Кіріспе
Ежелгі Рим заңы
Lex Julia (көпше түрі: leges Juliae) – Юлия әулетінің кез келген мүшесі енгізген ежелгі Рим заңы. Көбінесе «Юлиан заңдары», lex Julia немесе leges Juliae деген терминдер б.з.д. 23 жылы Август енгізген моральдық заңнаманы немесе Юлий Цезарьға қатысты заңды білдіреді.
A lex Julia (plural: leges Juliae) was an ancient Roman law that was introduced by any member of the gens Julia. Most often, "Julian laws", lex Julia or leges Juliae refer to moral legislation introduced by Augustus in 23 BC, or to a law related to Julius Caesar.
Lex Julia de civitate (б.з.д. 90 жыл)
Әлеуметтік соғыс кезінде, итальяндық азаматтықтан айырылғандыққа байланысты итальяндықтар мен римдіктер арасындағы қақтығыс барысында, консул Луций Юлий Цезарь қарулы күштері жоқ итальяндықтарға азаматтық беру туралы заң қабылдады. Сенаттың тапсырмасымен Луций Цезарь әрбір итальяндық қауымның римдік азаматтықты қабылдау және жаңа тайпалар құру – мүмкін, сегіз тайпа – жаңа азаматтар үшін тайпалық жиналыста шешім қабылдау құқығын беретін заңды ұсынды. Бұл азаматтық беру римдік азаматтардың санын шамамен үш есеге арттырып, Италияның кең аумағын республика құрамына қосты. Бұл ұсыныс қарусыз болған немесе белгілі бір мерзім ішінде қаруларын тастаған барлық итальяндық қалаларға қолданылатын болды. Заңның басты мақсаты – рим билігіне қарсы көтерілмегендерді одан әрі көтеріліс жасаудан тоқтату еді. Бұл сонымен қатар, қабылданатын келісімдер арқасында итальяндықтардың соғыс күшін әлсіретуге әсер етті. Келесі жылы римдіктер lex Plautia Papiria de civitate заңын қабылдады, көтерілісші одақтастарға азаматтық берді – Самниттер мен Лукандар басты ерекшеліктер болып табылды – көтерілісті тоқтату мақсатында.
Юлий Цезарьдің аграрлық заңдары (б.з.д. 59 ж.)
Юлий Цезарь б.з.б. 59 жылы өзінің бірінші консулдығы кезінде екі аграрлық заңнаманы қабылдады. Олар бір-бірімен байланысты екі заң болды: lex Julia agraria және lex Julia de agro Campano. Бірінші заң қаладағы кедейлерге және Помпейдің ветерандарына мемлекеттік жерлерді (бар және сатып алуға дайын сатушылардан алынған) бөлумен байланысты болды; екіншісі Кампаниядағы мемлекеттік жерлерді бөлу үшін қосылды. Бірінші заңның қабылдануы қиындықтарға толы болды. Цезарь консулдығын оны ұсынумен бастады, бірақ ол дереу Катон Кішінің кедергісіне тап болды. Сенатта заң жобасы тоқтатылғаннан кейін, Цезарь оны халық жиналысына әкелді. Өзінің әріптесі және саяси қарсыласы Марк Кальпурний Бибулды заң жобасын талқылауға шақырып, ол саяси жеңіске жетті, себебі Бибул заң жобасына қарсы шығуға көп себептері жоқ екенін мойындауға мәжбүр болды, бірақ ашық түрде: «Егер бәріңіз қаласаңыз да, осы жылы сіздер бұл заңды қабылдамайсыз!» Бибулдың кедергі жасау тактикасы – заң жобасына дауыс беруге болатын әрбір күні жаман белгілер жариялау болды. Бір күні, сол белгілерді жариялауға көшкенде, ол және оның саяси одақтасы Катон көшеде наразылық білдірген халықтың шабуылына ұшырады (деректерге сүйенсек, бұл шабуылды Цезарь мен оның одақтастары ұйымдастырған), нәтижесінде олар үйлеріне қайтаруға мәжбүр болды. Жаман белгілер туралы хабарлама жарияланбағаннан кейін, Цезарь заң жобасын жиналыста қабылдады. Заңға сенаторлардың осы заңды қолдауға ант беруі талабы қосылды. Катон мен оның одақтасы Цицеронның тікелей өтінішіне дейін ант беруден бас тартты, олар Рим үшін Катонның ант беруі және жер аударылуға кеткенінен гөрі қалуының жақсырақ екенін айтты. Катонның одақтастарының кедергі жасауына қарамастан, Цезарь сенатты айналып өтіп, қайта бөлуге жататын мемлекеттік жерлерді кеңейтетін заң жобасын тікелей жиналысқа ұсынды.
Lex Julia municipalis (б.з.д. 45 жыл)
Бұл заң итальяндық муниципалитеттер үшін ережелер белгілеген болуы мүмкін. Юлий Цезарь осы заңға жауапты ма, жоқ па деген мәселе "құйынтпақ пікірталас тудырып отыр".
Августтың моральдық заңнамасы (б.з.д.
Августтың тұсында б.з.д. 18-17 жылдары қабылданған leges Juliae Римдегі жоғары таптардың моральдық деңгейін және санын арттыруға, сондай-ақ некеге тұру мен бала тууды ынталандыру арқылы халықты көбейтуге бағытталды (lex Julia de maritandis ordinibus). Бұл заңдар ізгіліксіздікті жеке және қоғамдық қылмыс деп жариялады (lex Julia de adulteriis). Халықтың өсуін қолдау үшін leges Juliae некеге тұруға түрлі жеңілдіктер ұсынды және бойдақтарға айыптар салды. Август үш ұл туғандарды құрметтеген «Үш ұл заңы» енгізді. Неке жасына жеткен бойдақтар мен қайтадан тұрмысқа шығуға ниеті жоқ жас толғаулар мұра алудан және қоғамдық ойын-сауықтарға қатысудан айырылды.
Августтың аяқтары Юлия
Lex Julia de ambitu (18 BC): Саяси лауазымдарға қол жеткізу кезінде парақорлықты жазалайды. Lex Julia de maritandis ordinibus (18 BC): Барлық азаматтардың үйленуі талап етілді (болжам бойынша). Сонымен қатар, әлеуметтік топтар арасындағы некелерге шектеу қойылды (осылайша, бұл Римдік конкубинаттың (конкубинат) тікелей негізі саналды, кейінірек Юстинианмен реттелді, төмендегілерді де қараңыз). Lex Julia de adulteriis coercendis (17 BC): Бұл заң зина жасауды жер аударумен жазалады. Екі кінәлі тарап та әртүрлі аралдарға ("dummodo in diversas insulas relegentur") жіберілді, ал олардың мүлкінің бір бөлігі тәркіленді. Әкелерге өз қыздарын және олардың зина жасаған серіктерін өлтіруге рұқсат берілді. Күйеулер белгілі бір жағдайларда зина жасаған серіктерін өлтіруге құқылы болды және зина жасаған әйелдерінен ажырасуға міндетті болды.
Юлиан заңдарының кейінгі жаңартулары
Төмендегі үзінділер кейінгі заң кодекстері мен оқулықтарынан алынған, бірақ олар сонымен қатар Аугусттың заңдарының түпнұсқа мәтініне негізделгендіктен және олардан жиі цитата келтірілгендіктен де құнды болып табылады.