Кіріспе
Ежелгі Римдегі саясаткерлердің мемлекеттік лауазымдарды атқарудың реттілік тәртібі (немесе көбінесе «лауазымдар баспалдағы» деп аталады) – Рим Республикасы мен ерте Рим империясында билікке ұмтылған саясаткерлердің атқаратын мемлекеттік лауазымдарының белгілі бір реті. Ол сенаторлық дәрежедегі адамдар үшін арналған еді. Cursus honorum әскери және саяси әкімшілік лауазымдардың жиынтығынан тұрады; осы тізбектегі әрбір «басқышқа» сайлауда жеңіске жеткендер үшін ең үлкен сыйлық – белгілі бір жылы екі консулдың бірі болу еді. Республиканың соңғы ғасырында осы ережелер өзгертіліп, тіпті әдейі бұзылған. Мысалы, Гай Марий б.з.д. 104 және б.з.д. 100 жылдар аралығында бес жыл қатарынан консул қызметін атқарды. Ол барлығы жеті рет консул болды, сондай-ақ б.з.д. 107 және 86 жылдары да қызмет етті. Мемлекеттік қызмет көрсету мүмкіндігі ретінде ресми түрде ұсынылған бұл лауазымдар көбінесе өзін-өзі даңқтап көрсетуге айналды. Б.з.д. 82 және 79 жылдар аралығында Сулланың конституциялық реформалары сол лауазымды тағы бір мерзімге қайта атқару үшін он жылдық үзіліс талап етті. Әр лауазымды мүмкіндігінше жас кезінде (suo anno, «өз жылында») ие болу – үлкен саяси жетістік саналды. Мысалы, 39 жасында преторлық лауазымды өткізбеу 42 жасында консул болу мүмкіндігінен айырды. Цицерон өзінің «жаңа адам» (novus homo; «өздігінен жасалған адаммен» салыстыруға болады) екендігімен және ата-бабаларының ешқайсысы консул болмағанмен консул болғанымен, сондай-ақ «өз жылында» консул болғанымен қатты мақтан тұтты.
The , or more colloquially 'ladder of offices'; ) was the sequential order of public offices held by aspiring politicians in the Roman Republic and the early Roman Empire. It was designed for men of senatorial rank. The cursus honorum comprised a mixture of military and political administration posts; the ultimate prize for winning election to each "rung" in the sequence was to become one of the two consuls in a given year. These rules were altered and flagrantly ignored in the course of the last century of the Republic. For example, Gaius Marius held consulships for five years in a row between 104 BC and 100 BC. He was consul seven times in all, also serving in 107 and 86. Officially presented as opportunities for public service, the offices often became mere opportunities for self aggrandizement. The constitutional reforms of Sulla between 82 and 79 BC required a ten year interval before holding the same office again for another term. To have held each office at the youngest possible age (suo anno, 'in his year') was considered a great political success. For instance, to miss out on a praetorship at 39 meant that one could not become consul at 42. Cicero expressed extreme pride not only in being a novus homo ('new man'; comparable to a "self made man") who became consul even though none of his ancestors had ever served as a consul, but also in having become consul "in his year".
Эдил
36 жасқа толғанда промагистрат эдильдердің біріне (/iː//d//aɪ//l/ EEdyle, aedes, "ғимарат") сайлануға үміткер бола алды. Осы эдильдердің екеуі плебейлік, екеуі патрициандық болды, патрициандық эдильдер курульдік эдильдер деп аталды. Плебейлік эдильдер Плебейлер кеңесі тарапынан сайланды, ал курульдік эдильдер тайпалық жиналыспен сайланды немесе биліктегі консул тағайындады. Эдильдердің Римде әкімшілік міндеттері болды. Олар ғибадатханаларды күтіп ұстауға, ойындар ұйымдастыруға және Римдегі қоғамдық ғимараттарды күтіп ұстауға жауапты болды. Сонымен қатар, олар Римнің су және азық-түлік жабдықтауын қадағалап, базарлардың жұмысын басқарды. Эдиль қоғамдық жұмыстардың бақылаушысы болды; "ғимарат" және "құрылыс" сөздері бір түбірден шыққан. Ол қоғамдық жұмыстарға, ғибадатханаларға және базарларға бақылау жасады. Сондықтан, эдильдер ағымдағы цензорлармен ынтымақтастықта жұмыс істеді, олардың міндеттері ұқсас немесе байланысты болды. Сонымен қатар, олар фестивальдер мен ойындарды (луди) ұйымдастыруды қадағалады, бұл соңғы Республиканың мансапқа ұмтылған саясаткері үшін өте ізденіс болатын лауазым еді, себебі бұл тамашаларды ұйымдастыру арқылы халыққа танымал болудың жақсы тәсілі болды. Курульдік эдильдер б.з.д. 4 ғасырда қосылды; олардың міндеттері плебейлік эдильдердің міндеттерінен көп айырмашылығы жоқ. Алайда, плебейлік эдильдерден айырмашылығы, курульдік эдильдерге белгілі бір дәрежелі рәміздерге ие болуға рұқсат етілді – мысалы, sella curulis немесе курульдік орындық – және тек патрицистер ғана курульдік эдиль сайлауына қатыса алатын. Бұл кейінірек өзгерді, және плебейлер мен патрицистердің екеуі де курульдік эдильдік лауазымға үміткер бола алатын. Курульдік эдиль сайлауы б.з.д. 2 ғасырдың соңына дейін патрицистер мен плебейлер арасында кезектесіп өткізілді, бірақ бұл тәжірибе тоқтатылды және екі топтың өкілдері де барлық жылдары сайлауға қатыса алды. Бұл лауазым cursus honorum-ның бөлігі болғанымен, бұл қадам міндетті емес және болашақ лауазымдарға тағайындалу үшін қажетті шарт емес еді. Бұл лауазым әдетте квесторлықтан кейін және преторлықтан бұрын атқарылса да, кейбір жағдайларда бұрынғы преторлар эдильдер ретінде қызмет еткен.
Претор
Квестор немесе эдил қызметін атқарғаннан кейін 39 жастағы адам преторлыққа үміткер бола алатын. Август тұсында бұл талап Гай Маеценнің өтініші бойынша 30 жасқа дейін төмендетілді. Тарих барысында сайланатын преторлардың саны өзгеріп отырды, көбінесе уақыт өте келе артты. Республика кезінде Римде сот функцияларын орындау және басқа да мемлекеттік міндеттерді атқару үшін әдетте жыл сайын алты немесе сегіз адам сайланды. Консулдар болмаған жағдайда, преторға Римдегі немесе Италиядағы гарнизонға басшылық ету тапсырылатын. Сонымен қатар, претор Римде консулдық функцияларды орындай алатын, бірақ оның басты функциясы сот судьясы болу еді. Олар қылмыстық құқық бұзушылықтарға қатысты сот процестеріне төрағалық ететін, сот бұйрықтарын шығаратын және «заңсыз» әрекеттерді әділеттілік тағайындау актілері ретінде жатқызатын. Претор алты ликтормен сүйемелденіп, империум құқығына ие болды. Преторлық қызметтен кейін, магистрат пропратор атағымен провинциялық губернатор болып қызмет ете алатын, пропратор империумын қолданып, провинцияның легиондарына басшылық ететін және өзінің провинциясында жоғары билікке ие болатын. Олардың екеуі басқаларынан көбірек беделге ие болды. Біріншісі – Претор Перегрин, ол бір немесе бірнеше шетелдіктерге қатысты істер бойынша бас судья болды. Екіншісі – Римдегі басты сот кеңсесіне ие болған Претор Урбан. Ол басқа соттардың кез келген үкімін жоққа шығару құқығына ие болды және провинциялық губернаторларға қарсы қылмыстық айыптаулар бойынша істерде судья болып қызмет етті. Претор Урбанға қаладан он күннен артық шығуға рұқсат берілмеді. Егер осы екі претордың біреуі Римде болмаса, екіншісі екеуінің де міндеттерін орындады.
Консулдық
Консулдық лауазымы – cursus honorum-дағы барлық лауазымдардың ең беделдісі болып саналды және сәтті мансаптың шыңына жеткенін көрсететін. Міндетті ең төменгі жас – 42 жас. Жылдар белгілі бір жылға сайланған екі консулдың атымен белгіленді; мысалы, «М. Мессалла мен М. Пизо консулдығында» (M. Messalla et M. Pisone consulibus) деген сөз тіркесі б.з.б. 61 жылғы оқиғаны көрсетеді. Консулдар қаланың саяси күнтәртібіне жауапты болды, ірі әскерлерге басшылық етті және маңызды провинцияларды басқарды. Консулдардың өкілеттігі бір жылға ғана берілді (бұл жеке тұлғалардың билікті шоғырландыруына жол бермеу мақсатындағы шектеу) және олар келісімге келген жағдайда ғана билік ете алды, себебі әр консул екіншісінің шешіміне вето қою құқығына ие болды. Консулдар Сенат төрағалығын ай сайын алмастырып отыратын. Олар сонымен қатар Рим әскерінің жоғарғы бас қолбасшылары болып табылды, әрқайсысына консулдық мерзімінде екі легион берілді. Консулдар Республикадағы ең жоғары сот билігін де жүзеге асырды, олар ғана претор Урбанның шешімдерін жоққа шығара алатын. Олардың өкілеттіктерін тек заңдар мен Сенаттың немесе Халық жиналысының қаулылары шектеді, ал олардың шешімдерін тек әріптес консул немесе плебстің трибуны вето арқылы жоя алатын. Консулдың ілесінде он екі ликтор болып, imperium құқығына ие және toga praetexta киетін. Консул Республикадағы ең жоғары атқарушы лауазым болғандықтан, ол басқа судьялардың кез келген әрекетіне немесе ұсынысына вето қою құқығына ие болды, бірақ Плебб трибунынан басқа. Консулдықтан кейін консулға маңызды провинциялардың бірі беріліп, пропратор сияқты губернатор қызметін атқарды, бірақ тек проконсулдық imperium құқығына ие болды. Бір адамның тым көп билікке ие болуына жол бермеу үшін екінші консулдыққа кандидат болу үшін кем дегенде 10 жыл күту қажет болды.
Диктатор және магистер эквитум
Рим республикасындағы барлық лауазымдардың ішінде, «Халықтың иесі» деп аталған диктатор лауазымынан артық билік пен құқық берген ешқайсысы болған жоқ. Төтенше жағдай туғанда Сенат диктатор қажет деп жариялап, ағымдағы консулдар диктаторды тағайындайтын. Бұл – халық трибунының вето құқығын қолдануға болмайтын жалғыз шешім еді. Диктатор – бір лауазымда бірнеше магистрат болуы және қызметтік іс-әрекеттері үшін заңды түрде жауап беруге мүмкіндік беретін римдік құқықтық принциптерге жалғыз ерекшелік болатын. Қағида бойынша, бір уақытта тек бір диктатор ғана қызмет ете алатын, ал ешқандай диктатор өзінің билік өкілеттігінің кезеңінде жасаған әрекеттері үшін заңды жауапкершілікке тартыла алмайтын. Диктатор – империум дәрежесіндегі ең жоғары магистрат болатын және оған жиырма төрт ликтор (Римнің бұрынғы патшаларына қарағандай) сүйемелдеушілік ететін. Оның мерзімі он екі айдың орнына алты айға созылса да (Сулла мен Цезарь диктатураларын қоспағанда), барлық басқа магистраттар диктаторға есеп берді (халық трибундарынан басқа – олар диктатордың актілеріне вето қоя алмаса да), диктаторға Республиканың барлық азаматтық және әскери мәселелерінде абсолютті билік берді. Диктатор өзінің барлық іс-әрекеттерінде Сенаттың бақылауынан тыс болып, кез келген себеппен сотсыз адамды өлімге кесуге және өкілеттіктерін орындау кезінде кез келген заңды елемеуге құқылы болды. Диктатор – Республика тұсында өз міндеттерін орындауда толық тәуелсіз болған жалғыз магистрат еді. Басқа барлық лауазымдар Сенаттың атқарушы билігінің кеңейтілген нұсқасы болды және сондықтан Сенатқа жауапты болды. Диктатор өзінің билігін өзі жүзеге асырғандықтан, ол бұл шектеуге ұшырамады, ал осы шектеу лауазымның билігінің негізі болды. Диктатор лауазымға келген кезде, өзінің оң қолы ретінде ат шеберіне (magister equitum) тағайындама жасады, ал диктатор лауазымнан кеткеннен кейін оның лауазымы жойылды. Ат шебері преториандық империумға ие болды, оған алты ликтор сүйемелдеді және мемлекетті басқаруда диктаторға көмектесуге міндеттелді. Диктатор Римнен тыс жерде болғанда, қала әкімшілігін жүргізу үшін, әдетте, ат шебері қалада қалатын. Ат шебері, диктатор сияқты, барлық азаматтық және әскери мәселелерде даусыз билікке ие болды, оның шешімдерін тек диктатор ғана жоққа шығара алатын. Диктатура б.з.д. 44 жылы Гай Юлий Цезардың қазасынан кейін (Lex Antonia) толығымен жойылды.