Кіріспе

Римдік сайланған лауазым иелері

Трибун (Tribunus) – ежелгі Римдегі түрлі сайланған лауазымдардың атауы. Ең маңыздылары – плебстің трибундары және әскери трибундар еді. Рим тарихының көп бөлігінде плебстің он трибунынан тұратын кеңес, сенат пен жылдық магистраттардың билігін тексеруге, қарапайым халықтың құқығын қорғауға және жағымсыз заңдарға вето қоюға, ius intercessionis құқығы арқылы араласуға мүмкіндік берді. Әскери трибундар да болды, олар консулдар, преторлар, промагистраттар және олардың легаттары сияқты жоғары лауазымды офицерлерге бағынышты, рим әскерінің бөлімдеріне басшылық етті. Рим әскеріндегі түрлі офицерлер де трибун деп аталды. Рим тарихы барысында бұл атақ басқа да бірнеше лауазымдар мен топтарға қолданылды.

Тұқымдық трибуналар

Трибун сөзі рим тайпаларынан шыққан. Бастапқы үш тайпа – Рамн немесе Рамненстер, Титий немесе Титиенстер және Луцерлер – әрқайсының басында трибун тұрған, ол азаматтық, діни және әскери мәселелерде әр тайпаны өкілдік еткен. Кейіннен Сервий тайпаларының әрқайсы да трибунмен өкілдік етілді.

Сельдерейлер трибунасы

Рим патшалығында tribunus celerum, яғни жылдам аттылар трибуны, патшаның жеке күзетшілері, жылдам аттылардың басшысы болған. Бұл лауазымды адам патшадан кейін екінші орынды иеленіп, lex tribunicia деп аталатын заң шығару және comitia curiata жиналысына төрағалық ету құқығына ие болды. Егер патшаның өзі атты әскерді шайқасқа жетекшілік етпесе, бұл жауапкершілік жылдам аттылар трибунына жүктелер еді. Теория бойынша, ол comitia curiata жиналысының келісімімен патшаны империумнан, яғни басқару билігінен айыруға құқылы болды. Патшалық құлағаннан кейін, жылдам аттылар трибунының өкілеттіктері Магистер Милитум, яғни жаяу әскердің бастығы, сондай-ақ Претор Максимус немесе диктатор, және оның орынбасары, магистер эквитум, яғни "атты әскердің бастығы" арасында бөлісті.

Халық трибуны

Трибундар плебис, ағылшын тілінде плебстердің трибундары, халықтың трибундары немесе плебей трибундары деп аталады, б.з.д. 494 жылы плебстердің алғашқы шығуынан кейін құрылды, плебейлердің мүдделерін сенат пен жылдық магистраттардың әрекеттерінен қорғау үшін, олардың барлығы патрицийлер болды. Көне деректер трибундар бастапқыда екі немесе бес адамнан тұрғанын көрсетеді. Егер біріншісі болса, трибундар алқасы б.з.д. 470 жылы бес адамға дейін ұлғайтылды. Қай жағдайда болса да, алқа б.з.д. 457 жылы он адамға дейін ұлғайтылды және Рим тарихының барлық кезеңінде осы санда сақталды. Оларға екі эдил плебис, яғни плебей эдильдері көмектесті. Бұл лауазымдарға тек плебейлер ғана үміткер бола алатын, бірақ кем дегенде екі ерекшелік болды. Плебстердің трибундары concilium plebis, яғни плебейлер жиналысын шақырып, алдына заң жобаларын ұсына алатын. Бұл жиналыстың төрағасы тек трибунның біреуі болатын, ол плебейлерге ғана қатысты заңдарды қабылдауға құқылы жиналыс еді, бұл заңдар плебисциттер деп белгілі болды. Б.з.д. 287 жылдан кейін concilium plebis-тің қаулылары барлық римдік азаматтарға заң күшімен қолданылатын болды. Б.з.д. III ғасырға қарай трибундар сенат алдында жиналыс шақырып, заң жобаларын ұсына алатын болды. Кейде "плебей магистраттары" деп аталғанымен, трибундар плебис, техникалық тұрғыдан қарағанда, магистраттар емес еді, өйткені олар жалпы рим халқы емес, тек плебейлермен сайланды. Дегенмен, олар қасиетті болып есептелді, ал плебейлердің барлық қауымдастығы трибундарды олардың өкілеттігі кезеңінде кез келген шабуылдан немесе олардың жеке басына қол сұғудан қорғауға ант берді. Трибундардың қасиеттілігін бұзған кез келген адам жазаланбай өлімге кесілуі мүмкін еді. Бұл трибундардың ius intercessionis немесе intercessio деп аталатын билігінің де көзі болды, осы билік арқасында кез келген трибун римдік азаматтың құқығын қорғау үшін магистраттың немесе басқа лауазым иесінің әрекетін тоқтатуға құқылы болды. Азаматтар магистраттардың шешімдеріне трибундарға шағымдана алатын, олар магистрат әрекет етуге кіріспес бұрын оның заңдылығын анықтауға міндетті болды. Бұл билік трибундарға сенаттың немесе басқа жиналыстың кез келген әрекетін тыйым салуға немесе вето қоюға мүмкіндік берді. Тек диктатор ғана осы биліктен босатылған.

Қазынашылықтың трибундары

Трибуни Aerarii немесе қазынашылық трибуналарының нақты мәні құпияға ораныпты. Алғашқыда олар салық жинаушылар болған сияқты, бірақ бұл құқық басқа шенеуніктерге бірте-бірте жоғалды. Республиканың соңына қарай, бұл топ байлық деңгейі жағынан эквестрлерден біршама төмен тұрды. 70 жылға дейін римдік қазылар алқасының құрамын реформалау кезінде, әрбір алқа мүшелерінің үштен бірі осы топтан болуы тиіс деп айқындалды.

Римнен кейінгі Британия

Лиондық Констанций өзінің "Vita Germani" атты еңбегінде 429 жылы Ұлыбританияға сапары кезінде Германның "трибун өкілеттігіне ие адамның" (vir tribunicae potestatis) соқыр қызын керемет түрде емдегенін жазған. Рим империясы 410 жылы Ұлыбританиядан шығып кеткендіктен, осы терминнің қолданылуы жергілікті римдік саяси жүйенің қандай да бір нысаны сақталғанын көрсетеді. Бұл трибун Рим әскерінің бір бөліміне басшылық еткен болуы мүмкін, ол Риммен байланыс үзілгеннен кейін таратылды, ал қазір қаланың қорғанысын ұйымдастыруға көмектесу үшін жергілікті билік тарапынан тағайындалды.

Венеция Республикасы

Венеция Республикасының ерте тарихында, алтыншы дож Доменико Монегарионың кезінде, Венеция жоғарыда аталған римдік институт үлгісінде екі Трибуналды құрды. Әр жыл сайын екі жаңа Трибун сайланды, мақсаты – дожды қадағалау және биліктің теріс пайдаланылуын болдырмау (бірақ бұл мақсатқа әрдайым қол жеткізілмеді).

Француз революциялық трибунаты

"Трибунат" – француз тіліндегі трибунат, латын тіліндегі tribunatus сөзінен туындаған, яғни римдік трибунның лауазымы немесе өкілеттік мерзімі (жоғарыда қараңыз), – жас революциялық Франция Республикасының трибун (француз тілінде трибун) атағымен мүшелерден құралған ұжымдық органы болды. Бұл орган Наполеон I Бонапарттың VIII жылғы Конституциясымен "басқа биліктерді тежеу мақсатында" құрылды: ол әрбір заң жобасын талқылап, өз өкілдерін ("ораторларын") Corps législatif-ке жобаны қорғау немесе сынау үшін жіберіп, Сенаттан "сайлауға қабілетті азаматтардың тізімін, Заң шығару органының актілерін және үкімет актілерін" конституцияға қайшы деп жоюды сұрады. Оның 100 мүшесі 25 жастан асқан азаматтардың тізімінен Сенат тағайындады, ал әр жыл сайын бестен бірі бес жылдық мерзімге жаңаланды. Трибунат Бонапарт ұсынған қылмыстық кодекстің алғашқы бөліктеріне қарсылық көрсеткен кезде, ол Сенаттан бірден 20 жаңа мүшені тағайындап, оның саясатына қарсы шыққан 20 мүшені алмастырды; олар қылмыстық құқықтың тарихи маңызы бар реформасын қабылдады. Трибунат жаңа тәлкеуқорлық жобаларға қарсы болғандықтан, X жылы Сенатқа Трибунатты таратуға рұқсат берді. XIII жылы ол 50 мүшеге дейін азайтылды. 1807 жылдың 16 тамызында ол таратылып, ешқашан қайта құрылмады.