Кіріспе

Иоганн Амадей Франц де Паула Фрейхерр фон Тугут (24 мамыр 1736 – 28 мамыр 1818) – австриялық дипломат.

Ерте өмір

Ол Линц қаласында дүниеге келген. Оның тегі мен ерекше аты (сөзбе-сөз "жақсылық жаса") бірнеше аңызға арқау болған. Солардың бірінде оның атының бастапқы түрі Тунихтгут немесе Тенитгут ("жақсылық жасама") болған, бірақ император Мария Тереза оны Тхугут деп өзгерткен деседі. Ал шындығында, Тхугут – оның оңтүстік Богемиядағы Будвейс қаласынан шыққан әкесінің әкесінің аты еді. Ол Венаның жанындағы диірменшінің қызы Ева Мария Мёсбауэрге үйленген, армиялық қызметкер Иоганн Тхугуттың заңды ұлы болды. 1760 жылдары қайтыс болған қызметкер әйелі мен балаларын қиын жағдайда қалдырып кетті, сосын Мария Тереза олардың күтімін өз мойнына алды.

Константинополь қаласы

Иоганн Амадей шығыс тілдер мектебіне жіберілді. Ол Австрияның сыртқы істер ведомствосына аудармашы болып қабылданып, Константинопольдегі елшілікке драгоман қызметіне тағайындалды. 1769 жылы ол уәкілдік етуші (chargé d'affaires) болып тағайындалды және осы қызметінде Польшаның бірінші бөлісіне байланысты келіссөздер барысында түріктерден ақшалай грант пен Кіші Валахия аумағын алуға уәде алды. 1771 жылы ол Константинопольде интернунций болып тағайындалды және 1775 жылдың 7 мамырында Буковинаны Австрияға қосылғанға дейін Түркия мен Польшадағы Австрия дипломатиясының барлық ісіне, князь Кауництің басшылығымен белсенді қатысты. Осы жылдары Тхугут жаман ниеттілікпен айналысты. Оның драгоман ретіндегі жалақысы аз болса, қажеттіліктері көп еді. Сондықтан ол Франция королі XV Людовиктен 13 000 ливр зейнетақы, лейтенант-полковник шені және қажет болған жағдайда қауіпсіз баспана алуға келісті. Зейнетақы тағайындалу шарты бойынша, ол Австрияның лауазымды адамы ретінде Францияға құпия қызмет көрсетуге міндетті болды. Оны ақтауға болатын жалғыз нәрсе – мұндай құпия келісімдер оның заманында және одан бұрын да жиі кездесетін, ал шындығында ол Францияға ешқандай нақты қызмет көрсетпеген және Венадағы басшыларына сатқындық жасаған жоқ. Дегенмен, оның өмірінің бірнеше кезеңінде жанындағы ашылу қаупі мазалады, ал XV Людовик 1774 жылы қайтыс болғанда Францияда пана табуға күшті ниет білдірді, егер XVI Людовик оған жұмыс беруге уәде бергенде, осыны істемек еді. Оның зейнетақысы тоқтатылмады. Кейіннен ол император Франциск II-ге барлық сырын айтқандығына сенуге болады. Оның Константинопольдегі қызметін князь Кауниц мақұлдады, ол француз құпия дипломатиялық қорымен жасалған келісім туралы хабардар болуы мүмкін. Бұл сатқындықтар жеке болды ма, әлде қос болды ма, оны анықтау қауіпті. Тхугут интернунций болып тағайындалғанда, ол ақсүйек те атанып, рыцарь (Ritterstand) дәрежесіне көтерілді. 1775 жылдан кейін ол Франция мен Италияда, ішінара дипломатиялық міндеттермен саяхаттады.

Революцияға дейінгі кезең

1778 жылы ол Мария Терезаның Бавария соғысын тоқтату үшін Ұлы Фридрихпен тікелей келіссөздер жүргізуіне көмектескен агент болды. 1780 жылы ол Варшавадағы австриялық елші болып тағайындалды, бірақ 1783 жылы демалысқа өтініш беріп, Францияға деген құштарлығын қанағаттандыру үшін төрт жыл бойы Париж қаласында тұрды. Осы жылдары Константинопольде қызмет еткен кезінде жинаған ақшасы Францияға инвестицияланды, оның түбіртегі күмәнді болуы мүмкін. Тугут француз революциясының көптеген көшбасшыларымен танысты. 1787 жылдан 1789 жылға дейін ол Неапольде министр қызметін атқарды және Мария Терезаның қызы Мария Каролинаны басқаруда үлкен шеберлік танытты. 1790 жылы император Иосиф II оны Бухарестке жіберді, формальды түрде Валахияның хосдарымен комиссар ретінде, бірақ іс жүзінде түріктермен бейбіт келісім шарттарын талқылау үшін.

Революциялық соғыстар

1792 жылға дейін Франция мен Бельгияда көп уақыт өткізді, ішінара дипломатиялық агент ретінде, бірақ көбінесе инвестицияларын сақтап қалуға тырысқандықтан, олар ақырында жоғалды. Оның жеке наразылықтары Революция мен Якобиндерге деген жеккөрушіліктің тууына әсер еткен болуы мүмкін, кейін ол осымен танымал болды. 1792 жылы ол бұрынғы Франциядағы австриялық елші Мерси Аргентомен одақтас армия штаб-пәтерінде дипломатиялық агент ретінде байланыста болды. Францияға басып кірудің дұрыс ұйымдастырылмауы оның ашуын тудырды. Ол Франциск II-ге фактілерді баяндау үшін Венаға оралды, оған 27 желтоқсанда мәлімдеме жасады. 1793 жылдың 19 қаңтарында ол штаб-пәтердегі армия дипломаты болып тағайындалды, көбінесе Филипп Кобенцль мен Шпильманның интригалары арқасында, олар оны жолдарынан кетіруді қалаған. Бірақ ол бармады, себебі сол кезде Ресей мен Пруссия Польшаның үлкен бөлігін аннексиялады. Франциямен соғысқан Австрия қолдары бос қалды. Император бұл бақытсыздыққа жол бермеген министрлерге наразылық білдіріп, оларды қызметтен босатып, біраз уақыттан кейін 1793 жылдың 25 наурызында Тхугутты «Австрияның сыртқы істер директоры» етіп тағайындады. Келесі жылы ханзада Кауниц қайтыс болғанда, Тхугут «үй, сот және мемлекеттік канцлер лауазымының міндеттерін атқаруға» тағайындалды. Австрия әкімшілігіндегі ең жоғары орынға көтерілуіне көп қарсылық болды және бұл, көбінесе Неаполь император қызы Мария Терезияның арқасы болды. Австрия үкіметі дәстүрлі түрде өте аристократиялық болды. Франциск II-нің әжесі Мария Терезия, Тхугуттың қызметін бағалағанымен, оны Святого Стефана орденінің бас қолбасшысы етіп тағайындауға көңілсіздік білдірді және Кауниц пен ұлы Иосиф II-нің шұғыл өтініштеріне ғана мойын бұрды. Ол бұл жоғарылатуды оның қарапайым тегі бар адам үшін тым жоғары деп ойлады. Мемлекеттік лауазымдарға ие болуға тиіс деп ойлаған ақсүйектер де осы пікірге қосылды. Тхугут, мақтанышқа бейім болғандықтан, олардың келеңсіздігіне ашуланды және олардың жаулық сезімін басу үшін ештеңе жасамады. Ол үйленбеген және барлық қоғамдық өмірден қашып жүрді. Ол өз міндеттерін орындағанда ешкіммен кеңеспеді. Оның департаментінің барлық құпия жұмыстарын өзі атқаратын, өзіне сенетін екі кеңсе қызметкерінің көмегімен, және барлық маңызды құжаттарды тікелей императорға жеткізіп, өз кеңсесінде көшірмелерді сақтамайтын. Ол Австрияның лауазымды тұлғаларын пара берудің қаншалықты оңай екенін өзінің тәжірибесі арқылы білді. Өздерін тәждің қолдаушылары деп санаған және кеңес алуды күткен ақсүйектер оның бейжайлығы мен құпиялылығын өркениетсіздік пен мақтандықтың белгісі деп бағалады. Олар оның тұрақты жаулары мен сыншылары болды. Оның қабілеттерін бағалап, жеке себептермен оны қолдаған бірнеше адам болды, бірақ осы ерекшеліктерден басқа Австрияда Тхугуттың достары болған жоқ. Одан тыс, ол Австрия үкіметінің әдістеріндегі ең адалсыз және өзімшіл адам ретінде танылды. Ол өзінің басшысы ханзада Кауництен Австрияның ең жаман жауы Пруссия екендігіне деген берік сенімін мұра еткен. Ол сондай-ақ, австриялық министрдің бірінші міндеті империяны кеңейту, тіпті одақтастардың есебінен болуы керек екенін және аннексия үшін сылтаулар табылмаған жағдайда жасалуы керек екенін білген. Оның Францияға және Революцияға деген жеккөрушілігі, әрине, шынайы болды. Бірақ Францияның агрессиясынан Еуропаны қорғауға дайын болғанымен, Австрия өзінің күш-жігері үшін аумақты ұлғайту арқылы сыйақы алуы және Германияның абсолютті билеушісі болуы керек деген ниетпен болды. Оның 1793 жылдан 1800 жылға дейінгі саясатының тарихы Еуропа тарихының көп бөлігімен байланысты. Оның алдында тұрған қарама-қайшылықтар, батыстағы француз агрессиясына қарсы тұру, шығыстағы орыс және пруссиялық агрессиялар және Австрия үшін көбірек аумақ іздеу, оны күш-жігерін және күштерін бөлуге мәжбүр етті. Осылайша, 1793-94 жылдары ол Польшаны бөлуге қатысу үшін батыстан әскерлерді шақырды, осылайша Францияға қысым жасады және оның кейінгі жеңістеріне жол ашты. Оның кейбір әрекеттерін қылмыстық деп атаудан басқа ештеңе жоқ. 1799 жылдың сәуір айында Раштадт қаласында француз елшілеріне жасалған қастандыққа ол жауапты екені сөзсіз. Ол оларды тек тонағысы келген болуы мүмкін, бірақ ол өз агенттерінің әрекеттеріне жауап беруге тиіс. Сонымен, ол 1799 жылы Австрияның бұзық саясаты үшін жауап беруге тиіс болды, ол кезде Суваров пен орыстар Солтүстік Италиядан көрінетін себепсіз, Австрия Сардиния королінің иеліктерін жалғыз иеленуде қалдыру керек, оларды ұстауға жақсы себеппен. Жозеф де Мейстренің хат-хабарлары Австрияның континенттік одақтастары оның өзімшілдігіне қаншалықты ашуланғанын және оның тек өзі үшін күресіп жатыр дегенге қаншалықты сенгенін көрсетті. Тхугут өзінің міндетін орындап жатқанына және Австрияның дәстүрлі саясатын жалғастырып жатқанына сенгені мүмкін. Дегенмен, оның әдістері тым радикалды болды және оның мінез-құлқы Кауництің оған жасаған бағасымен – оның қабілеттерінен пайда табу үшін күшті қолдың қадағалауы қажеттігімен сәйкес келді. 1796-97 жылдардағы Италиядағы Австрияның жеңілістерінен және Кампо Формио бейбіт келісімінен кейін, Тхугутты қызметтен шеттету француздықтардың және соғыстың апаттары үшін оны жауапты деп санайтын Австриядағы өсіп келе жатқан топтың мақсаты болды. Ол тек британдық үкіметтен ғана қолдау тапты, ол оны сенімді одақтас деп есептеді және Венада субсидия төлеуші ретінде үлкен ықпалға ие болды. Ресей императрицасы Екатеринаның қайтысы оны сарайдағы досынан айырды.

Еңбек жолының аяқталуы

1799 және 1800 жылдардағы жорықтар барысында Тхугут соғысты "толық жеңіске дейін" жақтады. Соңында ол Англияның белсенді қолдауының арқасында ғана лауазымында қалды. 1800 жылдың 3 желтоқсанындағы Хогенлиден шайқасы оның жағдайын тұрақсыз етіп жіберді. Ол қоғамдық өмірден шеттесіп, 27 наурыз 1801 жылы Венадан Пресбургке кетті. Кейін ол Венаға оралып, 1818 жылдың 28 мамырында қайтыс болғанға дейін 7000 флорин көлеміндегі зейнетақымен тыныш өмір сүрді.