Көне Рим цензоры: өкімет, мораль және халық санағы

Кіріспе

Римдік билеуші және халық санағын жүргізуші

Цензор – ежелгі Римде халық санағын жүргізуге, қоғамдық моральды қадағалауға және үкімет қаржысының белгілі бір аспектілерін бақылауға жауапты билеуші. Рим Республикасында құрылған цензордың билігі мәселелері бойынша шектеулі болғанмен, өз құзыретінде толық болды: цензорлар қарауындағы мәселелерде ешбір билеуші оның шешімдеріне қарсы келе алмады, ал оның шешімдерін тек одан кейін қызмет еткен цензор ғана жоя алатын. Цензорларға басқа сайлаулы лауазымдардан гөрі едәуір ұзақ мерзім берілетін: Республиканың өзге лауазымдары (өмір бойы сайланған дін қызметкерлерін қоспағанда) 12 ай немесе одан аз мерзімге сайланатын болса, цензорлардың мерзімі әдетте 18 айдан 5 жылға дейін (заманға қарай) созылған. Осылайша цензурат өте беделді лауазым болды, билігінен гөрі мәртебесі жоғары тұрып, көбінесе бұрынғы консулдарға берілетін. Сондықтан цензураға қол жеткізу – римдік саясаткердің cursus honorum жолындағы ең үлкен жетістігі саналды. Дегенмен, Республикадан Империяға өту кезінде бұл лауазым тұрақты қызмет ретінде жойылды. Цензордың қоғамдық моральды реттеуі – «цензор» және «цензура» сөздерінің қазіргі мағынасының бастауы.

Сот төрелігінің алғашқы тарихы

Халық санағын алғаш рет Римнің алтыншы патшасы Сервий Туллий енгізді, шамамен б.з.д. 575–535 жылдары. Монархия жойылғаннан кейін және б.з.д. 509 жылы Республика құрылғаннан бастап, б.з.д. 443 жылға дейін халық санағын жүргізу жауапкершілігі консулдарда болды. Б.з.д. 442 жылы консулдар сайланбады, бірақ олардың орнына консулдық өкілеттігі бар трибундар тағайындалды. Бұл плебейлердің жоғары лауазымдарға қол жеткізуге тырысуы болды: консул болып тек патрицистер ғана сайлана алатын, ал кейбір әскери трибундар плебейлерден сайланды. Плебейлердің халық санағын бақылау мүмкіндігін болдырмау үшін патрицистер консулдар мен трибундардан санақ алу құқығын алып тастады және бұл міндетті орындау үшін екі магистратты – цензорларды (цензоры) тағайындады, олар Римдегі патрицистерден ғана сайланды. Он екі жыл өткен соң, б.з.д. 339 жылы Публилий заңдарының бірі цензордың плебей болуын талап етті. Дегенмен, б.з.д. 280 жылға дейін ешбір плебей цензоры халықты тазарту рәсімін (люструм; Ливий Периохе 13) жүргізбеді. Б.з.д. 131 жылы алғаш рет екі цензор да плебейлер болды. Екі цензордың болуының себебі – бұрынғыда екі консул бірлесіп халық санағын жүргізгендігі. Егер цензорлардың бірі өкілеттігі кезінде қайтыс болса, оның орнына, консулдар сияқты, басқасы таңдалды. Бұл оқиға б.з.д. 393 жылы бір рет ғана орын алды. Алайда, сол люструм (бес жылдық кезең) ішінде галлдар Римді басып алды, және римдіктер содан кейін мұндай ауыстыруды «дінге қарсы жасалған құқық бұзушылық» деп қарады. Осыдан бастап, егер цензорлардың бірі қайтыс болса, оның әріптесі қызметтен кетіп, олардың орнына екі жаңа цензор сайланды. Диктатор Мамеркус Эмилиус Мамерцин ұсынған заң бойынша цензор лауазымы он сегіз айға шектелді. Апий Клавдий Кекус цензурасы кезінде (б.з.д. 312–308 жж.) цензор лауазымының беделі зор өсті. Кекус өзінің есімімен аталатын алғашқы римдік жолды (Аппия жолы) және алғашқы римдік су құбырын (Аква Аппия) салдырды. Ол рим тайпаларының ұйымдастырылуын өзгертіп, сенаторлардың тізімін жасаған алғашқы цензор болды. Сонымен қатар, ол Лациум мен Кампанияда Римнің соғыс күшін қолдау үшін римдік колониялар құруды жақтады. Осы күш-жігері мен реформаларының арқасында Апий Клавдий Кекус цензор лауазымын толық люструм (бес жылдық кезең) бойы сақтап тұрды, ал цензор лауазымы, кейіннен түрлі маңызды міндеттерге тапсырылып, Рим Республикасындағы ең жоғары саяси мәртебелердің біріне ие болды, консулдардан кейін ғана.

The census was first instituted by Servius Tullius, sixth king of Rome, c. 575–535 BC. After the abolition of the monarchy and the founding of the Republic in 509 BC, the consuls had responsibility for the census until 443 BC. In 442 BC, no consuls were elected, but tribunes with consular power were appointed instead. This was a move by the plebeians to try to attain higher magistracies: only patricians could be elected consuls, while some military tribunes were plebeians. To prevent the possibility of plebeians obtaining control of the census, the patricians removed the right to take the census from the consuls and tribunes, and appointed for this duty two magistrates, called censores (censors), elected exclusively from the patricians in Rome. Twelve years later, in 339 BC, one of the Publilian laws required that one censor had to be a plebeian. Despite this, no plebeian censor performed the solemn purification of the people (the lustrum; Livy Periochae 13) until 280 BC. In 131 BC, for the first time, both censors were plebeians. The reason for having two censors was that the two consuls had previously taken the census together. If one of the censors died during his term of office, another was chosen to replace him, just as with consuls. This happened only once, in 393 BC. However, the Gauls captured Rome in that lustrum (five year period), and the Romans thereafter regarded such replacement as "an offense against religion". From then on, if one of the censors died, his colleague resigned, and two new censors were chosen to replace them. The office of censor was limited to eighteen months by a law proposed by the dictator Mamercus Aemilius Mamercinus. During the censorship of Appius Claudius Caecus (312–308 BC) the prestige of the censorship massively increased. Caecus built the first ever Roman road (the Via Appia) and the first Roman aqueduct (the Aqua Appia), both named after him. He changed the organisation of the Roman tribes and was the first censor to draw the list of senators. He also advocated the founding of Roman coloniae throughout Latium and Campania to support the Roman war effort in the Second Samnite War. With these efforts and reforms, Appius Claudius Caecus was able to hold the censorship for a whole lustrum (five year period), and the office of censor, subsequently entrusted with various important duties, eventually attained one of the highest political statuses in the Roman Republic, second only to that of the consuls.

Сайлау

Цензорлар консул төрағалық еткен жүздік ассамблеяда сайланды. Бартольд Нибур цензорлардың бастапқыда курия ассамблеясымен сайланғанын және ассамблеяның таңдауын жүздік ассамблея растағанын айтады, бірақ Уильям Смит "мұндай болжамға негіз жоқ, оның дұрыстығы [Нибурдың] консулдар сайлауына қатысты пікірлеріне байланысты" деп санайды. Екі цензор да бір күні сайлануы керек еді, демек егер екіншісі үшін дауыс беру сол күні аяқталмаса, біріншісінің сайлауы жарамсыз деп есептеліп, жаңа ассамблея шақырылуы керек болды. Цензорларды сайлауға арналған ассамблея консулдар мен преторларды сайлаудағылардан өзгеше шаралармен өткізілді, сондықтан цензорлар олардың әріптестері деп есептелмеді, бірақ олар да максима ауспицияға ие болды. Ассамблея жаңа консулдар қызмет мерзімін бастағаннан кейін көп ұзамай өтті; цензорлар сайланғаннан кейін және цензуралық билік оларға жүздік ассамблеяның (lex centuriata) қаулысымен берілгеннен кейін лауазымдарына толыққанды бекітілді. Жалпы ереже бойынша, цензор лауазымына бұрын консул болғандар ғана үміткер бола алатын, бірақ кейбір ерекшеліктер де болды. Бастапқыда, бір адамның екі рет цензор болуына тыйым салатын заң болған жоқ, бірақ бұл лауазымға екі рет сайланған жалғыз адам – б.з.д. 265 жылы Гай Марций Рутилус. Ол сол жылы ешкімнің екі рет цензор бола алмайтынын қарастырған заңды қабылдады. Осыдан кейін ол Цензорин деген лақап атын алды.

Атрибуттары

Цензура Римнің басқа магистраттарынан қызмет мерзімімен ерекшеленді. Цензорлар бастапқыда толық люструмға (бес жылдық мерзімге) сайланды, бірақ құрылғанына он жыл өткен соң (б.з.д. 433 ж.) диктатор Мамерк Эмилий Мамерциннің заңымен олардың қызмет мерзімі он сегіз айға дейін шектелді. Олардың шені жүзбасылар жиналысымен, куриямен емес, берілді, және осы тұрғыдан олар консулдар мен преторлардан төмен тұрды. Осыған қарамастан, цензура диктатурадан басқа мемлекеттегі ең жоғары дәреже ретінде қарастырылды; ол "қасиетті магистратура" (sanctus magistratus) еді, оған терең құрмет көрсету қажет болды. Цензураның жоғары шені мен мәртебесіне оған біртіндеп тапсырылған маңызды міндеттер, әсіресе азаматтардың мінез-құлқы мен моральдық жағдайын жалпы бақылау құқығы – regimen morum ықпал етті. Бұл өкілеттікті жүзеге асырғанда олар тек өздерінің міндеттерін басшылыққа алып, мемлекеттің басқа органына есепті болған жоқ. Цензорлар "куруль креслосы" (sella curulis) деп аталатын ресми орындыққа ие болды, бірақ олардың ресми киімдеріне қатысты күмәндер бар. Полибийдің мәлімдемесінде жерлеу рәсіміндегі бейнелердің қолданылуы сипатталған; соның нәтижесінде консул немесе претор қызғылт шекаралы toga praetexta, жеңімпаз – тоғысқан toga picta, ал цензор – өзіне тән қызғылт toga кигенін болжауға болады, бірақ басқа авторлар олардың ресми киімдерінің басқа жоғары лауазымды шенеуніктердің киімдерімен бірдей болғанын айтады. Цензордың жерлеу рәсімі әрқашан зор сән-салтанатпен өткізілді, сондықтан "цензорлық жерлеу рәсімі" (funus censorium) тіпті императорларға да берілді.

Жою

Цензура 421 жыл бойы, б.з.д. 443 жылдан б.з.д. 22 жылға дейін сақталды, бірақ осы кезеңде көптеген люстралар цензор тағайындалмастан өтті. Бір мәлімдемеге сәйкес, бұл лауазымды Луций Корнелий Сулла жойды. Бұл мәлімдеменің негізін құрайтын дәлелдер аса сенімді болмаса да, фактінің өзі ықтимал, себебі Сулланың диктатурасынан Гней Помпей Магнустың (Помпей) бірінші консулдығына (б.з.д. 82–70 жылдар) дейінгі екі люстрада халық санағы жүргізілмеді, ал кез келген қатаң "әдептілік сақтау" Сулланы қолдаған аристократия үшін ыңғайсыздық тудырар еді. Егер цензура Сулламен жойылған болса, ол Помпей мен Марк Лициний Красс консулдығында қайта орнатылды. Оның билігі Публий Клодий Пулхердің (б.з.д. 58 жыл) заңдарының бірімен шектелді, ол римдік сенаттан адамды шығару үшін цензорлардың міндетті түрде келісуін және белгілі бір рәсімдерді сақтауын талап етті. Алайда бұл заң б.з.д. 52 жылы Помпейдің үшінші консулдығында оның әріптесі Квинт Цецилий Метелл Сципионның қысымымен жойылды, бірақ цензура лауазымы бұрынғы күші мен беделін қайта қалпына келтіре алмады. Соңынан болған азаматтық соғыстар кезінде цензорлар сайланбады; олар ұзақ үзілістен кейін ғана қайта тағайындалды, атап айтқанда б.з.д. 23 жылы, Август Луций Мунаций Планкусты және Эмилий Лепид Паулусты осы лауазымға тағайындады. Бұл мұндай лауазымды тағайындаудың соңғы реті болды; императорлар одан әрі осы лауазымның міндеттерін "Префектура Морум" ("әдептілік префектурасы") деген атпен өтеді. Веспасиан да ұлы Титуспен бірге осы лауазымды атқарды. Домициан "мәңгілік цензор" (censor perpetuus) атағын алды, бірақ бұл үлгіге келесі императорлар еліктемеді. Децийдің тұсында егде жастағы Валерий цензураға үміткер болып тағайындалды, бірақ ол осы лауазымнан бас тартты.

Санақ

Цензорлардың бірінші және басты міндеті – санақ әрқашан Марс алаңында, ал б.з.д. 435 жылдан бастап екінші цензорлар жұбы Гай Фурий Пацил Фузус және Маркус Геганий Мацерин осы мақсат үшін салған Вилла Публика деп аталатын арнайы ғимаратта өткізілді. Санақ ашылғандағы рәсімдер туралы Варон сақтап қалған "Табула Цензория" кітабында айтылған. Халықты ауызша дауыспен цензорлардың алдына шақырды. Әр ру жеке-жеке шақырылып, олардың тізімі бұрын тайпалар трибундары жасаған тізімдермен салыстырылды. Әрбір *pater familias* өздерінің *curule* орындықтарында отырған цензорлардың алдында жеке келуге міндетті болды, ал ең бастысы жақсы белгі саналған есімдер алдымен алынды, мысалы, Валерий, Сальвий, Статорий және т.б. Санақ цензордың (*ad arbitrium censoris*) шешімімен жүргізілді, бірақ цензорлар белгілі бір ережелерді бекітті, кейде оларды *leges censui censendo* деп атады, онда санаққа жататын мүлік түрлері және олардың құны қалай бағалануы керектігі көрсетілді. Осы заңдарға сәйкес, әрбір азамат "жүрегінен шыққан" антпен өзі, отбасы және мүлкі туралы есеп беруге міндетті болды. Бірінші кезекте, ол өзінің толық атын (*praenomen, nomen* және *cognomen*) және әкесінің атын, ал егер ол *libertus* ("бостандық алған") болса, онда оның қамқоршысының атын айтуы керек еді, сондай-ақ жасын да көрсетуге тиіс болды. Одан кейін оған: "Шындығында, сенде әйел бар ма?" – деп сұрады. Егер ол үйленген болса, әйелінің есімін, балаларының санын, есімдерін және жастарын айту керек еді. Жалғыз әйелдер мен жетімдерді олардың қамқоршылары өкілдік етті. Олардың есімдері бөлек тізімге енгізілді және жалпы санаққа кірмейді. Азамат өзінің атын, жасын, отбасын және т.б. айтқаннан кейін, санаққа жататын барлық мүлкі туралы есеп беруі керек еді. Тек *Quiritary* заңына сәйкес мүліктер ғана санаққа (*censui censendo*) жауапты болды. Бастапқыда әрбір азамат өзінің барлық мүлкінің жалпы құнын егжей-тегжейсіз көрсетпестен айтқан сияқты, бірақ көп ұзамай әрбір заттың ерекшеліктерін, сондай-ақ жалпы құнын көрсету қалыпты жағдайға айналды. Жер санақтың ең маңызды бөлігін құрады, бірақ иелігі тек азаматқа тиесілі болған мемлекеттік жерлер *Quiritarian* мүлігі емес деп есептелді. Императорлық кезеңдегі тәжірибеден көрінетіндей, *Quiritarian* заңына сәйкес азаматтардың иелігіндегі барлық жерлердің толық сипаттамасы берілді. Ол жердің атын, орналасқан жерін, егістік жердің қандай бөлігін, жайылымның, жүзімдіктің және зәйтүн бақшасының қандай бөлігін көрсетуге міндетті болды, сондай-ақ оның құнын бағалауы керек еді. Құлдар мен мал келесі ең маңызды тауарлар болды. Цензорлар сондай-ақ әдетте көрсетілмейтін киім, зергерлік бұйымдар және көліктер сияқты заттардың тізімін беруді талап ету құқығына ие болды. Кейбір заманауи жазушылар цензорлардың азаматтар көрсеткеннен мүліктің құнын жоғары бағалауға құқығы бар екендігіне күмән келтірді, бірақ цензорлардың билігінің дискрециялық сипатын және алаяқтыққа жол бермеу үшін қосымша төлемді қабылдау құқығы біреудің қолында болуының қажеттілігін ескере отырып, цензорлардың мұндай құқығы болған болуы мүмкін. Сонымен қатар, бірде олар сән-салтанат заттарына тым көп үстеме ақы қойғандары туралы нақты айтылған. Санақтан ерікті түрде қашқан адам *incensus* деп есептелді және қатаң жазаға тартылды. Сервий Туллий мұндай адамдарды түрмеге қамап, өлтірумен қорқытқан, ал республика кезеңінде мемлекет оны құл ретінде сататын. Республиканың кейінгі кезеңінде санақтан тыс қалған адамды басқа адам өкілдік ете алатын, осылайша цензорлар тіркейтін. Қызметте болған сарбаздар өкіл тағайындаған-тайырмағаны белгісіз. Ежелгі заманда соғыстың кенеттен басталуы халық санағын өткізуге кедергі келтірді, өйткені азаматтардың көпшілігі міндетті түрде болмайтын. Ливийдің бір жазбасында кейінірек цензорлар римдік сарбаздарды санақ алу үшін провинцияларға толық өкілеттік берілген комиссарларды жібергені айтылады, бірақ бұл ерекше жағдай болған көрінеді. Керісінше, Цицеронның Архиастың Римнен Лукулдың әскерімен жоқтығын дәлелдеуі, оның халық санағына тіркелмегенінің жеткілікті себебі ретінде, әскердегі қызметтің жоқтығы үшін жарамды себеп болғандығы ықтимал. Цензорлар барлық азаматтардың есімдерін және олардың мүлкінің мөлшерін алғаннан кейін, олар тайпалардың, сондай-ақ сыныптар мен ғасырлардың тізімін жасады; Сервий Туллийдің заңнамасы бойынша әрбір азаматтың мемлекеттегі орны оның мүлкінің мөлшеріне байланысты анықталды (*Comitia Centuriata*). Бұл тізімдер *Tabulae Censoriae*-нің маңызды бөлігін құрады, олар цензорлардың міндеттерін орындаумен байланысты барлық құжаттарды қамтыды. Осы тізімдердің мемлекеттік қаржыға қатысты бөлігі Сатурн храмындағы *aerarium*-ға сақталды, бірақ цензорлардың барлық архивінің сақталысы бұрын Вилла Публикасының жанындағы *Atrium Libertatis*-та, ал кейінірек Нимфалар храмында болды. Азаматтарды тайпаларға, ғасырларға және сыныптарға бөлгеннен басқа, цензорлар келесі бес жылға немесе жаңа цензорлар тағайындалғанға дейін сенат тізімін де жасады, олардың лайықсыз деп есептегендерін тізімнен шығарып, лайықтыларын қосты. Олар сондай-ақ мемлекеттік қаражат есебінен атты әскерлер (*equites equo publico*) тізімін де қарап, қажет деп тапқанда есімдерді қосып немесе алып тастады. Олар сондай-ақ *princeps senatus*-ты бекітіп немесе жаңасын тағайындады. *Princeps*-тің бұрынғы цензор болуы керек еді. Тізімдер аяқталғаннан кейін азаматтардың саны есептеліп, жалпы саны жарияланды. Сондықтан, санақ туралы есепте азаматтардың саны да әдетте беріледі. Олар мұндай жағдайларда *capita* ("бас") деп аталады, кейде *civium* ("азаматтардың") сөзі қосылады, ал кейде қосылмайды. Осылайша, санаққа тіркелу "басқа ие болу" (*caput habere*) дегенмен бірдей болды.

The Census, the first and principal duty of the censors, was always held in the Campus Martius, and from the year 435 BC onwards, in a special building called Villa publica, which was erected for that purpose by the second pair of censors, Gaius Furius Pacilus Fusus and Marcus Geganius Macerinus. An account of the formalities with which the census was opened is given in a fragment of the Tabulae Censoriae, preserved by Varro. After the auspices had been taken, the citizens were summoned by a public crier to appear before the censors. Each tribe was called up separately, and the names in each tribe were probably taken according to the lists previously made out by the tribunes of the tribes. Every pater familias had to appear in person before the censors, who were seated in their curule chairs, and those names were taken first which were considered to be of good omen, such as Valerius, Salvius, Statorius, etc. The Census was conducted according to the judgement of the censor (ad arbitrium censoris), but the censors laid down certain rules, sometimes called leges censui censendo, in which mention was made of the different kinds of property subject to the census, and in what way their value was to be estimated. According to these laws, each citizen had to give an account of himself, of his family, and of his property upon oath, "declared from the heart". First he had to give his full name (praenomen, nomen, and cognomen) and that of his father, or if he were a libertus ("freedman") that of his patron, and he was likewise obliged to state his age. He was then asked, "You, declaring from your heart, do you have a wife?" and if married he had to give the name of his wife, and likewise the number, names, and ages of his children, if any. Single women and orphans were represented by their guardians; their names were entered in separate lists, and they were not included in the sum total of heads. After a citizen had stated his name, age, family, etc., he then had to give an account of all his property, so far as it was subject to the census. Only such things were liable to the census (censui censendo) as were property according to the Quiritary law. At first, each citizen appears to have merely given the value of his whole property in general without entering into details; but it soon became the practice to give a minute specification of each article, as well as the general value of the whole. Land formed the most important article of the census, but public land, the possession of which only belonged to a citizen, was excluded as not being Quiritarian property. Judging from the practice of the imperial period, it was the custom to give a most minute specification of all such land as a citizen held according to the Quiritarian law. He had to state the name and location of the land, and to specify what portion of it was arable, what meadow, what vineyard, and what olive ground: and of the land thus described, he had to give his assessment of its value. Slaves and cattle formed the next most important item. The censors also possessed the right of calling for a return of such objects as had not usually been given in, such as clothing, jewels, and carriages. It has been doubted by some modern writers whether the censors possessed the power of setting a higher valuation on the property than the citizens themselves gave, but given the discretionary nature of the censors' powers, and the necessity almost that existed, in order to prevent fraud, that the right of making a surcharge should be vested in somebody's hands, it is likely that the censors had this power. It is moreover expressly stated that on one occasion they made an extravagant surcharge on articles of luxury;

A person who voluntarily absented himself from the census was considered incensus and subject to the severest punishment. Servius Tullius is said to have threatened such individuals with imprisonment and death, and in the Republican period he might be sold by the state as a slave. In the later period of the Republic, a person who was absent from the census might be represented by another, and be thus registered by the censors. Whether the soldiers who were absent on service had to appoint a representative is uncertain. In ancient times, the sudden outbreaks of war prevented the census from being taken, because a large number of the citizens would necessarily be absent. It is supposed from a passage in Livy that in later times the censors sent commissioners into the provinces with full powers to take the census of the Roman soldiers there, but this seems to have been a special case. It is, on the contrary, probable from the way in which Cicero pleads the absence of Archias from Rome with the army under Lucullus, as a sufficient reason for his not having been enrolled in the census, that service in the army was a valid excuse for absence. After the censors had received the names of all the citizens with the amount of their property, they then had to make out the lists of the tribes, and also of the classes and centuries; for by the legislation of Servius Tullius the position of each citizen in the state was determined by the amount of his property (Comitia Centuriata). These lists formed a most important part of the Tabulae Censoriae, under which name were included all the documents connected in any way with the discharge of the censors' duties. These lists, insofar as they were connected with the finances of the state, were deposited in the aerarium, located in the Temple of Saturn; but the regular depository for all the archives of the censors was in earlier times the Atrium Libertatis, near the Villa publica, and in later times the temple of the Nymphs. Besides the division of the citizens into tribes, centuries, and classes, the censors had also to make out the lists of the senators for the ensuing five years, or until new censors were appointed, striking out the names of such as they considered unworthy, and making additions to the body from those who were qualified. In the same manner they held a review of the equites who received a horse from public funds (equites equo publico), and added and removed names as they judged proper. They also confirmed the princeps senatus, or appointed a new one. The princeps himself had to be a former censor. After the lists had been completed, the number of citizens was counted up, and the sum total announced. Accordingly, we find that in the account of a census, the number of citizens is likewise usually given. They are in such cases spoken of as capita ("heads"), sometimes with the addition of the word civium ("of the citizens"), and sometimes not. Hence, to be registered in the census was the same thing as "having a head" (caput habere).

Римнен тыс жерлерде халық санағы

Кейде тіпті республика кезінде провинцияларда халық санағы жүргізілетін. Император халық санағын жүргізу үшін провинцияларға censitores деп аталатын арнайы шенеуніктерді жіберді, бірақ бұл міндетті кейде императорлық легаттары атқарды. Цензиторларға тізімдерді және басқа да құжаттарды дайындауға көмектесетін censuales деп аталатын төменгі дәрежелі шенеуніктер көмектесті. Римде халық санағы империя кезінде де жүргізілді, бірақ оған байланысты ежелгі дәстүрлер енді орындалмады, ал люстрация рәсімі Веспасиан заманынан бастап тоқтатылды. Заңгерлер Паулус және Ульпиан императорлық кезеңде халық санағы туралы еңбектер жазды; осы еңбектерден алынған бірнеше үзінділер Дижесттің (50 15) тарауында келтірілген.

Режимді өзгерту

Қоғамдық моральды сақтау (regimen morum, немесе Империяда cura morum немесе praefectura morum) цензорлардың міндеттерінің екінші маңызды саласы болды және олардың лауазымы ең құрметті және ең қорқыныштыларының біріне айналдырды; сондықтан олар castigatores ("жазалаушылар") деп те белгілі болды. Бұл олардың азаматтар тізімінен адамдарды шығару құқығынан туындады, себебі, дұрыс айтылғандай, "біріншіден, олар көптеген фактілік мәселелер бойынша жалғыз судьялар болатын, мысалы, азаматтың заңмен немесе әдет-ғұрыппен талап етілген дәрежеге ие болуы немесе оған қандай да бір сот үкімі шығарылып, оны арсыз қылғаны анықтау; бірақ римдік түсінік бойынша, одан құқықтық мәселелерді шешуге көшу оңай болды; мысалы, азамат өзінің дәрежесін сақтауға лайық па, ол заңның үкіміне ұшырағандай әділ түрде қорлайтын әрекет жасаған жоқ па". Осылайша цензорлар біртіндеп, кем дегенде, формалды түрде, әрбір азаматтың жеке және қоғамдық өмірін толық бақылауға алды. Олар қоғамдық моральдың сақтаушылары ретінде бекітілді; олар тек қылмыстың немесе әдепсіздіктің алдын қалумен ғана емес, сонымен қатар дәстүрлі римдік мінез-құлық, этика және әдеттерді (mos majorum) сақтаумен айналысты. Regimen morum дәстүрлі жолдарды қорғауды да қамтыды, ол Империя кезінде cura ("қадағалау") немесе praefectura ("басқару") деп аталды. Цензорлардың осы міндетін орындау кезінде қолданылатын жаза nota ("белгі, жазу") немесе notatio, немесе animadversio censoria ("цензорлық сөккеніш") деп аталды. Оны тағайындауда олар тек өздерінің адалдық сезіміне және міндеттеріне сүйенді; олар ешқандай жақындыққа немесе жағдайға ықпал етпейтініне ант беруі керек еді; сонымен қатар, олар әрбір жағдайда кінәлі азаматтың атының қасына жазаның себебін жазып қоюға міндетті болды – subscriptio censoria. Цензорлардың осы функциясы оларға ерекше юрисдикцияны берді, ол көп жағынан қазіргі заманғы қоғамдық пікірге ұқсас болды; себебі көптеген әрекеттер бар, олардың барлығына зиянды және әдепсіз деп мойындалса да, елдің оң заңдарына кірмейді; көбінесе айтылатындай, "әдепсіздік заңсыздыққа тең емес". Нақты қылмыстардың тіпті жағдайларында да, оң заңдар көбінесе тек нақты құқық бұзушылықты жазалайды, ал қоғамдық пікірде қылмыскер, тіпті жазасын өтегеннен кейін де, тек мінсіз беделге ие адамдарға ғана берілетін белгілі бір құрметтер мен ерекшеліктерден айырылады. Сондықтан римдік цензорлар, егер адам әдеттегі сотта қылмыс жасады деп танылса және оған жаза берілген болса, оны "цензорлық белгімен" (nota censoria) таңбалауға құқылы болды. Мұндай нотаның салдары тек ignominia (намыссыздық) болды, infamia (зор арсыздық) емес. Infamia және цензорлық үкім judicium немесе res judicata (аяқталған сот шешімі) емес, себебі оның салдары тұрақты болған жоқ, бірақ келесі цензорлар немесе lex ("заң") арқылы алынып тасталуы мүмкін. Сонымен қатар, цензорлық белгі екі цензордың келісімінсіз жарамсыз болды. Ignominia – бұл тек уақытша мәртебелі төмендеу, ол тіпті лауазымдағы адамды оның қызметінен айырмады және оның астында жүрген адамдарды судьялық лауазымға тағайындауға, претордың судьялары болып тағайындалуға немесе рим армиясында қызмет етуге кедері келтірмеді. Сондықтан Мамеркус Эмилиус Мамерцин цензорлардың сөккенішіне (animadversio censoria) қарамастан диктатор болып тағайындалды. Адам әр түрлі жағдайларда цензорлық белгімен таңбалануы мүмкін, оларды толық сипаттау мүмкін емес, себебі көптеген жағдайларда бұл цензорлардың қалауына және олардың жағдайды қалай қарастыруына байланысты болды; кейде тіпті цензорлардың бір тобы өздерінің ізбасарлары қатаң жазалаған құқық бұзушылықты елемеуі мүмкін. Бірақ цензорлар жазалаған құқық бұзушылықтар үш түрлі сипатта болды. Егер адам өзін жәбірленген деп санаса, оның әділдігін цензорларға дәлелдеуге тырысады, және егер ол сәттілікке жетпесе, цензорлардың біреуі оның ісіне араласуын сұрап, одан қорғау іздейді.

Keeping the public morals (regimen morum, or in the Empire cura morum or praefectura morum) was the second most important branch of the censors' duties, and the one which caused their office to be one of the most revered and the most dreaded; hence they were also known as castigatores ("chastisers"). It naturally grew out of the right which they possessed of excluding persons from the lists of citizens; for, as has been well remarked, "they would, in the first place, be the sole judges of many questions of fact, such as whether a citizen had the qualifications required by law or custom for the rank which he claimed, or whether he had ever incurred any judicial sentence, which rendered him infamous: but from thence the transition was easy, according to Roman notions, to the decisions of questions of right; such as whether a citizen was really worthy of retaining his rank, whether he had not committed some act as justly degrading as those which incurred the sentence of the law." In this manner, the censors gradually assumed at least nominal complete superintendence over the whole public and private life of every citizen. They were constituted as the conservators of public morality; they were not simply to prevent crime or particular acts of immorality, but rather to maintain the traditional Roman character, ethics, and habits (mos majorum)—regimen morum also encompassed this protection of traditional ways, which was called in the times of the Empire cura ("supervision") or praefectura ("command"). The punishment inflicted by the censors in the exercise of this branch of their duties was called nota ("mark, letter") or notatio, or animadversio censoria ("censorial reproach"). In inflicting it, they were guided only by their conscientious convictions of duty; they had to take an oath that they would act biased by neither partiality nor favour; and, in addition to this, they were bound in every case to state in their lists, opposite the name of the guilty citizen, the cause of the punishment inflicted on him, subscriptio censoria. This part of the censors' office invested them with a peculiar kind of jurisdiction, which in many respects resembled the exercise of public opinion in modern times; for there are innumerable actions which, though acknowledged by everyone to be prejudicial and immoral, still do not come within the reach of the positive laws of a country; as often said, "immorality does not equal illegality". Even in cases of real crimes, the positive laws frequently punish only the particular offence, while in public opinion the offender, even after he has undergone punishment, is still incapacitated for certain honours and distinctions which are granted only to persons of unblemished character. Hence, the Roman censors might brand a man with their "censorial mark" (nota censoria) in case he had been convicted of a crime in an ordinary court of justice, and had already suffered punishment for it. The consequence of such a nota was only ignominia and not infamia. Infamia and the censorial verdict was not a judicium or res judicata, for its effects were not lasting, but might be removed by the following censors, or by a lex (roughly "law"). A censorial mark was moreover not valid unless both censors agreed. The ignominia was thus only a transitory reduction of status, which does not even appear to have deprived a magistrate of his office, and certainly did not disqualify persons labouring under it for obtaining a magistracy, for being appointed as judices by the praetor, or for serving in the Roman army. Mamercus Aemilius Mamercinus was thus, notwithstanding the reproach of the censors (animadversio censoria), made dictator. A person might be branded with a censorial mark in a variety of cases, which it would be impossible to specify, as in a great many instances it depended upon the discretion of the censors and the view they took of a case; and sometimes even one set of censors would overlook an offence which was severely chastised by their successors. But the offences which are recorded to have been punished by the censors are of a threefold nature. A person who had been branded with a nota censoria, might, if he considered himself wronged, endeavour to prove his innocence to the censors, and if he did not succeed, he might try to gain the protection of one of the censors, that he might intercede on his behalf.

Жазалау

Цензорлар салған жазалар адамның әлеуметтік статусына қарай әртүрлі болды, бірақ кейде ең жоғары шенді адам да бірден барлық жазаға ұшырап, ең төменгі санаттағы азаматқа дейін төмендетілуі мүмкін еді. Жазалар, әдетте, төрт түрге бөлінеді: Motio ("алыстату") немесе ejectio e senatu ("Сенаттан қуу"), яки сенаторлар қатарынан адамды шығару. Бұл жаза сенаторлар тізімінен алып тастау түрінде немесе сол бірге рулардан қуу және аэрарий дәрежесіне төмендету арқылы жүзеге асырылуы мүмкін еді. Соңғысы сирек қолданылған сияқты; жазалаудың әдеттегі тәсілі мынадай болды: цензорлар жаңа тізімдерінде шығаруды қалаған сенаторлардың есімдерін қалдырды және осы жаңа тізімдерді жария оқығанда, енді сенатор бола алмайтын адамдардың есімдерін айтпады. Сондықтан praeteriti senatores ("атаусыз қалған сенаторлар") термині e senatu ejecti ("Сенаттан қуылғандар") дегенмен мағынасы бірдей. Бірақ кейбір жағдайларда цензорлар осы қарапайым тәсілге келіспей, олар байқаған сенаторға жүгініп, оның әрекеттері үшін жазғырды. Әдетте, бұрынғы сенатор оның абыройына нұқсан келтірмей, Сенатқа жол ашатын лауазымдарды иелене алғандықтан, келесі санақта қайтадан сенатор бола алуы мүмкін еді. Ademptio equi, яки атты әскерден мемлекеттік қаржыландырылатын жылқыны алу. Бұл жаза да қарапайым болуы мүмкін, немесе рулардан қуумен және аэрарий дәрежесіне төмендетумен біріктірілуі мүмкін. Motio e tribu, яки адамды оның руынан қуу. Бұл жаза және аэрарий дәрежесіне төмендету бастапқыда бірдей болған, бірақ уақыт өте келе ауылдық және қалалық рулар арасында айырмашылық жасалғанда, motio e tribu адамды ауылдық рулардан қадір-қасиеті төмен қалалық руларға көшірді, ал егер аэрарий дәрежесіне төмендету motio e tribu-мен біріктірілсе, бұл әрқашан нақты айтылды. Төртінші жаза referre in aerarios немесе facere aliquem aerarium деп аталды және цензорлар оны лайық деп санаған кез келген адамға қолдануға құқылы болды. Бұл төмендету, өз мәнінде, барлық басқа жазаларды қамтыды, өйткені атты әскердегі адам бұрын жылқысынан айырылмаса, аэрарий бола алмайды, ал ауылдық рудың мүшесі бұрын одан қуылмаса, аэрарий бола алмайды. Осы римдік цензорлардың билігі кейіннен "цензор" және "цензура" терминдерінің қазіргі мағынасына айналды, яғни жарияланған материалдарды қарап, белгілі бір саяси және әлеуметтік ортадағы түсініктерге сәйкес келмейтін материалдарды жариялауға тыйым салатын лауазымды тұлғалар.

The punishments inflicted by the censors generally differed according to the station which a man occupied, though sometimes a person of the highest rank might suffer all the punishments at once, by being degraded to the lowest class of citizens. The punishments are generally divided into four classes:

Motio ("removal") or ejectio e senatu ("ejection from the Senate"), or the exclusion of a man from the ranks of senators. This punishment might either be a simple exclusion from the list of senators, or the person might at the same time be excluded from the tribes and degraded to the rank of an aerarian. The latter course seems to have been seldom adopted; the ordinary mode of inflicting the punishment was simply this: the censors in their new lists omitted the names of such senators as they wished to exclude, and in reading these new lists in public, quietly omitted the names of those who were no longer to be senators. Hence the expression praeteriti senatores ("senators passed over") is equivalent to e senatu ejecti (those removed from the Senate). In some cases, however, the censors did not acquiesce to this simple mode of proceeding, but addressed the senator whom they had noted, and publicly reprimanded him for his conduct. As in ordinary cases an ex senator was not disqualified by his ignominia for holding any of the magistracies which opened the way to the Senate, he might at the next census again become a senator. The ademptio equi, or the taking away the publicly funded horse from an equestrian. This punishment might likewise be simple, or combined with the exclusion from the tribes and the degradation to the rank of an aerarian. The motio e tribu, or the exclusion of a person from his tribe. This punishment and the degradation to the rank of an aerarian were originally the same, but when in the course of time a distinction was made between the rural or rustic tribes and the urban tribes, the motio e tribu transferred a person from the rustic tribes to the less respectable city tribes, and if the further degradation to the rank of an aerarian was combined with the motio e tribu, it was always expressly stated. The fourth punishment was called referre in aerarios or facere aliquem aerarium, and might be inflicted on any person who was thought by the censors to deserve it. This degradation, properly speaking, included all the other punishments, for an equestrian could not be made an aerarius unless he was previously deprived of his horse, nor could a member of a rustic tribe be made an aerarius unless he was previously excluded from it. It was this authority of the Roman censors which eventually developed into the modern meaning of "censor" and "censorship"—i. e., officials who review published material and forbid the publication of material judged to be contrary to "public morality" as the term is interpreted in a given political and social environment.

Мемлекеттік қаржыны басқару

Мемлекеттік қаржыны басқару да цензорлар кеңсесінің бір бөлігі болды. Біріншіден, әр азамат санақта тіркелген мүлкінің мөлшеріне сәйкес трибутум, яғни мүлік салығын төлеуге міндетті болды, сондықтан осы салықты реттеу табиғи түрде цензорлардың құзырына кірді. Олар мемлекеттің басқа да барлық кірістерін де қадағалап отырды, оларға мемлекеттік жерлер үшін төленетін ондықтар, тұз өндірісі, кеніштер, кедендік баждар және т.б. вектигалиялар жатты. Цензорлар әдетте ең жоғары баға бергенге бес жылға ондықтар мен салықтарды жинау құқығын аукцион арқылы сатқан (салық шаруашылығы). Бұл аукцион venditio немесе locatio деп аталды және көбінесе наурыз айында Римдегі қоғамдық орында өткізілді. Сату шарттары, сатып алушылардың құқықтары мен міндеттері leges censoriae заңдарында толыққанды көрсетілген, оларды цензорлар сауда басталғанға дейін әрқашан жариялаған. Толыққанды мәліметтер үшін Publicani деген мақалаға қараңыз. Цензорлар, мүмкін Сенаттың келісімімен, жаңа вектигалияларды енгізуге және тіпті мемлекетке тиесілі жерлерді сатуға да құқылы болды. Осыдан цензорлар бес жылдық бюджет жобасын дайындауға және мемлекеттің кірісі осы кезеңдегі шығыстарын жабуға жеткілікті екеніне көз жеткізуге міндетті екені көрінеді. Олардың міндеттері, белгілі бір дәрежеде, қазіргі қаржы министрінің міндеттерімен саякес келеді. Алайда цензорлар мемлекеттік кірістерді алған жоқ. Барлық мемлекеттік қаражат Сенаттың толық бақылауындағы аэрариумға түсті, ал барлық төлемдер осы органның бұйрығымен, квесторларды өзінің қызметкерлері ретінде пайдалана отырып жасалды.

Қоғамдық жұмыстарды қадағалау

Бір маңызды бөлімде, қоғамдық жұмыстарда, цензорларға мемлекеттік қаражатты жұмсау тапсырылды (бірақ нақты төлемдерді, әрине, квесторлар жасаған). Цензорлар барлық қоғамдық ғимараттар мен құрылыстардың (opera publica) жалпы бақылауын жүргізді, ал осы міндеттеріне байланысты шығындарды жабу үшін Сенат оларға белгілі бір сома ақша немесе кіріс берді, олар осы сомаға шектелді, бірақ сонымен бірге өз қалауынша пайдалана алатын болды. Олар ғибадатханалардың және басқа барлық қоғамдық ғимараттардың жақсы күйде екенін, жеке тұлғалардың қоғамдық жерлерді заңсыз иеленбегенін, су құбырларының, жолдардың, дренаж жүйелерінің және т.б. дұрыс күтімде екенін қадағалап отырды. Қоғамдық жұмыстарды жөндеу және оларды тиісті жағдайда ұстау үшін цензорлар ең төмен баға бергендерге аукцион арқылы тапсыратын, ал вектигалияны ең жоғары баға бергендерге жалға берді. Бұл шығындар ультратрибута деп аталды, сондықтан вектигалия мен ультратрибута жиі бір-бірімен салыстырылып отыратын. Келісімшарт жасасқан адамдар кондуктор, мансип, редемптор, сусептор және т.б. деп аталатын, ал олардың міндеттері Leges Censoriae заңдарында нақты көрсетілген. Цензорлар құдайларға табынумен байланысты шығындарды да қадағалап отырды, мысалы, Капитолийдегі қасиетті қаздарды тамақтандыру сияқты шаралар да келісімшарт арқылы жүзеге асырылды. Цензорлардың мемлекеттік жұмыстарға жұмсайтын ақшасы көбінесе өте көп болатын (мемлекеттік бюджеттегі ең ірі және кең ауқымды шығындардың бірі). Қазіргі қоғамдық ғимараттар мен құрылыстарды жақсы күйде ұстаудан басқа, цензорлар жаңаларын салуға да жауапты болды, олар Римде де, Италияның басқа аймақтарында да орналасқан, мысалы, ғибадатханалар, базиликалар, театрлар, галереялар, форумдар, су құбырлары, қала қабырғалары, порты, көпірлер, клоакалар, жолдар және т.б. Бұл жұмыстарды олар бірлесіп орындады немесе Сенат берген қаражатты бөлісіп алды. Олар басқа жұмыстар сияқты мердігерлерге жалға берілді, ал жұмыс аяқталғаннан кейін цензорлар оның келісімшартқа сәйкес орындалғанын тексерді, бұл opus probare немесе in acceptum referre деп аталды. Римнің алғашқы жолы – Аппия жолы және алғашқы су құбыры – Аппия суы Апий Клавдий Кекус цензурасы кезінде салынған, ол ең беделді цензорлардың бірі болды. Эдильдер де қоғамдық ғимараттарды қадағалап отырды, цензорлар мен эдильдердің міндеттерін нақты анықтау қиын, бірақ эдильдердің қадағалауы көбінесе полициялық сипатқа ие болса, цензорлардың қадағалауы көбінесе қаржылық мәселелерге қатысты болды.

In one important department, the public works, the censors were entrusted with the expenditure of the public money (though the actual payments were no doubt made by the quaestors). The censors had the general superintendence of all the public buildings and works (opera publica), and to meet the expenses connected with this part of their duties, the Senate voted them a certain sum of money or certain revenues, to which they were restricted, but which they might at the same time employ according to their discretion. They had to see that the temples and all other public buildings were in a good state of repair, that no public places were encroached upon by the occupation of private persons, and that the aqueducts, roads, drains, etc. were properly attended to. The repairs of the public works and the keeping of them in proper condition were let out by the censors by public auction to the lowest bidder, just as the vectigalia were let out to the highest bidder. These expenses were called ultrotributa, and hence we frequently find vectigalia and ultrotributa contrasted with one another. The persons who undertook the contract were called conductores, mancipes, redemptores, susceptores, etc., and the duties they had to discharge were specified in the Leges Censoriae. The censors had also to superintend the expenses connected with the worship of the gods, even for instance the feeding of the sacred geese in the Capitol; these various tasks were also let out on contract. It was ordinary for censors to expend large amounts of money (“by far the largest and most extensive” of the state) in their public works. Besides keeping existing public buildings and facilities in a proper state of repair, the censors were also in charge of constructing new ones, either for ornament or utility, both in Rome and in other parts of Italy, such as temples, basilicae, theatres, porticoes, fora, aqueducts, town walls, harbours, bridges, cloacae, roads, etc. These works were either performed by them jointly, or they divided between them the money, which had been granted to them by the Senate. They were let out to contractors, like the other works mentioned above, and when they were completed, the censors had to see that the work was performed in accordance with the contract: this was called opus probare or in acceptum referre. The first ever Roman road, the Via Appia, and the first Roman aqueduct, the Aqua Appia, were all constructed under the censorship of Appius Claudius Caecus, one of the most influential censors. The aediles had likewise a superintendence over the public buildings, and it is not easy to define with accuracy the respective duties of the censors and aediles, but it may be remarked in general that the superintendence of the aediles had more of a police character, while that of the censors were more financial in subject matter.

Люструм

Санақшылар өздерінің әр түрлі міндеттерін орындап, бес жылдық халық санағын өткізгеннен кейін, люструм деп аталатын халықты салтанатты түрде тазарту рәсімі жүргізілетін. Санақшылар қызметке кіріскен кезде, олардың кім осы тазарту рәсімін орындайтынын анықтау үшін құрсақтан тастаған. Бірақ екі санақшы да, әрине, осы рәсімге қатысуға міндетті болған. Римдік санақ тоқтатылғаннан соң ұзақ уақыт өткенімен, латын сөзі "люструм" сақталып, кейбір қазіргі тілдерде бес жылдық мерзімді, яғни жарты онжылдықты білдіретін туынды мағынада қолданылып келеді.