Кіріспе

Ив Шовин (iv ʃovɛ̃; 10 қазан 1930 жыл - 27 қаңтар 2015 жыл) – француз химигі және Нобель сыйлығының лауреаты. Ол Франция мұнай институтының (Institut français du pétrole) құрметті ғылыми директоры және Франция ғылым академиясының мүшесі болды. Ол олефин метатезі процесін ашып көрсетудегі жұмысымен белгілі болды, осы еңбегі үшін 2005 жылы Роберт Г. Граббс және Ричард Р. Шрокпен бірге Химия саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды.

Өмір

Ив Шовин 1930 жылы 10 қазанда Бельгияның Менен қаласында француз ата-аналарының отбасында дүниеге келді. Оның әкесі электр инженеры болып жұмыс істеген. 1954 жылы Лионның Жоғары химиялық, физикалық және электрондық мектебін бітірді. Ол химия өнеркәсібінде жұмыс істей бастады, бірақ бұл сала оны қанағаттандырмады. Оның айтуынша: "Егер жаңа нәрсе табуды қаласаңыз, жаңа нәрсе іздеңіз. Бұл көзқарасқа белгілі бір тәуекел ілесіп жүреді, себебі тіпті ең кішкентай қате де үлкен әсер етеді, бірақ сәттілікке жеткенде оның қуанышы барлық тәуекелге тұруға лайық". Дегенмен ол Швеция королінен сыйлығын алып, Нобель лекциясын оқыды. 2005 жылы Франция Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды.

Зерттеу

Шовиннің жұмысы органикалық (көміртек негізіндегі) қосылыстарды қамтитын метатезге бағытталған. Метатезде химиктер қос байланыстарды катализаторды енгізу арқылы оңай бұзады, яғни химиялық реакцияны бастайтын немесе жылдамдататын зат. Химиктер 1950 жылдары реакцияның қалай жүзеге асырылатынын толық білмей, метатезді бастады. Бұл түсініксіздік тиімді катализаторларды табуға кедергі келтірді. 1970 жылдардың басында Шовин металл атомының бір атом тобындағы көміртек атомына байланысып, екінші молекуладағы атомдар тобымен орын алмастыратын механизмін сипаттап, метатезді егжей-тегжейлі түсіндірді. Ол реакцияда екі қос байланыс қатысатынын көрсетті. Бір қос байланыс органикалық молекуланың екі бөлігін байланыстырады. Екінші қос байланыс металл негізіндегі катализаторды органикалық молекуланың бір фрагментіне қосады. Метатезде бұл екі қос байланыс бірігіп, бөлініп, төрт жеке байланыс пайда болады. Жеке байланыстар металл катализаторын, органикалық фрагментті және органикалық молекуланың екі бөлігін байланыстыратын сақинаны құрайды. Содан кейін металл катализаторы сақинадан бөлініп, органикалық молекуланың бір бөлігін алып кетеді. Бұл процесте фрагмент органикалық молекуланың қалған бөлігіне қос байланыс арқылы қосылып, жаңа органикалық қосылыс түзеді. Ғалымдар бұл реакцияны екі жұптың қол ұстасып, сақина құрып, содан кейін екі жаңа жұпқа бөлінетін биге теңеді. Шовиннің метатезді сипаттауы Роберт Г. Граббс пен Ричард Р. Шроктың реакцияны тиімдірек жүзеге асыратын катализаторларды жасауына ықпал етті. Үш химиктің жұмысы өндірушілерге органикалық қосылыстарды, соның ішінде кейбір пластиктер мен дәрі-дәрмектерді, аз энергия жұмсап өндіруге мүмкіндік берді, себебі қажетті реакция қысымы мен температурасы төмендеді, зиянды және қымбат химиялық заттардың қолданылуы азайды, сондай-ақ, қалаулы өнімнен бөліп шығару қажет болатын қосалқы реакциялар мен қауіпті қалдықтардың мөлшері де азайды. Осы процесі үшін олар 2005 жылғы Химия бойынша Нобель сыйлығына ие болды.

Өлім

Шовин 84 жасында 2015 жылдың 27 қаңтарында Францияның Тур қаласында қайтыс болды.

Жарияланымдар

(Бұл мақалаға кейде жарияланған жылы ретінде 1970 жыл сілтеме жасалады, себебі бастапқы басылымда басу қатесі болған.)