Кіріспе
Жапон тіліндегі сын есімдер
Бұл мақалада ағылшын тіліндегі сын есімдердің жапон тіліндегі сәйкес келулері талқыланады.
i-ағылшықтар
i сипаттауыштар негізгі түрінде い (i) (бірақ ешқашан えい, ei) әрпімен аяқталады. Олар сөйлемдерді толықтырып, өткен шаққа, жосықсыздыққа және т.б. өзгерте алады. Етістік тіркестерінің бастауы болғандықтан, оларды вербальдың бір түрі деп қарастыруға болады (етістік сияқты сөздердің бір тобы) және етістіктердің жосықсыз түрі сияқты бірдей түрде түбірленеді. Олардың түбірленуі толыққанды етістіктерге қарағанда өзгеше және аз. i сипаттауыштар етістіктер саналады, себебі олар етістіктермен бірдей түбірлермен түбірленеді және олардың тиісті қолданылуымен: ирреалистік (未然形 mizenkei), жалғастырмалы (連用形 renyōkei), аяқталу (終止形 shuushikei), анықтамалық (連体形 rentaikei), шартты (仮定形 kateikei) және бұйрық (命令形 meireikei). i сипаттауыштардың етістіктердің алты түбірі арасында екі түбірлену үлгісі бар: «таза» немесе «нағыз» түбірлену және кари түбірлену (カリ活用 kari katsuyō), ол «таза» жалғастырмалы түрі 〜く (ku) пен «болу», «бар», «істеу» мағынасын білдіретін あり (有り, 在り) ari етістігінің ықшамдалуының нәтижесі болып табылады. Осы себепті, кари түбірлену үлгісі, あり ari етістігінің r ретсіз түбірлену үлгісіне (ラ行変格活用 ra gyō henkaku katsuyō) ұқсайды, бірақ шартты түрі (тарихи жағынан 已然形 izenkei) 〜けれ kere, ал емес 〜かれ kare (тарихта қолданылған, сондай-ақ бұйрық түбірі). i сипаттауыштардың түбірі, жалғастырмалы етістік түрі сияқты, сол жаққа қосыла алады, бірақ бұл етістіктерге қарағанда сирек кездеседі. Керісінше, есімдер немесе етістік түбірлері кейде i сипаттауыштардың алдына қосылуы мүмкін, немесе екі i сипаттауыш бірігіп, құрама анықтауыштарды құрауы мүмкін; мұндай құрамалар жапон тіліндегі құрама етістіктерге қарағанда әлдеқайда сирек. Көрінетін мысалдарға (面白い) (есім + i сипаттауыш) және (狡賢い) (i сипаттауыш түбірі + i сипаттауыш) жатады; ал (早とちり) (i сипаттауыш түбірі + етістік түбірі) сипаттауыш түбірінің есімді құру үшін бірігуін көрсетеді.
шиилік қосымша сөздер
Көптеген i сипаттауыштар (~しい) (кейде sii деп жазылады) жұрнағымен аяқталады. Бұлар негізінен (悲しい) немесе (嬉しい) сияқты сезімдерді білдіретін сөздер. Бұлар бастапқыда кем дегенде ескі жапон тілінен (Ескі жапон тіліндегі сипаттауыштар) бастау алған, екі классқа бөлінген: (~く) және (~しく), олар i және shii-ге сәйкес келеді. Дегенмен, олар кейінгі орта жапон тілінде бірікті (Кейінгі орта жапон тіліндегі сипаттауыштарды қараңыз), және қазір shii сипаттауыштар i сипаттауыштардың бір түрі болып табылады. Бұл айырмашылық, айтылуында мағынасын жойғанмен, әлі де жазу жүйесінде сақталады, онда し әлі де хираганамен жазылады, мысалы (新しい). ~じい (~jii) жұрнағымен аяқталатын сипаттауыштар да shii сипаттауыштары деп есептеледі, мысалы (凄まじい), сондай-ақ тарихи тұрғыдан (同じ), ол бастапқыда shii сипаттауыш болған, және классикалық теріс ынталы көмекші сөз (まじ).
на-ағылшылдар
na қосымшалары әрқашан байланыс сөздерінің (copula) бір түрімен бірге келеді, дәстүрлі түрде бұл қосымшаның өзінің бір бөлігі саналады. Зат есімдер мен na қосымшалары арасындағы жалғыз синтаксистік айырмашылық – атрибутивті формада: зат есімдер の (no) жұрнағын, ал na қосымшалары な (na) жұрнағын қабылдайды. Осыған байланысты көптеген тіл білімі мамандары оларды есімдікке ұқсас сөз табы (номиналды) деп қарастырады. Байланыс сөздерінің өзгертілген формаларын қолдану арқылы, бұл сөздер де сөйлем құрап, өткен шаққа, жосықсыздыққа және т.б. өзгертіле алады. Na қосымшаларының есімдіктерден ерекшелігі – оларды тақырып, бастауыш немесе толықтыру ретінде қолдануға болмайды. Осы қызметтерді атқару үшін na қосымшаларына [[:wikt:さ, ағылшын тіліндегі –ness жұрнағы сияқты, сөздерді есімдікке айналдыруға қолданылатын] атау жасаушы жұрнақ қосылуы керек.
-яқ-на қосымша сөздер
〜яка (yaka) жұрнағымен аяқталатын бірнеше na сөздері бар, әсіресе субъективті сөздер үшін (шии (shii) жұрнағымен аяқталатын i сөздерімен салыстырыңыз). Бұл екі жұрнақтың – 〜я (ya) мен 〜ка (ka) – бірігісінен пайда болған деп есептеледі. Мұнда 〜я «жұмсақтық» мағынасын білдірсе, 〜ка «көрінетін, көзге түсетін» мағынасын білдіреді (қазіргі 〜соу (sō) жұрнағы сияқты, одан кейін 〜на (na) келеді), сондықтан 〜яка біріктірілісі «біршама көрінеді, сәл сезіледі» дегенді білдіреді. Бұл жұрнақтың Нара дәуірінде пайда болғаны және Хэйан дәуірінде кең таралғаны айтылады, бірақ қазірде қолданылуы азайды. Кейбір жағдайларда түпкі сөз қазір тек 〜яка түрінде ғана қолданылады (немесе көбінесе осы түрде қолданылады), мысалы, 鮮やか (аза яка, «жарқын, көрікті»), 穏やか (ода яка, «тыныш, салмақты») және 爽やか (сава яка, «жаңа, таза»), ал кейбір жағдайларда сөз жеке қолданылады, мысалы 雅 (мияби, «әдемі, жомарт»), оның қатар 雅やか (мияби яка, «әдемі, жомарт») түрі де қолданылады. Ал кейбір жағдайларда осыған байланысты сөздер де бар, мысалы 賑やか (ниги яка, «көңілді, шулы») және 賑わう (ниги вау, «көңілді болу, шулы болу»). Олардың ең негізгісі – 賑やか (ниги яка, «көңілді, шулы»), бірақ олардың көптеген түрлері күнделікті қолданыстағы сөздер. 〜яка бастапқыда жұрнақ болғандықтан, ол окуригана (okurigana) түрінде жазылады, тіпті егер бұл күрделі сөз қазірде тұрақты тіркес болса да.
- рака на қосымша сөздер
Сол сияқты, ұқсас тегі бар 〜らか (рака) жұрнағымен аяқталатын бірнеше на сипаттауыштары да бар. Бұл сипаттауыштар көбінесе аз субъективті, бірақ Хэйан кезеңінде 〜на (na) және 〜ни (ni) жұрнақтарына қарағанда, 〜やか (yaka) құрылымына қатысты танымалдылығы төмендеді. Тару сипаттауыштары сөйлемді білдірмейді (етістіктер мен i сипаттауыштар сияқты сөйлемді аяқтауға жарамайды) және копуланы қабылдамайды (на сипаттауыштар мен есімдер сияқты), бірақ олар есімді немесе етістікті өзгертеді. На сипаттауыштары кейде 〜と жұрнағын қабылдаса, жапон дыбыс символикалары әдетте (кейде міндетті емес) 〜と жұрнағын қолданады, бірақ бұл әртүрлі сөз кластары. Мұндай сөздердің саны өте аз, олар көбінесе сәл қатаң немесе архаикалық саналады; бұл сөз класы жапон тілін оқып үйренетін шетелдік студенттерге арналған оқулықтарда көбінесе қамтылмайды. Ең көп қолданылатынының бірі - 堂々 (dōdō, "керемет, сәнді"). Жапон тілінде бұлар ト・タル形容動詞 (to, taru keiyōdōshi) немесе タルト型活用 (taruto kata katsuyō – “taru, to түріндегі жіктелу”) деп аталады. Талқылау үшін 形容動詞#「タルト」型活用 қараңыз. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл сипаттауыштар ескі жапон тілінде на сипаттауыштарының бір түрі ретінде пайда болды, бірақ бұл форма көбінесе жойылды; қалған тару сипаттауыштары – бұл сақталған және жіктелуі толық емес, бұрынғы r иррегулярлы класының үлгісін сақтаған, құрамындағы あり сияқты.