Кіріспе

Фиджи үкіметі 2005 жылы ұсынған даулы Келісім, Төзімділік және Бірлік заңы жергілікті және халықаралық деңгейде қызу пікірталас тудырды. Бұл заң 2000 жылдың мамыр айында премьер-министр Махендра Чоудхридің сайланған үкіметін құлатқан төңкерістің құрбандарына өтемақы төлеу және оны жасағандарды кешіруге уәкілеттік берілген комиссия құруды мақсат еткен. Заңға Жапония қолдау көрсетсе, Жаңа Зеландия оған қарсы шықты. Австралия да заңға қатысты үлкен алаңдаушылық білдірді, сонымен қатар Фиджи әскері сияқты қарсыластарына да көбірек ұстамдылық танытуға шақырды. Көптеген елдердегі үкіметтік емес ұйымдар да өз ұстанымдарын білдірді.

Сюзан Бойд

2005 жылдың 15 маусымында Австралияның Фиджидегі бұрынғы жоғарғы комиссары Сьюзан Бойд, Каррасе үкіметін саяси мақсаттармен келіспеушілік тудыратын келісім және бірлік заң жобасын ілгерілетуде деп айыптады. Заң жобасында 2000 жылғы төңкерістің құрбандарына өтемақы төлеу және оны жасағандарды кешіру құқығы бар (президенттің бекітуімен) комиссия құру көзделген. Ол, 2000 жылғы төңкеріске қатысты қылмыстар үшін түрмеге қамалғандардың көпшілігі Консервативтік Альянстың мүшелері болғанын, ал олардың Үкіметтің парламенттік көпшілігін сақтаудағы алты орынның маңызды рөлі болғанын айтты. Татуласуды заңдастыруға жасалған әрекет тым әдіссіз екенін де ол мәлімдеді. "Адамдар өздері жасаған қателіктерін түзеуге тиіс, кешірім сұраулар зардап шеккендер тарапынан қабылдануы керек, ал жауапкершілік күнә жасағандардың үстінен болуы керек, емес, күнәге ұшырағандардың үстінен", - деді Бойд. Ол Фиджи әскерінің қолбасшысы Комодор Вореке (Фрэнк) Байнимарамаға құрмет көрсетті. "Фиджиді дұрыс жолға қайтаруды әскерилер істеді", - деді ол. Алайда, ол "заң жобасына қарсы жүргізіліп жатқан ауқымды науқан", оған Байнимарама мен әскерилер қарсы шығып отыр, үкімет пен әскерилер арасындағы билік күресінің салдарынан тағы бір төңкеріске әкелуі мүмкін екеніне алаңдады. "Әскери қолбасшы Вореке Байнимарама үкімет жолдан тайса, жағдайды қалпына келтіру оның міндеті екенін әрқашан айтады", - деді Бойд. Бойдтың бұл сөздері премьер-министр Карасе және Консервативтік Альянстың хатшысы Ропате Сивоның наразылығын тудырды. 20 маусымда Карасе Фиджи халқының көпшілігі, әсіресе христиандар заң жобасын қолдайтынын мәлімдеді. Бойдтың, қонақ ретінде жасаған ескертулері шындыққа сай емес және "жауапкершіліксіз" екенін айтты. Сиво болса Бойдты жағдайды бағалауға лайықсыз деп есептеді. Ол оны және оның орнындағы басқаларын төңкеріс кезінде "батып бара жатқан кемені тастап кеткендер" деп айыптады. Сондай-ақ, ол коммодор Байнимарама дағдарысты аяқтады деген таласын жоққа шығарды, бұл Парламенттегі дәстүрлі Фиджи рәсімі арқылы қол жеткізілді деді.

Александр Даунер

2005 жылдың 28-30 қыркүйегінде Фиджиге жасаған сапасында Австралияның сыртқы істер министрі Александр Даунер заңның жақтаушылары мен қарсыластарын ескертті. Оның айтуынша, Австралия заң жобасының кейбір аспектілеріне, әсіресе оның рақымшылық ережелеріне алаңдаушылық білдірді. "Жақсы жоспарланбаған және уақтынан бұрын қолға алынған рақымшылық шаралары қатты наразылық тудыруы мүмкін деп санаймыз", - деді Даунер. Фиджи үкіметі оған түзетулер енгізілетінін айтты, ол мәселенің ақылға қонымды шешілетініне үміттенеді. "Қазіргі уақытта оптимистік көзқарасқа иемін, бірақ 100 пайыз сенімді емеспін, олар бұл мәселені ақылға қонымды жолмен шешеді", - деді Даунер Австралияның Ұлттық радиосына. Сонымен қатар, ол заң жобасының ең бейшара қарсыластарының бірі, әскери қолбасшы, коммодор Франк Байнимараманы тыйым салуға шақырды. "Әскери қолбасшының міндеті саясатпен айналысу емес, оның міндеті – әскерлеріне басшылық ету", - деді Даунер. Ол сондай-ақ Фиджидің болашағын аздаған адамдар емес, бүкіл халық шешуі керек екенін айтты. Даунер Фиджи үкіметі мәселені "ақылға қонымды" түрде шешеді деп толық сенімді болмаса да, "оптимистік" сезімін білдірді. 29 қыркүйекте Байнимарама Даунердің әскерилердің саясатқа араласуын сынағандарына қатысты қатты сынға алды. Байнимарама Даунердің сөздеріне әскерилердің көңілі қалғанын, оның заң жобасына сын-пікірін қауіпсіздік мәселесі ретінде қарастырғанын мәлімдеді. Командир 30 қыркүйекте Даунердің ұстанымына көңілі қалғанын қайталады, австралиялықтар ешқашан төңкеріс жасаған емес және оны бастан кешірудің қандай екенін білмейді деді. "Мен оған (Даунерге) оның елінде төңкеріс болмағанын, әскер мұнда не бастан өткенін сезінуге болатынын айттым. Ол ондағы жағдайды осы жағдаймен салыстыра алмайды", - деді Байнимарама. Ол әскерилердің Біріккендік заң жобасына қарсылығы саяси емес, қауіпсіздік мәселесі екенін айтып, биліктегі "Соқосоқо Дуавата ни Левенивуа" партиясын оны саяси мәселеге айналдыруда деп айыптады. "Біз ешқашан саясатқа араласпадық", - деді ол. "Бұл заң жобасын саяси партия алға итерді, ал біз тек заңның салдарына ғана ден қойдық". Бұл пікірлерді Сувадағы Королева Елизавета казармасында өткен баспасөз конференциясында айтқан Байнимарама, заң жобасын қолдағандықтан әскерилерге қарсы болған Daily Post газетін одан кетуге бұйырды. Осы орайда, сенатор Джеймс А Кой қолбасшыға қолдау білдіріп, Біріккендік заң жобасына қарсылық көрсеткені және Австралияның сыртқы істер министріне қарсы тұрғаны үшін оны мақтады. "Мен оның Даунерге қарсы айтқан сөздерін толық қолдаймын", - деді ол 1 қазанда. "Ол мықты адам және оны осы лауазымға тағайындағанымызға қуаныштымыз. Оның басты мақсаты – ұлттық қауіпсіздік, сондықтан ол заң жобасына қатысты қатаң ұстанымды сақтайды".

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияның сыртқы істер министрі Фил Гофф 10 маусымда бұл заңға қатысты алаңдаушылық білдірді. Гофф, кез келген уақытта және кез келген жерде сайланған үкіметті конституцияға қайшы жолмен құлатудың заңды екен деген ой тудырмау маңызды екенін айтты.

Жапония

25 тамызда Фиджидегі Жапонияның келе жатқан елшісі Кенро Ино заңға қолдау білдірді. "Фиджи ауылы" жаңалықтар қызметіне берген сұхбатында Ино Фиджидегі тұрақтылықтың нәтижесі түрлі этностардың бірігуі болатынын айтты және даулы заң жобасы арқылы келісімді ынталандыруға бағытталған үкіметтің күш-жігерін жақсы бағалады.

Ұлттар Достастығы

Дон Маккиннон, Ұлттар Достастығының Бас хатшысы (Фиджи оның мүшесі болатын) Фиджи үкіметінен заңнама ел азаматтарының пікірін көрсететініне көз жеткізуді сұрады. Бірақ, ол бұл даулы заңға қатысты Достастықтың жеке ұстанымы жоқ екенін атап өтті.

Халықаралық құқықтық органдар

Халықаралық құқық ұйымы, Азия және Тынық мұхиты үшін заң қауымдастығы (LAWASIA) 19 мамырда заң жобасына қарсылық білдіріп, заң процесіне кедергі келтіргенін мәлімдеді. "Бұл заң жүйесі әрекеттерінің құрбандарына әділдік орындалғанын көрсетпейді және сот процесіне араласумен тең келеді", - деді LAWASIA президенті Гирдхари Лал Санги. "Фиджиде бірлік пен келісімді орнатуға бағытталған күш-жігер маңызды және қолдауға лайық, бірақ бұл процеске заң үстемдігі есебінен жол берілмеуі керек", - деді Санги. Австралия Заң Кеңесінің өкілі Джон Норт 22 маусымда заң қабылданса, Фиджи туристер үшін қауіпті орынға айналуы мүмкін екенін болжады. Оның сөзіне қарағанда, Кеңес үкімет тағайындаған органның сот шешімдерін өзгерте алатынынан алаңдады. Ол биліктің атқарушы және сот тармақтарының араласуы демократияға қайшы келеді деп есептеді. Австралия үкіметі демократияға төнгel келтіретін нәрсеге қарсы тұратынына үміт білдірді. Ол заң жобасында жақсы тұстар бар екенін мойындады, бірақ "адамдарға кешірім беру немесе заңмен белгіленген жазаларды өзгерту туралы шешімді үкімет тағайындаған органға қалдырмау керек" деп мәлімдеді. Жаңа Зеландияның бұрынғы премьер-министрі сэр Джеффри Палмер де 22 маусымда заң жобасын "конституцияға қайшы және дау-дамай мен конституциялық апатқа жол ашатын жағдай" деп сынады. Палмер, қазір Веллингтондағы (Жаңа Зеландия) "Чен Палмер және Партнерс" заң фирмасының заңгері, заң жобасы бойынша кеңес сұраған Фиджи Заң Қоғамына арналған сөйлеуінде, бұл заңның кез келген қылмыстық әрекетті "саяси" деп сипаттауға мүмкіндік беретінін және комиссия жұмыс істеу кезеңінде мемлекетке опасыздық туралы заңды "қолданусыз" ететінін айтты. Оның пікірінше, заң жобасы "Мейірімділік Комиссиясының" конституциялық мәртебесін төмендетіп, осылайша "конституцияға сәйкес келмейді". 2 шілдеде Палмер заңға тағы да шабуыл жасады. "Менің ойымша, бұл дау-дамай мен конституциялық апатқа жол ашатын жағдай. Бұл заң жобасының қазіргі түрі Фиджинің мүддесіне қалай қызмет ететінін көре алмаймын", - деді ол. Заң жобасының конституцияға қайшы екенін қайталап, оны адам құқықтарына, заң үстемдігіне және сот тәуелсіздігіне қарсы әрекет деп атады. Ол заң жобасының мазмұнына да алаңдаушылық білдірді. Төңкеріске қатысқандарға өтемақы төлеу және рақымшылық беру құқығы президенттің мақұлдауына байланысты болуы керек, бірақ Палмер бұл заңдық қиындық деп санайды. Оның айтуынша, заң жобасының мәтіні Комиссияның ұсыныстары Президент үшін міндетті екенін көрсетеді. Фиджи Таймс газеті Палмердің түсіндірмесін қолдаған Суваның танымал заңгерінің атын жариялаған жоқ. "Заң бойынша, үкімет президенттің рұқсатынсыз немесе оны хабардар етудің қажеті болмай, заң жобасын қабылдай алады. Сондай-ақ, заң жобасы президентке өз пікірін білдіруге ешқандай құқық бермейді", - деді заңгер. 27 маусымда Квинсленд штатының Адвокаттар қауымдастығынан Гленн Мартин заң қабылданса, Фиджиге деген сенімділіктің төмендеуіне әкелетінін айтты. Ол Фиджи сот жүйесінің тәуелсіздігіне нұқсан келтіріліп жатқанына алаңдады. "Өкінішке орай, сот процестері мен нәтижелеріне кедергі келтіруге бағытталған мұндай заң жобасы Фиджинің мемлекеттік институттарына деген сенімділіктің төмендеуіне әкелуі мүмкін", - деді ол. Оның айтуынша, Фиджиде мемлекеттік қудалаудың орынбасары ретінде төңкеріске қатысқандарды қудалауды бастаған австралиялық азамат Питер Риджвейдің елден қуылғаны да алаңдатарлық жайт. Лондондағы Халықаралық Адвокаттар қауымдастығы (IBA) 2006 жылдың 9 ақпанында заң жобасына өзгерістер енгізуді талап етті. Ассоциацияның Адам құқықтары институтының заңгері Джоанна Солсбери рақымшылық ережелеріне артық мән берілгенін және құрбандарды мойындау жеткіліксіз екенін айтты. "Егер рақымшылық процесі құрбандарға тиісті өтемақы берілмесе, онда келісімге келудің ешқандай мүмкіндігі болмайды", - деді ол. Ұйымға жиырма мыңнан астам заңгерлер мен 195-тен астам ұлттық адвокаттар қауымдастығы мен заңгерлер қоғамы мүше болып табылады.

Кәсіподақтар

Халықаралық еркін кәсіподақтар конфедерациясы 26 маусымда заң жобасын қайтарып алуға шақырды. Премьер-министр Карасеге жазған хатында кәсіподақ хатшысы Гай Райд заң шығаруды ұсынған үкіметтің ниетіне күмән келтірді. "Бұл заң келісімді нығайтпайды, керісінше, саяси тиімділік үшін сайланған үкіметтерді заңсыз құлатуға мүмкіндік береді", - делінген хатта. "Фиджи бүкіл әлем оны жоюға тырысып жатқан кезде, мемлекеттік сатқындық пен терроризмді заңдастыруға тырысқаны айқын". 20 миллионнан астам жұмысшыны білдіретін Халықаралық химия, энергетика, кен және жалпы жұмысшылар одағы (ICEM) федерациясы 21 шілдеде премьер-министр Карасеге 4 шілдеде заң жобасына қатысты алаңдаушылығын білдіретін хат жазғанын мәлімдеді. Бас хатшы Фред Хиггс заң жобасы қауіпті үрдіс тудыратынын және заң үстемдігіне, адам құқықтары мен демократияға қауіп төндіретінін айтты. "Халықаралық кәсіподақ қозғалысы Фиджидегі адам және кәсіподақ құқықтары мәселелеріне ондаған жылдар бойы қызығушылық танытып келеді. Бұл халықаралық кәсіподақ қозғалысы мен халықаралық қауымдастықтың қолдайтын негізгі құндылықтары, ал сіздің үкіметіңіз оларды әлсіретеді", - деп жазды ол. 26 шілдеде Папуа-Жаңа Гвинеяда Фиджидің Еңбек партиясының сенаторы Феликс Энтонидің төрағалығымен өткен отырыста Оңтүстік Тынық мұхиты Океаниясы кәсіподақ кеңесінің атқару комитеті үкіметті заң жобасын қайтарып алуға шақырды, ол Конституцияға, 1999 жылғы Адам құқықтары туралы заңға қайшы келеді, сот жүйесінің және Бас прокуратураның рөлін және өкілетін жоққа шығарады, сондай-ақ төңкерілгендердің құрбандарына қарағанда, оның жасаушыларына артықшылық береді деп мәлімдеді.