Шығыс Азияның құрғақ аймағының төбесіндегі алқаптар

Кіріспе

Оңтүстік-Батыс Азияның құнарлы жарты ай аймағының төңірегі

Таулы жақтар – Оңтүстік-Батыс Азияның құнарлы жарты ай аймағын қоршаған жоталы жерлер, Загрос тауларының етегі, Таурус таулары және Леванттың жоғары жатқан бөліктерін қамтиды. Таулы жақтардың жотасы 1000 мильден астам созылады, оған Түркияның, солтүстік-батыс Ирактың және батыс Иранның аймақтары кіреді. Бұл аймақ Месопотамияның солтүстігінде орналасқан, құнарлылығы осы аймаққа ұқсас, бірақ қосымша таулы жерлер мен жазықтарға ие. Бұл термин 1948 жылы Роберт Брейдудпен енгізілген. Ол неолиттік революция осы таулы жақтарда басталғанын ұсынды, себебі бұл аймақтар суармастан егіншілік жасауға жеткілікті жауын-шашын алатын. Ол сондай-ақ көптеген үйретілген дақылдардың жабайы түп аталарының, жабайы қойлар мен ешкілердің де табиғи ортасы осы таулы жақтар екенін байқады. Нәтижесінде, археологиялық зерттеулер Брейдудтың дұрыс екенін көрсетті. Бұрынғы зерттеу жұмыстары таулы жақтардағы Рания жазығында жүргізілді, ол соңғы халколит кезеңіне дейін баратын қоныстану тарихын анықтады. Мал шаруашылығына шошқа, ешкі, қой және сиырларды үйрету кіреді. Көбінесе арпа, бидай, бұршақ және дәнді дақылдар жиналатын. Брейдуд бұл аймақтағы жеткілікті жауын-шашынға байланысты таулы жақтар аймағы әлемдегі алғашқы ауыл шаруашылығы өркениеттерінің бірі болғаны туралы теориясын ұсынды. Жауын-шашынның жетіспеуі аймақ тұрғындары үшін қиындықтар тудырған, құнарлылығы төмен жерлерге әкеп соқты, бұл өркениеттерді Месопотамиядағы оазистерге және өзен аңғарларына көшуге мәжбүр етті. Дегенмен, Ирактың Жармо жобасы сияқты қосымша археологиялық зерттеулер Брейдудтың теориясын қолдайтын дәлелдер ұсынды.

География

Төбелі жантайып жатқан аймақ негізінен Загрос тауларының етегінде орналасқан. Қазіргі Түркия, Ирак және Иран шекаралары арқылы өтетін бұл аймақ Түрік түбегінің төменгі орталық бөлігінен 1000 мильге жуық созылады, Тигр өзенінің солтүстік жағын айналып, содан кейін Загрос тауларының етегімен жалғасады. Аймақтың табиғи шекаралары – солтүстікте Загрос таулары, шығыста Иран үстірті, оңтүстікте Тигр өзені және батыста Месопотамия жазықтары. Археологияда Левант термині Батыс Азиядағы Жерорта теңізінің шығысындағы жерді қамтитын тарихи аймақты сипаттау үшін қолданылады. Левантқа қазіргі Сирия, Ливан, Иордания, Израиль, Палестина және Түркия мемлекеттерінің бір бөлігі кіреді. Hilly Flanks аймағының көп бөлігі Леванттың солтүстік таулы аймағында жатыр. Тыңайған жарты ай аймағында Тигр өзеніне жақын орналасқандықтан, төбелі жантаулардың жері егіншілік және мал шаруашылығы үшін өте қолайлы. Егіншілікке ең тиімді тыңайған жерлер көбінесе өзендердің ағып шығатын жазықтарынан немесе тау етегіндегі қырқалар арқылы өтетін тыңайған аңғарлардан тұрады. Бұл мәліметтер Түркиядағы Ван көлі, Ирандағы Зерібар және Мирабад көлдерін зерттеу арқылы алынған археологиялық жобалардың нәтижесі. Аймақтық экологиялық зерттеулер плейстоцен мұз дәуірлерінде құрғақшылық пен қар сызығының төмендеуін көрсетсе, голоцен климатының өзгеруі жауын-шашынның артуына және бүгінгі Жерорта теңізі климатының қалыптасуына – құрғақ жаз бен ылғалды қысқа – әкелді. Көлдердің түйіндік зерттеулерінен алынған мәліметтерге қарамастан, Шахризор жазығының эволюциялық тарихы толыққанды түсініксіз. Биіктігі жоғары және жауын-шашынның көп болуымен сипатталатын жазықтың климаты көлдердің түйіндік зерттеулерінен алынған жалпы үрдістермен салыстырғанда өзгеше экологиялық үлгілерді көрсетеді. 1970 жылдардың ортасында Ирактағы саяси жағдайдың ушығуы төбелі жантаулар аймағында ғылыми зерттеулер жүргізетін ғалымдар үшін қиындық тудырды. Көптеген археологтар өз зерттеулерін Левант және Анатолия аймақтарына көшті. 2000 жылдардың соңында Ирактың Курдистан аймағында саяси жағдай тұрақтанғаннан кейін археологиялық қазбалар қайта жанданды. Токендер шар, конус, түйме және "жас тамшысы" пішіндес. Фигуралар көбінесе дененің жамбас және сандары кеңейтілген, жатып жатқан әйел бейнесін көрсетеді, бұл мәдениетте әйелдіктің белгісі ретінде қарастырылған. Қосымша қазбалар Солтүстік Ирандағы Рания және Пешдар жазықтарында кеш халколиттік керамикасын тапты. Бұл керамиканың ерекшеліктері – мойны жоқ, шеті керілген құмыралар, қос шеті бар құмыралар, қанатын ұшырған құбырлар, шар тәрізді тесіктер және ішке қарай бұрылған жиектері бар табақтар. Экспедиция бұл сипаттамалардың Сирияның Джазира аймағында және Ирактың солтүстік-батысындағы басқа жерлерде табылған материалдарға ұқсас екенін анықтады. Шошқаларды үйрету төбелі жантаулар аймағында болған, бірақ зерттеулер аймақ бойынша шошқаларды басқару әдістерінде айырмашылықтар бар екенін көрсетті. Шошқа шаруашылығы Jarmo аймағында ерте, ал Загрос аймағында кейінірек енгізілген. Әртүрлі аймақтарда шошқа шаруашылығының кешігуінің ең мүмкін себебі – шошқаларды басқарудың күрделі тәжірибесі. Жоба Cayönü туралы көбірек білу үшін ресурстар жинады, бірақ өсімдіктер мен жануарларды үйрету туралы мәліметтерді жинауға баса назар аударды. Барлық қазбалардан алынған мәліметтер аурок және қызыл бұғы сияқты ірі жабайы жануарларға тәуелділіктен үй қойы мен ешкі өсіруге көшуді көрсетті. Бірлескен Стамбул университеті мен Чикаго Шығыс институтының тарихқа дейінгі жобасының ерекшелігі – дәнді дақылдар мен бұршақтардың аз болуы. Зерттеушілер жоғары қабаттардағы азық-түлік өсімдіктерінің нашар сақталуының себебі осы азаю болуы мүмкін деп санайды. Азық-түлік өсімдіктерінің азаюы азық-түлік көздеріне тәуелділіктің өзгеруін – өсімдіктен жануарға – көрсетеді. Шахризор – Загрос тауларымен солтүстік-шығыста және таулы Сурдаш аймағымен солтүстік-батыста шектесетін төбелі жантаулар аймағындағы кең аңғар. Аймақтағы өңделмеген топырақта арпа сияқты әртүрлі арамшөптер мен дәнді шөптер өседі. 1957 жылға қарай жердің шамамен 30%-ы астық өсіруге, ал 50%-ы мал шаруашылығына пайдаланылды.

The area pertaining to the hilly flanks is predominantly characterised as the foothills of the Zagros Mountains. Intercepting through the modern day borders of Turkey, Iraq, and Iran, the region spans over 1000 miles from the lower central area of the Turkish peninsula, curling around the northern sector of the Tigris river, then running along the foothills of the Zagros Mountain range. The natural borders of this region are the Zagros Mountains to the north, the Iranian plateau to the east, the Tigris river to the south, and the lowlands of Mesopotamia to the west. In archaeology, the term Levant is used to describe the approximate historical region encompassing the land east of the Mediterranean in Western Asia. The Levant includes the parts of the modern day nations of Syria, Lebanon, Jordan, Israel, Palestine and Turkey. A large portion of the Hilly Flanks region lies within the northern highlands of the Levant. Given its close proximity to the Tigris river in the Fertile Crescent, the land of the hilly flanks is fertile for agriculture and raising livestock. The majority of fertile land most effective for agricultural use consist either of plains where rivers drains out of, or fertile valleys that run through the ridges of the foothills. The evidence was obtained through archaeological projects involving the coring of Lake Van, Turkey, Lake Zeribar and Lake Mirabad in Iran. The regional environmental studies indicate aridity and lower snow lines during the Pleistocene glaciation periods, and the Holocene climate change saw increased precipitation and the shift to the Mediterranean climate known today, consisting of dry summers and wet winters. Despite the evidence gathered from the lake coring expeditions, there is a lack of understanding of the evolution history of the Shahrizor Plain. The plain's climate, characterised by higher altitudes and increased precipitation, present differing environmental patterns in comparison to the general trends provided by the study of the lake cores. The political escalation of the mid 1970s in Iraq became an obstacle for researchers pursuing scientific studies in the hilly flanks region. Most archaeologists shifted their research to the adjacent Levant and Anatolia regions. In the late 2000s, archaeological excavations resumed in the Iraqi Kurdistan region as the political situation stabilised. The tokens are shaped as balls, cones, buttons, and ‘teardrops’. Figurines commonly depict reclining female individuals, usually with enlarged hips and thighs, which the culture viewed as a “sign of femininity.”

Additional excavations found Late Chalcolithic pottery in the Rania and Peshdar plains in Northern Iran. The distinct features of this pottery include neckless jars with inverted rims, double rimmed jars, cannon spouts, globular holemouths and bowls with inwardly turned bevelled rims. The expedition found these characteristics to be similar to those of material uncovered in the Syrian Jazirah region and other locations in northwestern Iraq. Pig domestication occurred in the hilly flanks region, but discoveries found that there was an inconsistency in the pig management methods used throughout the region. Pig management had an early introduction in the Jarmo region, while it was introduced at a later stage in the Zagros region. The most likely explanation for the late arrival in different regions is the complex nature of the husbandry practices for managing pigs. The Project gathered resources to learn more about Cayönü, but placed an emphasis on the collection of data that provided insight on the domestication of plants and animals. Evidence across all excavations showed a shift from the dependence on big wild animals, such as aurochs and red deers, to the raising of domestic sheep and goats. A noteworthy finding from the Joint Istanbul University Chicago Oriental Institute Prehistoric Project was the low presence of grains and grain legumes. The researchers believe the poor preservation of the food plants in the upper levels may account for this diminished amount. The decline in traces of food plants may indicate a difference in dependency of food sources, from plant to animal. Shahrizor, a wide valley in the hilly flanks region bordered by the Zagros Mountains in the northeast and the mountainous Surdash region in the northwest, is known for its agricultural history. Various weeds and cereal grasses, such as wild barley, continue to grow in non cultivated soils of the region. Around 1957, an estimated 30% of the land was used for grain cultivation, while around 50% of the land was used for animal husbandry.