Ив Шовен: Олефин метатезінің механизмін ашқан ғалым
Yves Chauvin
Ив Шовэн: француз химигі, 2005 ж. Химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты. Олефин метатезі процесін зерттегенімен танымал. Өмірбаяны мен ғылыми еңбектері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ив Шовин (iv ʃovɛ̃; 10 қазан 1930 жыл - 27 қаңтар 2015 жыл) – француз химигі және Нобель сыйлығының лауреаты. Ол Франция мұнай институтының (Institut français du pétrole) құрметті ғылыми директоры және Франция ғылым академиясының мүшесі болды. Ол олефин метатезі процесін ашып көрсетудегі жұмысымен белгілі болды, осы еңбегі үшін 2005 жылы Роберт Г. Граббс және Ричард Р. Шрокпен бірге Химия саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды.
Yves Chauvin (iv ʃovɛ̃; 10 October 1930 – 27 January 2015) was a French chemist and Nobel Prize laureate. He was honorary research director at the Institut français du pétrole and a member of the French Academy of Science. He was known for his work for deciphering the process of olefin metathesis for which he was awarded the 2005 Nobel Prize in Chemistry along with Robert H. Grubbs and Richard R. Schrock.
Өмір
Ив Шовин 1930 жылы 10 қазанда Бельгияның Менен қаласында француз ата-аналарының отбасында дүниеге келді. Оның әкесі электр инженеры болып жұмыс істеген. 1954 жылы Лионның Жоғары химиялық, физикалық және электрондық мектебін бітірді. Ол химия өнеркәсібінде жұмыс істей бастады, бірақ бұл сала оны қанағаттандырмады. Оның айтуынша: "Егер жаңа нәрсе табуды қаласаңыз, жаңа нәрсе іздеңіз. Бұл көзқарасқа белгілі бір тәуекел ілесіп жүреді, себебі тіпті ең кішкентай қате де үлкен әсер етеді, бірақ сәттілікке жеткенде оның қуанышы барлық тәуекелге тұруға лайық". Дегенмен ол Швеция королінен сыйлығын алып, Нобель лекциясын оқыды. 2005 жылы Франция Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды.
Yves Chauvin was born on 10 October 1930 in Menen, Belgium, to French parents; his father worked as an electrical engineer. He graduated in 1954 from the École supérieure de chimie physique électronique de Lyon. He began working in the chemical industry but was frustrated there. He is quoted as saying, "If you want to find something new, look for something new there is a certain amount of risk in this attitude, as even the slightest failure tends to be resounding, but you are so happy when you succeed that it is worth taking the risk." He did however receive his award from the King of Sweden and deliver his Nobel lecture. He was elected a member of the French Academy of Sciences in 2005.
Зерттеу
Шовиннің жұмысы органикалық (көміртек негізіндегі) қосылыстарды қамтитын метатезге бағытталған. Метатезде химиктер қос байланыстарды катализаторды енгізу арқылы оңай бұзады, яғни химиялық реакцияны бастайтын немесе жылдамдататын зат. Химиктер 1950 жылдары реакцияның қалай жүзеге асырылатынын толық білмей, метатезді бастады. Бұл түсініксіздік тиімді катализаторларды табуға кедергі келтірді. 1970 жылдардың басында Шовин металл атомының бір атом тобындағы көміртек атомына байланысып, екінші молекуладағы атомдар тобымен орын алмастыратын механизмін сипаттап, метатезді егжей-тегжейлі түсіндірді. Ол реакцияда екі қос байланыс қатысатынын көрсетті. Бір қос байланыс органикалық молекуланың екі бөлігін байланыстырады. Екінші қос байланыс металл негізіндегі катализаторды органикалық молекуланың бір фрагментіне қосады. Метатезде бұл екі қос байланыс бірігіп, бөлініп, төрт жеке байланыс пайда болады. Жеке байланыстар металл катализаторын, органикалық фрагментті және органикалық молекуланың екі бөлігін байланыстыратын сақинаны құрайды. Содан кейін металл катализаторы сақинадан бөлініп, органикалық молекуланың бір бөлігін алып кетеді. Бұл процесте фрагмент органикалық молекуланың қалған бөлігіне қос байланыс арқылы қосылып, жаңа органикалық қосылыс түзеді. Ғалымдар бұл реакцияны екі жұптың қол ұстасып, сақина құрып, содан кейін екі жаңа жұпқа бөлінетін биге теңеді. Шовиннің метатезді сипаттауы Роберт Г. Граббс пен Ричард Р. Шроктың реакцияны тиімдірек жүзеге асыратын катализаторларды жасауына ықпал етті. Үш химиктің жұмысы өндірушілерге органикалық қосылыстарды, соның ішінде кейбір пластиктер мен дәрі-дәрмектерді, аз энергия жұмсап өндіруге мүмкіндік берді, себебі қажетті реакция қысымы мен температурасы төмендеді, зиянды және қымбат химиялық заттардың қолданылуы азайды, сондай-ақ, қалаулы өнімнен бөліп шығару қажет болатын қосалқы реакциялар мен қауіпті қалдықтардың мөлшері де азайды. Осы процесі үшін олар 2005 жылғы Химия бойынша Нобель сыйлығына ие болды.
Chauvin's work centred on metathesis, which involves organic (carbon based) compounds. In metathesis, chemists break double bonds more easily by introducing a catalyst—that is, a substance that starts or speeds up a chemical reaction. Chemists began performing metathesis in the 1950s without knowing exactly how the reaction worked. This lack of understanding hindered the search for more efficient catalysts. In the early 1970s Chauvin achieved a breakthrough when he described the mechanism by which a metal atom bound to a carbon atom in one group of atoms causes the group to shift places with a group of atoms in another molecule and explained metathesis in detail. He showed that the reaction involves two double bonds. One of the double bonds connects two parts of an organic molecule. The other double bond connects a metal based catalyst to a fragment of an organic molecule. In metathesis, these two double bonds combine and split to make four single bonds. The single bonds form a ring that connects the metal catalyst, the organic fragment, and the two parts of the organic molecule. The metal catalyst then breaks off from the ring, carrying away part of the organic molecule. This process leaves the fragment attached to the remainder of the organic molecule with a double bond, forming a new organic compound. Scholars have compared this reaction to a dance in which two sets of partners join hands to form a ring and then split apart again to form two new partnerships. Chauvin's description of metathesis led Robert H. Grubbs and Richard R. Schrock to develop catalysts that carried out the reaction more efficiently. The three chemists' work has enabled manufacturers to make organic compounds, including some plastics and medicines, using less energy because the required reaction pressures and temperatures became lower, and using fewer harmful and expensive chemicals, and creating fewer contaminant reaction by products and hazardous waste that must be extracted from the desired synthetic. It was for this process they were awarded with 2005 Chemistry Nobel Prize.
Өлім
Шовин 84 жасында 2015 жылдың 27 қаңтарында Францияның Тур қаласында қайтыс болды.
Chauvin died, at the age of 84, on 27 January 2015 in Tours, France.
Жарияланымдар
(Бұл мақалаға кейде жарияланған жылы ретінде 1970 жыл сілтеме жасалады, себебі бастапқы басылымда басу қатесі болған.)
(This article is occasionally cited as 1970 as the year of publication due to a typographical error in the original publication.)