Кіріспе
Шығыс шіркеулерінің литургиялық әнұраны – Акафист немесе Акафист әнұраны (Ἀκάθιστος Ὕμνος, "орынсыз әнұран") – әдетте Шығыс православие және Византиялық католик христиандары оқитын, қасиеттілерге, қасиетті оқиғаларға немесе Киелі Үштік тұлғаларының біріне арналған әнұран түрі. Атау әнұран оқылатын немесе кейде бүкіл құлшылық кезінде қарттар мен денсаулығы нашар адамдарды қоспағанда, қауымның отырмай, құрметпен тұруынан шыққан (ἀ, a, "сызбасыз, емес" және κάθισις, káthisis, "отыру"). Акафист өзінің кіріспесінің (prooimion) алғашқы үш сөзімен де танымал: Têi hypermáchōi strategôi (Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ, "Сен, жеңіске жеткен батырға") – бұл сөздер қасиетті Марияға (Panagia Theotokos, "Құдайды дүниеге әкелген қасиетті ана") арналған. Византиялық католик және православие христиандық діни қызметтерінде отыру, тұру, иілу және белдік жасау сияқты амалдар күрделі ережелермен және жеке шешімдермен реттеледі. Евангелие оқылатын және Акафист әндері орындалатын кезде ғана барлығы үшін міндетті түрде тұру талап етіледі.
An Akathist or Acathist Hymn (Ἀκάθιστος Ὕμνος, "unseated hymn") is a type of hymn usually recited by Eastern Orthodox and Byzantine Catholic Christians, dedicated to a saint, holy event, or one of the persons of the Holy Trinity. The name derives from the fact that during the chanting of the hymn, or sometimes the whole service, the congregation is expected to remain standing in reverence, without sitting down (ἀ , a , "without, not" and κάθισις, káthisis, "sitting"), except for the aged or infirm. The Akathist is also known by the first three words of its prooimion (preamble), Têi hypermáchōi strategôi (Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ, "To you, invincible champion") addressed to Holy Mary (Panagia Theotokos, "The all holy birth giver of God"). During Byzantine Catholic and Orthodox Christian religious services in general, sitting, standing, bowing and the making of prostrations are set by an intricate set of rules, as well as individual discretion. Only during readings of the Gospel and the singing of Akathists is standing considered mandatory for all.
Шығуы мен тарихы
Акафист ең бастысы – Құдай ананың Құтты қабар беру мейрамына (25 наурыз) арналған. Бұл контакйон дәстүрлі түрде Романос әншіге жатқызылды, себебі Романос әншінің контакйондары 80 контакйонның классикалық репертуарында басым болды, алайда соңғы зерттеулер негізгі репертуардың көптеген контакйондары сияқты, оның авторлығын жоққа шығарады. Синаксарионға сәйкес, мейрамның бастауы 626 жылға, Константинопольге Гераклий билігінде парсылар мен авариялықтардың шабуылына дейін жетеді, бірақ Құдай ананың құдіретті араласуы арқасында қала құтқарылды. «Осы уақыттан бастап, шіркеу осы зор және құдайлық кереметті еске алып, бұл күнді Құдай ананың құрметіне арналған мейрам деп белгіледі және оны Акафист деп атады» (Синаксарион). Софокл бұл түсіндірмеге қарсы шығып, гимн бір күні жазыла алмайтынын және оның жиырма төрт үйі осындай оқиғаға сілтеме жасамағанын, демек, оны еске алу үшін жазылмағанын айтады. Мейрамның шығу тегіне қарамастан, Синаксарион Исаврийлік III Лео мен Константин Погонат тұсындағы тағы екі жеңісті еске алады, олар да Құдай ананың араласуымен байланысты. Оның авторлығын нақты анықтау мүмкін емес. Ол Константинополь патриархы I Сергийге жатқызылды, оның ізгі істері Синаксарионда егжей-тегжейлі сипатталған. Кверций (1777) оны Георгий Писидке, Ая Собордың диаконы, архивисі және сакраристіне жатқызады, оның өлеңдері стиль және тақырып бойынша Акафистте жаңғырыс табады; көркемдік, антитетикалық және теңдестірілген стиль, баяндаудың көрнектілігі, поэзиялық бейнелердің гүлдері оның туындыларына өте ұқсас. Оның сакрарист лауазымы табиғи түрде Құдай анаға осындай құрмет көрсетуді білдіреді, өйткені гимн Блачернадағы шіркеуінде табылған Писидтің екі эпиграммасындағы сезімдерді толықтырады. Кверций сонымен қатар гимннің сөздері, тіркестері мен сөйлемдері Писидтің поэзиясында кездесетінін айтады. Ле Клерк мұндай салыстыруда нақты дәлелдер таппайды және мәселені шешуге көмектесетін ұсыныс жасайды. XXI ғасырдың басына дейін Акафист көбінесе VI немесе VII ғасырға жатқызылды, бірақ Леена Пелтомааның жұмысының нәтижесіндегі соңғы зерттеулер теологиялық мазмұнына сүйене отырып, V ғасырға жатқызылуын дәлелдейді. Каннингем Пелтомааның гимннің Христологиясын талдауымен келіседі, бірақ оның «өте дамыған поэтикалық формасы» және Мәриямға арналған егжей-тегжейлі тілектеріне байланысты, кейінірек, V ғасырдың соңында/VI ғасырдың басында жазылғанын болжайды. Ал Шоймейкердің пікірінше, «Пелтомааның Акафист әнұранын Халкидонға дейінгі кезеңмен даталау аргументтері, тіпті одан да көп» деп, ол негізінен Халкидонға дейінгі авторлық деп санайтын Иерусалимнің грузин ән кітабындағы Мариан әндерінің жинағына қатысты. Реноустің сөзінше, түрлі-түсті және шақырушылық әндер V ғасырдың ортасындағы уағызшыларға жақын теологияны қамтиды, бұл бұрынғы ғалымдар ұрпақтары бағалағаннан ертерек Мәриямға табынудың жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді. Рейнольдс басым пікірді «Эфес және Халкидон кеңестері арасында» Акафисттің жазылған мерзімі ретінде қорытындылайды. Сол сияқты, Аренцен көптеген ғалымдар ертерек мерзімді жақтауын айтады. 14 ғасырдан бастап Акафист менейоннан триодионның жылжымалы циклына көшті, және ораза кезінде гимнның толығымен төрт бөлімге бөлініп оқылған әдет қалыптасты. Осылайша ол Ұлы ораза кезінде (Византия дәстүрінде) қолданылатын Құдай анаға құрмет көрсету рәсімінің бір бөлігіне айналды.
Мерекедің түрлі түрлері
Акафист сөзі жалғыз қолданылғанда, көбінесе осы атаумен белгілі болған түпнұсқалық гимн, яғни 6 ғасырдағы Құдай анаға арналған Акафистті білдіреді. Бұл гимн көбінесе төрт бөлікке бөлініп, Ұлы Оразаның алғашқы төрт жұма күні кеште "Құдай анаға Саламаттаулар" қызметінде оқылады; ал бесінші жұма күні кешке толық Акафист орындалады. Дәстүр бойынша, ол Ұлы Оразаның бесінші сенбісіндегі (Ортос) құрамдас бөлігі болып табылады, осы себепті ол "Акафист сенбісі" деп аталады. Афондық дәстүрдегі монастырларда, әдетте, түнде толық Акафист оқылады. Акафисттің құрамындағы төрт бөлім Аян, Туу, Мәсіх және Құдай ананың өзінен бастау алатын тақырыптарға сәйкес келеді. Гимннің өзі әліпбилік акростих түрінде құрылған – яғни, әр ойкос грек әліпбиінің әрпімен тізбектеле басталады, және он екі ұзын және он екі қысқа ойкостан тұрады. Ұзын ойкостардың әрқайсысы жеті тармақты строфаны, одан кейін рифма, ассонанс және аллитерация қолданылған алты жұп өлеңді қамтиды, бұл өлеңдер Chaíre сәлемімен басталып, "Қуан, күйеуі жоқ жар!" (немесе "Қуан, о, күйеуге шықпаған қалыңдық!") рефренымен аяқталады. Қысқа ойкостарда жеті тармақты строфадан кейін "Аллилуйя" рефрены келеді. Құдай анаға Саламаттаулар қызметі, көбінесе грекше атауымен – Χαιρετισμοί/Chairetismoí (гимнде жиі қолданылатын Χαίρε/Chaíre! сәлемінен туындаған), Акафист гимні енгізілген Compline қызметінен тұрады. Араб тілінде ол Мадайех деп аталады.
Өтірік айту
2004 жылғы Enchiridion Indulgentiarum толық кешірімді, егер ол шіркеуде немесе ораторияда (жеке болса да), отбасыда, діни қауымда, Мәсіхке сенушілердің бірлестігінде немесе, жалпы алғанда, осы мақсатпен шын ниетпен жиналған көптеген адамдардың бас қосуында оқылатын болса, растайды. Басқа жағдайларда ішінара кешірімге рұқсат етіледі.
Дионисий
Бұл "Мырра ағызушы Панагияға сәлемдесу" иконасы Дионисиу монастырының шағын ғибадатханасында орналасқан, онда күн сайын оның алдында Акатист әнтеледі. Иконаның арт жағындағы жазуда бұл икона император Алексий III Комненнің Кіші Азиядағы Трапезундқа сапары кезінде Әулие Дионисийге сыйға бергені айтылған. Дәстүр бойынша, осы иконаны патриарх Сергий 626 жылы Константинополь қаласы парсылар мен аварлардың шабуылына ұшырағанда қала қабырғаларының айналасында процессиямен алып жүрген.
Хиландар
"Акафист" Богоматері иконасы Хиландар монастырының иконостасында орналасқан. 1837 жылы осы монастырда өрт болғанда, монахтар осы иконаның алдында Акатист әнін шырқап тұрды. Өрт айналасын қатты қиратса да, иконаның өзі оттан зақым көрмеді. "Акафист Хиландар" Богоматері иконасының мерекесі қаңтардың 12-сі күні тойланады (Юлиан күнтізбесін қолданатын шіркеулер үшін қаңтардың 12-сі қазіргі Григориан күнтізбесі бойынша 25 қаңтарға сәйкес келеді).
Зографуа
Осыған ұқсас икона Зографу монастырында да қадірленеді. "Акафист Зографу" деп аталатын Құдай анасының иконасының мерекесі қазанның 10-ы (23 қазан) күні тойланады.
Басылымдар
Папагианнис, Грегориос (2006). Ақафист ғибраты. Көп танымал мәтіннің белгісіз жақтары. Сыни және метрикалық байқаулар, түсіндірмелер қосылған библиография. Салоники қаласы.
Зерттеулер
Чуркин, Александр (2007). Русский акафист середины XIX – начала XX века, как жанр массовой литературы. Доклад [Орыс акатисі XIX ғасырдың ортасы – XX ғасырдың басындағы бұқаралық әдебиет жанры ретінде. Баяндама]. Большева А. О. (ред.). XXXVI Халықаралық филологиялық конференция материалдары 12–17 наурыз 2007 ж. Санкт-Петербург. 23–33 бб.