Кіріспе
Солтүстік Америкадағы консерватизмнің шолуы
Conservatism in North America is a political philosophy that varies in form, depending on the country and the region, but that has similar themes and goals. Academic study into the differences and similarities between conservatism in North American countries has been undertaken on numerous occasions. Reginald Bibby has asserted that the primary reason that conservatism has been so strong and enduring throughout North America is because of the propagation of religious values from generation to generation. This connection is strongest in mainstream Protestantism in the United States, and both Protestantism and Roman Catholicism in Canada. According to Louis Hartz, nations that developed from settler colonies were European "fragments" that froze the class structure and underlying ideology prevalent in the mother country at the time of their foundation. He considered Latin America and French Canada to be fragments of feudal Europe, and the United States and English Canada as liberal fragments. However Gad Horowitz, writing that Hartz had acknowledged a Tory influence in English Canada, claimed a conservative tradition had developed there as well. American conservatism is different from European conservatism, with its combination of traditionalism and libertarianism, and has its roots in American traditions and classical liberalism of the 18th and 19th centuries, although Canada also developed an American style conservatism that competed with the older Tory conservatism. A right wing conservatism, or "Latin conservatism", developed in Latin America and Quebec. Today, conservative and conservative liberal parties in North America cooperate through the International Democrat Union.
Солтүстік Америкадағы консерватизм – ел мен аймаққа қарай формасы әртүрлі болатын, бірақ ортақ тақырыптары мен мақсаттары бар саяси философия. Солтүстік Америка елдеріндегі консерватизмнің айырмашылықтары мен ұқсастықтарын зерттеуге көптеген академиялық тұжырымдар жасалған. Реджинальд Бибби консерватизмнің Солтүстік Америкада осы деңгейде күшті және ұзаққа созылуының басты себебі діни құндылықтардың ұрпақтан-ұрпаққа тарауы екенін айтты. Бұл байланыс АҚШ-тағы басты протестантизмде, сондай-ақ Канададағы протестантизм мен римдік католицизмде ең мықты. Луи Харцтың пікірінше, отаршылдық колониялардан пайда болған елдер – өздерінің негізін қалау кезінде ана елінде басым болған таптық құрылым мен идеологияны сақтап қалған Еуропаның "фрагменттері" болды. Ол Латын Америкасы мен Француз Канадасын феодалдық Еуропаның, ал АҚШ пен ағылшын Канадасын либералдық фрагменттер деп санады. Дегенмен, Гад Хоровиц Харцтың ағылшын Канадасындағы торилік ықпалды мойындағанын жазып, онда да консервативтік дәстүр қалыптасқанын мәлімдеді. Америка консерватизмі еуропалық консерватизмнен дәстүрлілік пен либертариандықтың үйлесімімен ерекшеленеді және оның тамыры 18 және 19 ғасырлардағы американдық дәстүрлер мен классикалық либерализмде жатыр. Бірақ Канадада да ескі тори консерватизмімен бәсекелескен американдық үлгідегі консерватизм дамыды. Латын Америкасы мен Квебекте оңшыл консерватизм немесе «латын консерватизмі» қалыптасты. Бүгінде Солтүстік Америкадағы консервативтік және консервативтік-либералдық партиялар Халықаралық демократтар одағы арқылы ынтымақтастық етеді.
Conservatism in North America is a political philosophy that varies in form, depending on the country and the region, but that has similar themes and goals. Academic study into the differences and similarities between conservatism in North American countries has been undertaken on numerous occasions. Reginald Bibby has asserted that the primary reason that conservatism has been so strong and enduring throughout North America is because of the propagation of religious values from generation to generation. This connection is strongest in mainstream Protestantism in the United States, and both Protestantism and Roman Catholicism in Canada. According to Louis Hartz, nations that developed from settler colonies were European "fragments" that froze the class structure and underlying ideology prevalent in the mother country at the time of their foundation. He considered Latin America and French Canada to be fragments of feudal Europe, and the United States and English Canada as liberal fragments. However Gad Horowitz, writing that Hartz had acknowledged a Tory influence in English Canada, claimed a conservative tradition had developed there as well. American conservatism is different from European conservatism, with its combination of traditionalism and libertarianism, and has its roots in American traditions and classical liberalism of the 18th and 19th centuries, although Canada also developed an American style conservatism that competed with the older Tory conservatism. A right wing conservatism, or "Latin conservatism", developed in Latin America and Quebec. Today, conservative and conservative liberal parties in North America cooperate through the International Democrat Union.
Канада
Канададағы консервативтік көзқарас негізінен қазіргі заманғы Канада консервативтік партиясының федералды партия саясатындағы және провинциялық деңгейдегі түрлі оң және оңшыл партиялар арқылы көрініс береді. Канада болып қалыптасатын жерде өзін "консерватор" деп атаған алғашқы партия 1854 жылғы Канада провинциясының сайлауында жеңіске жеткен. Канадалық қоғамдағы оңшыл саясат ешқашан елеулі күшке ие болған емес. Канадалық консервативтік идеология америкалық либерализмге қарағанда британдық "торизмге" негізделген. Америка революциялық соғысынан кейін, Біріккен Империяның адалдарының қоныс аударуынан кейін, дәстүрлі консервативтік көзқарастар, нарықтық либерализм идеалдарымен қатар, қазіргі американдық саясатта Республика партиясымен байланысты. Консервативтік принциптердің қасиеттері – шектеулі үкімет, американдық дәстүрлерге құрмет, иудей-христиандық құндылықтарды қолдау, моральдық универсализм, жеке тұлғаға басымдық беру және коммунизм мен социализм тарапынан туындайтын қауіптерге қарсы тұру. Экономикалық тұрғыдан АҚШ консерваторлары фискалдық консервативтілікті, экономикалық либерализмді, еркін нарық капитализмін және экономикаға үкіметтің араласуына қарсылық білдіреді. Сыртқы саясатта американдық консерваторлар мықты ұлттық қорғанысты жақтаушылар. Олар "Американың ерекшелігі" доктринасын қолдайды, яғни АҚШ басқа елдерден ерекше, оның орны мен іс-қимылы әлемдік тарихтың бағытын анықтауы керек деген сенімде. Америкада консервативтік дәстүр әрқашан болғанымен, қазіргі американдық консервативтік қозғалыс 1950 жылдары басталды. Рассел Кірк "Консервативтік ой" (1953) еңбегін жариялағаннан кейін консервативтілікті кеңінен танымал етті. Екі жылдан кейін, 1955 жылы Уильям Ф. Бакли кіші "National Review" консервативтік журналын құрды, онда Кірк сияқты дәстүршілдермен қатар, либертариандар мен антикоммунистер де болды. Консервативтік ту етпе астындағы бөлек идеологияларды біріктіру фьюзионизм деп аталды. Бұл терминді Франк Мейер ойлап тапты. Саяси тұрғыдан алғанда, АҚШ-тағы консервативтік қозғалыс көбінесе әртүрлі топтардың коалициясы болды, бұл кейде оның сайлаудағы табысына үлес қосса, ал кейде ішкі қайшылықтардың себебіне айналды. Қазіргі консервативтілік алғашқы ұлттық саяси табысын 1964 жылы Аризона штатынан АҚШ сенаторы және "Консерватордың ар-ожданы" (1960) кітабының авторы Барри Голдуотердің президенттікке Республика партиясынан кандидат ретінде ұсынылуымен көрсетті. 1980 жылы консервативтік қозғалыс оңтүстік ақтардың (бұрынғы демократтар), неоконсерваторлардың (бұрынғы суық соғыс либералды демократтарының) және евангелистік христиандардың наразылығын тудырып, Рональд Рейганды консерватор ретінде президенттікке ұсынды және сайлады. 1980-ші жылдар және одан кейінгі кезең Рейган дәуірі деп аталады, бұл консервативтік онжылдық. Қазіргі консерваторлар Рейганды консерваторлардың символы деп есептейді. Келесі сайлаудағы жеңістер 1994 жылы Конгресте республикалық көпшіліктің құрылуын және 2000 және 2004 жылдары Джордж Буштың сайлануын қамтыды. Консервативтік қозғалыстың дамуына "The Heritage Foundation", "American Enterprise Institute", "Hoover Institution", "Hudson Institute" және "Manhattan Institute for Policy Research" сияқты ықпалды ой-сана орталықтары үлкен үлес қосты. "The Wall Street Journal", "New York Post" және "Fox News" сияқты ірі БАҚ консервативтік бағыттағы деп сипатталады. 1970 жылдардан бері Американың екі ірі саяси партиясы – демократтар мен республикашылар, демократтар "либералды" және "солшыл" деп, ал республикашылар "консервативтік" және "оңшыл" деп сипатталатындықтан, ықпалдасу үдерісі күшейді. Альтернативті оңшылдар (alt-right) Овертон терезесін оңға қарай жылжытып, консервативтік ұстанымдарды орталықтандырды.
Мексика
Мексикада саяси консерватизм бастапқыда Мексика Тәуелсіздік соғысына жауап ретінде туындады. Мексика консервативтік партиясындағы маңызды рөлінің арқасында Лукас Аламан "Мексикадағы консерватизмнің ең ұйымдасқан және зиялы күші" деп аталды. 1946-1952 жылдар аралығында Мигель Алеман Вальдестің президенттігі кезінде ел саясаты консерватизм бағытына қарай елеулі өзгерістерге ұшырады. Гастон Гарсия Канту бүгінгі күнге дейін мексика консерватизмін ең толық зерттеген ғалым болып табылады.
Орталық Америка
1930 жылдарға дейін Орталық Америка елдерінің саясаты көбінесе консервативтік және либералдық екі бағытқа бөлінетін, екіұшты сипатта болды. Алайда, аймақтағы Ұлы депрессияның салдары осы қарама-қарсы партиялардың көпшілігін билікті сақтап қалу үшін бірігуге мәжбүр етті. Дәстүрлі түрде, аймақтағы саяси консерватизм протестантизммен идеологиялық байланыста болды, бірақ соңғы жылдары бұл байланыс күмәндануда. Орталық Америкадағы консерватизмнің ең танымал тарихи өкілдерінің бірі – Гватемаланың тұңғыш президенті Рафаэль Каррера. Ол өз елінде либералдық реформаларды тиімді түрде тоқтатып қана қоймай, Орталық Американың барлық елдерінде консерватизмнің бірігуіне және ықпалына зор үлес қосты.
Белиз
Белиз – көбінесе консервативті ел, мұны аборт пен ер адамдардың гомосексуализмін заңсыз деп жариялайтын заңдары көрсетеді. Белиздің 1984 жылы тәуелсіз мемлекет ретіндегі алғашқы парламенттік сайлауынан бері негізгі консервативті партиясы – Біріккен демократиялық партия. Дегенмен, тағы бір маңызды саяси партия – Халықтың Біріккен партиясы да ұқсас саяси идеология ұстанады. Тарихи тұрғыдан алғанда, екі партия да билікте болғанда оппозицияда болған кездегіден гөрі консервативтік көзқарас танытады.
Гватемала
Гватемаладағы консервативтік идеология әрқашан елдің Рим католик шіркеуімен тығыз байланысты болған. Гватемала 1821 жылы тәуелсіздік алғаннан бастап 1871 жылғы Либералдық революцияға дейін ел саясаты консерватизммен басым болды. ХХ ғасырдың ортасында Франсиско Хавьер Арана президенттік қызметтен кейін Гватемаладағы консерваторлар үшін біріктіруші күшке айналды.
Панама
1903 жылы Панама Колумбиядан бөлінген кезде, жаңадан тәуелсіздік алған Панама мемлекетін бастапқыда Хосе Агустин Аранго және Мануэль Амадор Герреро басқарған әскери хунта бақылап тұрды. Хунта құрамында бірнеше номиналды либералдар болғанымен, басқарушы топ көбінесе консервативті болды. Келесі жылдары елдегі саяси жағдай консерваторлар мен либералдар арасында күшті тартысқа толы болды. 1968 жылғы әскери төңкеріске дейін консерваторлар билікте болды.
Кариб теңізі
Кариб теңізіндегі басты консервативті саяси ұйым – Кариб демократтар одағы (CDU), ол 1986 жылы ағылшын тілді Кариб елдерінің көшбасшылары аймақтағы консервативті саяси партияларды біріктіру мақсатымен құрылған. CDP – Халықаралық демократтар одағының (IDU) құрамындағы ұйым. К. Л. Р. Джеймс «Шексіз шекарадан тыс» еңбегінде крикет пен ағылшын әдебиетінің Кариб теңізінде консерватизмді күшейтуде маңызды рөл атқарғанын дәлелдейді.
Куба
ХХ ғасырдың басында кубалық саясатта консерватизм ұғымы толыққанды қалыптаспаған еді. 1913 жылы Марио Гарсия Менокаль Кубаның үшінші президенті болды және Куба Либералдық партиясы Альфредо Заяс и Альфонсо мен Хосе Мигель Гомес жақтастары арасында бөлінген кезде Кубаның Консервативтік партиясын ұсынып, алғашқы кубалық президент атанды. Бірақ консервативтік-либералдық ерекшелік кубалық үкімет тарихындағы көптеген маңызды саяси мәселелерді шеше алмайды. Куба үкіметі идеологиялық тұрғыдан коммунистік болып қала бергенімен, евангелистік шіркеулер діни институттарда консервативтік идеялар мен топтардың дамуына мүмкіндік берді. Осы шіркеулердің көптегені азаматтық құқықтар, мысалы, аборт және ЛГБТ құқықтары сияқты мәселелер бойынша пікірталастарға әсер етеді.
Тұжырымдаманың зерттелуі
2002 жылы Аугсбург университетінде осы тақырыпқа арналған конференция өтті. Конференцияда екі негізгі мәселе талқыланды. Бірінші мәселе – 1980-1990 жылдары қалыптасқан консерватизм мен әлеуметтік демократия арасындағы байланыс. Екінші мәселе – Канада мен АҚШ-тағы консерватизмнің айырмашылықтары мен ұқсастықтарын қарастыру болды. Кейбір феминист ғалымдары Солтүстік Америкада консерватизмнің кең таралуы континенттің жалпы постфеминистік көзқарасына алып келгенін ұсынады.