Кіріспе

Әр түрлі республикалар мен қала-мемлекеттердегі магистрат немесе атақ – "Консул" термині жоғары дәрежелі мемлекеттік қызмет иесі ретінде қолданылды. (қысқ. cos.; латынша көпше түрі consules) – Консул Рим Республикасының екі бас магистратының бірі болған, кейіннен Рим империясы кезеңінде де маңызды атаққа ие болды. Бұл атақ ежелгі дәуір мен орта ғасырларда, әсіресе Генуя және Пиза республикаларында басқа еуропалық қала-мемлекеттерде де қолданылған, содан кейін Бірінші Француз Республикасы сияқты заманауи мемлекеттерде қайта жаңғыртылды. Бұл сөз латын тіліндегі consularis сөзінен туындаған. Бұл қолданыс қазіргі терминологиядан өзгеше, себебі қазіргі кезде консул – дипломаттың бір түрі.

Рим консулы

Консул Рим Республикасының ең жоғары сайланған саяси лауазымын атқарды (б.з.д. 509-27 жылдары), ал ежелгі римдіктер консулдықты саяси мансаптардың cursus honorum ең жоғары сатысы деп есептеді (саясаткерлердің ұмтылған мемлекеттік қызметтердің өсу тізбегі). Консулдар бір жылға сайланды және билікке ие болды. Кез келген уақытта билікте міндетті түрде екі консул болды.

Жеке сектор

Римдік жеке құқықтағы ұйымдар өздерінің жарғылық агенттері үшін мемлекеттік және қалалық институттардың терминологиясын қолдануы жиі кездесетін жағдай еді. Мұндай ұйымның негіздеме жарғысы немесе шарты "lex", яғни "заң" деп аталды. Жыл сайын сайланатын адамдар патрицийлер, жоғары сыныптың өкілдері болды.

Қала-мемлекеттер

Көптеген қалалар, оның ішінде Галлия мемлекеттері мен Карфаген Республикасы, екі басшыдан тұратын бас магистратураға ие болса, одан бөлек, Пуникалық суфет, Дуумвир сияқты тағы бір атақ немесе Меддикс сияқты жергілікті дәстүрлі атаулар да жиі қолданылған.

Генуя Республикасы

Генуя қаласы мемлекеті, ежелгі Римнен өзгеше, консул атағын түрлі мемлекеттік қызметкерлерге берді, бұл міндетті түрде жоғары лауазымдылармен шектелмеді. Олардың ішінде Жерорта теңізінің әртүрлі порларындағы генуэздік шенеуніктер де болды, олардың міндеті жергілікті билікпен қиындыққа тап болған генуэздік саудагерлер мен теңізшілерге көмек көрсетуді қамтиды. Ұлыбритания 1722 жылдан бастап Генуяға консулдар тағайындау арқылы осыған жауап берді. Бұл институт, өзінің атауымен бірге, кейіннен басқа елдер тарапынан қабылданып, қазіргі қолданыстағы сөз мағынасында көрініс тапты (консул (өкіл) деген мақалаға қараңыз).

Пиза Республикасы

Генуя республикасынан басқа, Пиза Республикасы да өзінің үкіметінің бастапқы кезеңдерінде "консул" үлгісін қабылдады. Пиза Республикасының Консулдығы 11-12 ғасырлар аралығында Пиза қаласындағы маңызды мемлекеттік институт болды. 1190 жылдан бастап үкіметтегі ықпалын жоғалтып, Подестаның пайдасына берілгеніне қарамастан, 13 ғасырдың кейбір кезеңдерінде азаматтар қайтадан консулдар болып сайланды.

Орта ғасырдағы басқа да қолданыстар

Оңтүстік Францияның көп бөлігінде консул (немесе консул) солтүстіктегі Эшевинге (Франция) және ағылшын алдермендеріне балама кеңсе болды. Ең белгілілері Бордо мен Тулуза консулдары еді, олар сәйкесінше юраттар мен капитулдар деп аталды. Тулузаның капитулдары мұраға берілетін ақсүйектік дәреже алды. Көптеген басқа шағын қалаларда бірінші консул бүгінгі күнгі қала әкіміне тең болды, оған өзгеріп отыратын саны бар қосалқы консулдар мен юраттар көмектесті. Оның негізгі міндеті салық салу және жинау болды. Гета герцогтары грекше "Гипатос" түрінде де "консул" атағын жиі қолданды (Гипати мен Гета герцогтарының тізімін қараңыз).

Болонья Республикасы, 1796 жыл

Қысқа ғұмырлы Болонья Республикасы 1796 жылы Орталық Италияның Болонья қаласында француз клиенттік республикасы ретінде жарияланды. Оның үкіметі тоғыз консулдан тұрды, ал мемлекет басшысы – Президент дель Магистрато, яғни бас магистрат, осы лауазымды консулдардың бірі төрт айға басқарды. Болоньяның орта ғасырлық тарихының кейбір кезеңдерінде де консулдар болған.

Терминнің қазіргі қолданылуы

Қазіргі терминологияда консул – дипломаттың бір түрі. "Америка мұрасы сөздігі" консулды "шетелде тұрып, сол елде мемлекеттік мүдделерді қорғау үшін үкімет тағайындаған лауазымды тұлға" деп анықтайды. "Шайтан сөздігі" консулды "Америка саясатында, халықтан қызмет алуға құрметке ие бола алмаған адамға, елден кету шартымен Әкімшілік тарапынан қызмет беріледі" деп түсіндіреді. Көптеген үкіметтерде консул – елшіліктің консулдық бөлімінің басшысы және иммигранттық және иммигранттық емес визалар, паспорттар, сондай-ақ қабылдаушы елде тұратын немесе саяхаттайтын азаматтарға көрсетілетін қызметтер сияқты барлық консулдық қызметтерге жауапты. Консулдың басқарушы рөл атқаруы – бұл сирек кездесетін қазіргі қолданыс.