастырды, сондықтан 1846 жылғы бейбіт келісім Техасқа көп бейбітшілік әкелмеді. 1847 жылдың мамыр айында Техас Фредериксбург пен Нью-Бранфелс маңындағы неміс қоныс аударушыларына Техас Команчтарымен өз келісімдерін жасауға рұқсат берді. Немістер жер үшін алмасу ретінде сауда орыны мен сыйлықтарды беруге уәде берді. Алайда, немістер келісілген шекарадан тыс жерлерге ғана емес, ақы төлеуде де кешікті, ал Команчтар жауап ретінде шабуылдар жасады. Техас губернаторы ақырында шекара сызығын белгіледі, бірақ оны шекарадағы Техас бекіністерінің сызығын алған американдық армия орындады. Армия командирлері штат заңдарын орындауға өкілеттіліктері жоқ деп санады, ал Техас федералды бақылауға бағынбаған рейнджерлік роталарын әскери бөлімшелер ретінде жұмыс істеуін жалғастырды. Рейнджерлер Команчтардың жерлеріне қол сұғудың алдын алмады, бірақ шекарадан тыс жерлердегі жаңа қоныстар шабуылға ұшыраса, олар жауап қайтарды. Жағдайды одан бетер нашарлатқан нәрсе – 1846 жылғы келісімге тек Пенетека тайпасы қол қойған. Нокони, Тенава және басқа Команч тайпалары өзіндік келісімге байланысты емес деп санады және Техаста шабуылдар жасауын жалғастырды. Команчерияның екінші жағында 1846 жылы Мексика соғысы басталғаннан кейін көптеген өзгерістер болды. Генерал Стивен У. Кирни басқаратын американдық әскер Санта-Феді басып алып, Калифорнияға қарай жылжыды. Санта-Фе жолы әскери жабдықтау маршрутына айналды, оны қорғау үшін бекіністер салынды. 1847 жылдың жазында Миссури еріктілерінің бес ротасы осы бекіністерді күзетуге жіберілді және жазық далалардағы үндістермен шайқасқа түсті. Форт-Манндағы шайқастардың бірі Пауни тайпасымен болды. Басқа жағдайларда шайқастар, мүмкін, Киова, Шайен және Арапахо тайпаларымен болған, ал Команчтардың қатысу деңгейі белгісіз. 1848 жылдың бірінші жартысы салыстырмалы түрде тыныш болды, ал сол жылы Техас Команчтары оңтүстік Техас арқылы Эль-Пасо мен Калифорнияға жаңа Баттерфилд (Калифорния) жолының бағытын зерттеуге көмектесті. Калифорниядағы алтын асығумен тыныштық күрт өзгерді. Мыңдаған алтын іздеушілер батысқа асығып бара жатқанда, оларға жылқы қажет болды, ал Команчтар осы жаңа сұранысқа жауап беру үшін жылқы ұрлауды күшейтті. Техаста жылқы ұрлау көбейді, бірақ негізгі нысана Мексиканың солтүстігі болды. Команч шабуылдары Коахуила, Чихуахуа, Сонора және Дуранго штаттарына терең соқты, 1852 жылы олар Эль-Пасо шекарасынан оңтүстікке қарай 700 миль (1127 км) қашықтықтағы Тепикке, содан кейін Халискоға шабуыл жасағанда ең жоғарғы деңгейге жетті. Жазық далалар арқылы иммигранттардың жолдарын қорғау үшін АҚШ 1851 жылы Форт-Ларамиде (Уайоминг) «Жазықтардағы бейбітшілік» конференциясын өткізді. Бұл тайпалар арасындағы соғысты тоқтату немесе кем дегенде, тайпалардың аумақтары арасындағы шекараларды анықтау арқылы шектеу әрекеті болды. Барлық жазық дала тайпалары дерлік қатысып, 1851 жылғы Форт-Ларами келісіміне қол қойды және сыйлықтар алды. Команчтар мен Киовалар қатыспады. Олардың ауылдарында шешек індеті басталып кеткен, сондай-ақ солтүстік тайпаларға деген күдік терең болды. Санта-Фе жолы маңызды маршрут болғандықтан, олармен келісімге келу өте маңызды болды. Оңтүстік жазық дала тайпалары Форт-Аткинсон маңында жиналғанда, Форт-Ларами келісімінен алынған сыйлықтарды тарату үшін, ірі Киова және Команч топтары да келді, олардың көңілі жаман болды. Ақырында, 6000-9000-ға жуық үнді қатарына жиналды, жағдай қауіпті бола бастады. Американдық агент Команчтар мен Киоваларға 9000 долларлық сыйлықтарды таратуды өз мойнына алды, ал 1853 жылы Киова және Ямпарика Форт-Аткинсонда өз келісімдеріне қол қойды. Қауіпсіз өтуді және Мексикада шабуыл жасауды тоқтату уәдесіне жауап ретінде АҚШ осы тайпаларға он жыл бойы жылына 18 000 доллар төлеуге келісті. 1852 жылы Команчтар мен Киовалардың ашуланып қалған себептерінің бірі – олардың жақында шешек және холера індеттерінен зардап шеккендігі. Команчтар шешекпен алғаш рет 1780-81 жылдары ауыр індетке ұшырады, оның салдарынан кейбір Команч бөлімшелері жоғалып кетті. Команчтар 1816-17 жылдары қыста шешекпен қайтадан зардап шекті. Калифорниядағы алтын асығудан келген көшпенділер алғашқыда шешек (1848), содан кейін холера (1849) індетін алып келді. Бұл барлық жазық дала тайпалары үшін қатты соққы болды, бірақ әсіресе Команчтар мен Киовалар үшін. Үкіметтің халық санағы бойынша Команчтардың 1849 жылғы 20 000 халқы 1851 жылға қарай 12 000-ға дейін азайды, ал Команчтар бұл шығынды ең қалпына келтіре алмады. 1862 жылы Жаңа Мексикадан тағы бір шешек індеті тарады және оның да сондай қатты соққы болғанына сенімді. Холера 1867 жылы қайта келді. 1870 жылға қарай Команчтардың саны 8000-нан аспады, және олардың саны одан да жылдам азайып бара жатты. Команчтар Санта-Фе жолында қауіпсіз өту уәдесін орындады, бірақ Техаста ақ қоныс аударушылар Команчерияға тереңірек еніп, Техас рейнджерлері оларға шабуыл жасауын жалғастырған Техастағы оқиғаларға ашуланып қалды. Шекара жылдамдаған сайын американдық армия жаңа бекіністер салуға кірісті, ал ол одан да жылдамдағанда үшінші сызық салынды. Бастапқыда осы посттарда негізінен жаяу әскерлер орналасқан, бұл Команчтарға оларды оңай айналып өтуге мүмкіндік берді. Бірақ бірнеше жыл ішінде жаяу әскерлер жаңа жеңіл кавалериялық полктермен ауыстырылды. Барлығында үш бекініс сызығы мен Азамат соғысынан бұрынғы армияның көп бөлігі Команчтарды Техаста бақылауда ұстау үшін қажет болды. Команчтардың көзқарасынан қарағанда, Команчтардың Ұлы соғыс жолын тоқтатуға арналған Команч Спрингсіндегі Форт-Стоктон сияқты посттар одан да ашуландырды. Американдықтар Гвадалупе-Идальго шарты бойынша Мексикаға шабуылдарды болдырмауға міндетті болды. 1848 жылдан 1853 жылға дейін Мексика солтүстіктен басталатын Команч және Апачи шабуылдары бойынша 366 жеке шағым түсірді. Техас Команчтарымен айналысуға бағытталған барлық күш-жігер тек әскери күшке ғана шектелмеді. 1854 жылы Техас заңнамалық органы АҚШ-қа Техас тайпалары үшін Бразос өзенінің жоғарғы ағысында үш резервация құруға 23 000 акр (93 км²) берді. Каддо, Делавэр, Уичита және Тонкава тайпаларынан өзге, АҚШ үнді агенті Роберт Нейборс кейбір Пенетека Команчтарын осы жерлерге көшуге көндірді. Жақын маңайда Купер лагері (1856 жылы ЛТК Роберт Э. Ли басқарды) салынды. Дерлік бірден жергілікті тұрғындар резервация тайпаларын жылқы ұрлау және басқа да зиян келтіруде айыптай бастады. Осы айыптаулардың көпшілігі асыра сілтеу, жалған немесе Стакед Плейнс Команчтары жасаған шабуылдарға қатысты. Әскер Купер лагерін тастағаннан кейін жағдай 1858 жылы қауіпті бола бастады. Т...

Буфлондар аулау

Осы арада далалық бизондардың жапсарылуы басталды. 1865 жыл мен 1875 жыл аралығында Ұлы даладағы бизондардың саны он бес миллионнан кем емес, бір миллионға дейін азайды. Әскер командирлерінің ресми түрде бекітілмеген рұқсатымен аңшыларға тегін оқ-дәрі берілу арқасында, бұл далалық тайпалардың тұрмыс-тіршілігіне нұқсан келтірді. 1873-74 жылдардың қысында шайен аңшылары Канзас бизон аңшылары оңтүстік бизон тобын жойғанын хабарлау үшін Дарлингтон агенттігіне оралды. Бұл жаңалық тараған кезде Дарлингтон және Уичита агенттіктерде зорлық-зомбылық туды, оны әскер басып тастауға мәжбүр болды. Содан кейін шайендердің үлкен топтары резервациядан шығып, далаға бет алды. Бастапқыда команчтер мен киовалар шайендердің жаңылысқанын ойлады, бірақ олардың далада өлген бизондарға толы екендігі туралы айтқандары кейін расталды.

Адоб қабырғаларының екінші шайқасы

Желтоқсан айында үкімет Техастағы шабуылдарды тоқтату үшін киова және команч тайпаларына қатаң шара қолдануға шешім қабылдады. Форт-Силлдегі агентке рационды шектеу және оқ-дәрі таратуды тоқтату бұйрығы берілді. Жалпы алаңдаушылық күшейді, мамыр айына қарай бірнеше команч және киова тобы резервацияны тастап кетті. Бастапқыда олар не істеу керектігін білмеді. Техаста тонқава шалғышылары бірнеше команчті өлтірген болатын, сондықтан алғашқы ойлар кек алу туралы болды. Бірақ агент олардың кеткенін және мақсатын біліп, армияны ескертті. Біраз талқыдан кейін, Стакед-Плейнстегі бизон аулаушыларына шабуыл жасау туралы шешім қабылданды. 1874 жылғы маусымда үлкен команч-шайен жасағы Техас Паңхандлы аймағында, 1864 жылы Карсонның Адоб-Уоллс шайқасы болған жерде 23 бизон аулаушысының лагеріне шабуыл жасады. Адоб-Уоллстің екінші шайқасы – Бизондар соғысының (немесе Ред-Ривер соғысының) (1874–75) бастамасы болды, бұл оңтүстік жазықтарындағы соңғы үлкен үнді соғысы еді. Бастапқы шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін, команчтар аулаушылардың алысқа атуға арналған бизон мылтықтарының астында қалды және кері шегінуге мәжбүр болды. Көтеріліс жылдам тарады, өйткені көбінесе жауынгерлер агенттіктерді тастап, Стакед-Плейнстегі жауларға қосылды. Бұған тоқтас беру үшін сарбаздар агенттіктерде қалған команчтар мен киоваларды қарусыздауға кірісті. Тамыз айында Пенетека тайпасының топтары Уичита агенттігінде тыныш түрде рациондық азық-түлік алып жатқанда, агенттікке қарасты сарбаздар олардан қаруларын тапсыруды талап етті. Олар бас тартқан соң, қақтығыс басталды және команчтар қашып кетті, бірақ агенттік келесі екі күн бойы қоршауда болды, содан кейін Форт-Силлден келген әскерлер оны құтқарып алды. Қыркүйек айына қарай резервацияда бар болғаны 500 киова мен команч қалды, ал қалғаны Стакед-Плейнсте болды. Сол айда армия әрекет етуге кірісті. Үш бағыттан жиналған әскер колонналары Стакед-Плейнстің терегіне енді. Олардың арасында қалған команч, киова және шайендер тыныға алмады. Полковник Нельсон А. Майлздің колоннасы алғашқы шайқасты жасап, Макклеллан ағысының жанында шайендердің бір тобын жеңді. Команч, шайен және киова тайпалары үшін ең ауыр соққы – Маккензидің Пало-Дуро каньонында жасырылған аралас лагерьді тауып алуы болды (26-27 қыркүйек). 28 қыркүйекте қысқа шайқаста жауынгерлерді ығыстырғаннан кейін, ол лагерьді өртеп, 2000 тұтқынға алынған жылқыны өлтірді. Басқа кездесулер аз болды, бірақ күз және қыс бойындағы қатал қысым мен қуғын-сүргін әсерін тигізді. Аштықтан қиналып, қалған команч, киова және шайендер агенттіктерге, көбінесе жаяу оралуға кірісті, өйткені олар жылқыларын жеуге мәжбүр болды. Желтоқсан айына қарай Форт-Силл резервациясында 900 адам болды. Сәуір айында Форт-Силлде ешқашан бағынбаған 200 квахада тапсырды. Маусым айында соңғы 400 квахада, оның ішінде Исатайи мен Куана Паркер тапсырды. Соғыс аяқталды. Маккензи көптеген команч және киова жылқыларын жойды. Тонқава шалғышыларына 100 жылқыны сыйлағаннан кейін, ол 1600 жылқы мен қашырды 22000 долларға сатты. Алған ақшаны бұрынғы жауларына қой-ешкі сатып алуға жұмсады. 1879 жылға қарай бизондар жойылып кетті. Сол жылы Киова, Команчи және Вичита агенттіктері біріктіріліп, бір агенттікке айналдырылды. Әрқашан тәжірибелі болған команчтар бейімделді, бірақ типикалық команч стилімен. Техас мұрасын пайдаланып, Куана Паркер маңызды команч көшбасшысы болды. Ол резервация арқылы өтетін мал бақтаушыларынан алым алып, жақын маңдағы Техас ранчерлеріне жайылым құқығын сатты. Оның бағасына ешкім қарсылық білдірген жоқ. Ол бес әйелімен бірге "Жұлдыз үйі" деп аталатын үлкен жайлы үйге көшіп келді. Үйдің шатырында сегіз үлкен жұлдыз бейнеленген, бұл оның АҚШ армиясының басқа да генералдарынан көп жұлдызы бар екенін көрсетеді. Ол шериф болып сайланды және тайпалық судья болып қызмет етті. 1905 жылы Теодор Рузвельттің тұсауынан өткен шеруде аттанған кезде Куананың 100 жылқысы, 1000 ірі қарасы және өңделген егістік жері болды.

Халықтың тарихы

1832 жылы команч тайпасының басшылары Джордж Кэтлинге тайпаның саны 40 000 адамға дейін жететінін, ал 8 000 жауынгерге дейін жинауға қабілетті екенін айтты. Бұл жоғары санды Бургмонт та растағандай, оған команч басшысы тайпаның 12 ауылдан тұратынын мәлімдеді. Бургмонт сол ауылдардың біріне барғанда, 800 жауынгер тапты (егер қалған ауылдар да осылай көп болса, жауынгерлердің жалпы саны 9 600-ге жетер еді). 1774 жылы француз саудагері Ж. Гайннард команч тайпасының бір бөлімшесі (Найтан, сондай-ақ Ямпарика деп те аталады) 4 000 жауынгерден тұратынын, олар ешқашан бірге болмайтын төрт топқа бөлінгенін жазды. 1786 жылы испандықтар команчтардың саны 30 000-ға дейін болуы мүмкін деп есептеді. 1820 жыл шамасында Джедидая Морс команчтардың саны 38 000 мен 41 000 аралығында деп бағалады. 1819 жылы команчтардың үш тобы 2 500 жауынгерден тұратыны хабарланды. 1837 жылғы «Үндістер ісі» бойынша 19 200 адам тіркелді. Чарльз Бент 1847 жылы олардың 2 500 үйі бар екенін хабарлады. 1849 жылғы «Үндістер ісі» бойынша 4 000 жауынгер және 20 000 адам тіркелді. 19 ғасырдың ортасында А. В. Уиппл, Э. Доменек және Х. Хоудың үшеуі де команчтардың саны 30 000-ға дейін жететінін хабарлады. Команч халқы 19 ғасырдың екінші жартысында қарқынды түрде азайды. 1890 жылғы халық санауы Оклахома штатында тек 1 598 адамды көрсетті. «Үндістер ісі» мәліметтері бойынша, 1895 жылы – 1 507, 1900 жылы – 1 499, 1905 жылы – 1 401, ал 1910 жылы – 1 476 адам тіркелді.