Кіріспе

Ежелгі Римдегі мемлекеттік қызметкер, тарихи римдік лауазым иесі. Квестор (лат. quaestor, /kwestor/; "тергеуші") – ежелгі Римдегі мемлекеттік қызметкер. Квесторлардың түрлі түрлері болды, олар әртүрлі уақыттағы әртүрлі лауазымдарды сипаттау үшін қолданылды. Рим Республикасында квестондар мемлекеттік қазынаны қадағалап, тексерулер жүргізетін сайланған лауазымды адамдар еді. Провинциялық губернаторларға бекітілгенде, олардың міндеттері көбінесе әкімшілік және логистикалық сипатта болды, бірақ сонымен қатар әскери басшылық пен қолбасшылықты да қамтуы мүмкін еді. Бұл cursus honorum (лауазымдар тізбегі) бойынша ең төменгі дәрежелі лауазым болды; б.з.б. I ғасырда, квестор болмаса, ешқандай басқа лауазымға үміткер бола алмайтын едіңіз. Рим империясында бұл лауазым бастапқыда провинциялардағы қаржылық міндеттермен айналысатын магистраттардың көмекшілері ретінде сақталды, бірақ уақыт өте келе империялық бюрократияның кеңеюіне байланысты маңыздылығын жойды. Константин дәуірінде осыған ұқсас атаумен (quaestor sacri palatii) жаңа лауазым пайда болды, ол сот функцияларын атқарды.

Этимология

Квестор латын тіліндегі quaero, quaerere етістігінен шыққан, "сұрау", "іздеу" мағынасын білдіреді (вероятно, түптеп келгенде, индоевропалық тілдік отбасының *kʷo түбірінен). Бұл лауазым атауы дәстүрлі түрде квесторы parricidii-дің бастапқы тергеу қызметінен туындаған деп есептеледі.

Патшалар тұсында

Ең алғашқы квесторлар – parricidii квесторлары болды, олар өлім жазасын көздейтін қылмыстарды тергеу үшін таңдалды және тұрақты лауазымды атқарудың орнына қажеттілік туғанда тағайындалған болуы мүмкін. Республика кезеңінде бұл parricidii квесторлары халық алдындағы сотта өлім жазасын көздейтін істер бойынша прокурорлар қызметін атқарды. Алайда, б.з.д. II ғасырға қарай олар қызметін тоқтатты. Ежелгі авторлар осы лауазымға іріктеудің нақты тәсілі және оның тарихы туралы пікірталас тудырды, ал кейбіреулері оны Ромулдың мифтік билігімен байланыстырды. Дегенмен, бұл көзқарас "сенімсіз" және квестораның қызметінің нақты басталу күнін анық көрсететін дәлелдер жоқ.

Республика кезінде

Қаржылық жауапкершілікке ие классикалық квесторлар ескі квесторы parricidii-мен байланысты болмауы мүмкін. Алайда, пікірталас әлі де жалғасуда, бірақ соңғы кезде екі лауазымды байланыстыруға қарсы үрдіс күшейді, олардың жалғыз ортақ нүктесі – атауы ғана. Екі негізгі гипотеза бар: қаржылық мәселелермен айналысқан классикалық квестора ескі сот квесторынан толығымен бөлек құрылған, немесе ол ескі квесторадан әкімшілік қажеттіліктердің артуына байланысты дамыған. Дәстүрлі cursus honorum (мансап жолы) еркін реттелген, бірақ б.з.д. 197 жылдан кейін, одан да қатаң болды, яғни квесторлық лауазымды алғаннан кейін ғана претор немесе консул лауазымдарына үміткер болуға болады, квестор – ең төменгі лауазым. Сулла реформаларынан кейін cursus honorum бекітілді, сонымен қатар квесторлыққа үміткер болу үшін алдымен вигинтивиридің бірі болу және әскери трибунатта қызмет ету қажеттігі қойылды. Реформалар кандидаттардың ең төменгі жасын 30 деп белгіледі. Квесторлар сайлау комиссияларындағы ең төменгі дәрежеде болғандықтан соңғы болып сайланды. Олар Республиканың соңғы кезеңінде, бірақ олардың жоғары тұрған әріптестерінен бұрын, 5 желтоқсанда (1 қаңтарда емес) және плебб трибундарынан бұрын (ол трибундар 10 желтоқсанда қызметке кірді) қызметке кірді.

Жауапкершілік

Сайлаудан кейін олар міндеттеріне – әдетте, қызметке кіріскен күні жеребе арқылы тағайындалды. Квесторға белгілі бір міндетті жеребесіз (яғни, extra sortem) тікелей жүктеу өте сирек болды, бұл, әдетте, сенаттың мақұлдауымен судьяның өтініші бойынша жасалатын. Кейбір квесторларға нақты міндеттер (қазынашылықты немесе Остиядағы астық қорын басқару) берілді, бірақ көпшілігі жоғары лауазымды шенеунікке көмек көрсету үшін тағайындалды. Қазынашылыққа тағайындалғандар Сенаттың (көбінесе консулдардың делдалы арқылы) бақылауында болды, ал жоғары лауазымды шенеунікке тағайындалғандар өз басшыларының бақылауында болды. Квесторларды олардың басшылары жұмыстан босата алатын, бірақ мұндай жағдай сирек кездесетін; белгілі бір жағдай 73 ж.б.д., онда проконсул Марк Аврелий Котта өзінің квесторы Публий Оппийді қызметтен босатқан. Республиканың ерте кезеңінде әрбір консулға бір квестор бекітілді, консул Римде азаматтық міндеттерін орындағанда да, әскери жорықта болғанда да. 227 ж.б.д. империумға ие болған әрбір магистрат (консулдар мен преторлар) қаладан квестордың сүйемелдеуімен шықты. Бұл тығыз ынтымақтастық провинциялық квесторларды өздерінің басшыларына әскери – тіпті кейде қолбасшылық – және әкімшілік міндеттерде көмектесуде белсенді рөл атқаруға итерді. Продрогацияның кеңінен қолданылуы квесторларға да әсер етті, олар өздерінің жоғары тұрған басшыларымен бірге проквестор ретінде продрогацияланды; одан да қиын жағдай, ежелгі дереккөздер квесторларды және олардың проквесторлық әріптестерін әрдайым ажыратпады, көбінесе екеуін де квестор деп атады. Провинциялардағы квесторлар, әдетте, өздерінің басшыларымен бірге олардың өкілеттігінің мерзімі бойына бір провинцияда қалатын, бірақ бұл міндетті емес, өйткені Гай Гракх, Юлий Цезарь және Гай Верреспен қызмет еткен квесторлардың ауысып отыратын тізімі осыны куәландырады. Провинциялардағы қызмет мерзімі әдетте бір немесе екі жылға созылды. Квесторлар әскери іс-қимылдарды тек өз командирлерінің қолдауымен және империумымен жүзеге асырды, бірақ командирдің қазасы сияқты ерекше жағдайларда басқаша болатын. Губернатор мен оның квесторы арасындағы қарым-қатынас меценат пен клиент арасындағы қарым-қатынасқа ұқсас болды, бірақ толығымен ресми сипатта болды. Бірге қызмет еткен кезде квестор өз әміршісіне «құрмет, әдеп және адалдық» көрсетуі күтілді; әмірші де өзінің бағыныштыларына құрмет көрсетуге міндетті болды. Бұл қарым-қатынас екі тараптың да белгіленген мерзімі аяқталғаннан кейін де жалғасуы мүмкін, және консул квесторды көмек немесе басқа да қажеттіліктер үшін шақыруға құқылы болды. Сондай-ақ, провинцияға қауіп төндіруі мүмкін шиеленістерді болдырмау үшін өзара қарым-қатынасты сақтау қажеттілігі, сондай-ақ «магистраттардың беделін құлдыратуы мүмкін кез келген нәрсені жасыру үшін белгілі бір деңгейдегі сыбайлас жемқорлық [қажет] болды».

Ішкі салықтар

Рим қаласына әдетте екі квестор тағайындалды (қалалық квесторлар деп аталады), екеуі де бір мезгілде қазынашылыққа жауапты болды. Кейбір ескірген ғалымдар қалалық квесторларға қаладан шығуға тыйым салынған деп есептесе де, бұл пікір қазір жоққа шығарылды. Қалалық квесторлардың негізгі міндеті – аэрорийді (мемлекеттік қазынаны) басқару еді. Бұл қазынада сақталған алтын мен монеталарды бақылау және басқару, қазына кілттерін сақтау, мемлекеттік шығындар мен түсімдерді қадағалау, ресми құжаттарды растау және мұрағаттауды қамтыды. Квесторларға аппаратшылар деп аталатын көмекшілер көмектесті, олар жұмыстың қыр-сырын меңгеру үшін бірнеше жыл қызмет ететін болды; олардың саны кейінгі Республика кезеңінде әкімшілік қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін артты. Қазынаны басқарудың бір бөлігі ретінде олар Римге бағынышты жеңілген мемлекеттерден соғыс өтемақыларын және салықтарды алу мен тексеруді де жүзеге асырды. Салықтарды жинауды қалалық квесторлар мен олардың қызметкерлері басқарды, ал артық төленген сомалар қаражат қолжетімді болғанда қайтарылатын болды. Олар Сенаттың тапсырмасы бойынша ғимарат салу, әскерге жалақы төлеу, ғибадатханаларды күтіп ұстау, мемлекеттік сапарлар, мемлекеттік жерлеу рәсімдері, жолдарды күтіп ұстау, монеталар соғу және т.б. сияқты түрлі шығыстарды жабу үшін қазынадан тиісті қаражатты бөліп алып отырды. Олар сондай-ақ мемлекеттік жерлерді (ager publicus) аукционға шығаруды басқарды. Мұндай жерлер жаулап алынып, рим халқының меншігіне айналды. Жерді сатуды Сенат қаржы тапшылығын жою мақсатымен жүзеге асыратын, мысалы, Екінші Пуникалық соғыс кезінде қалалық квесторлар Капуа маңындағы жерлерді қаржы жинау үшін аукционға шығарған болатын. Бұл квесторлар жеңімпаз генералдар мемлекеттік қазынаға қайтарған соғыс олжасын аукционға шығаруға да жауапты болды. Бұл олжаға мүліктер мен құлдар да кіретін, ал түскен қаражат мемлекеттік қазынаға салынды. Сондай-ақ, мемлекетке қарызы немесе айыбы бар азаматтардан тәркіленген мүлікті аукционға шығару міндеті де оларға жүктелді. Мемлекеттік қарыздар бойынша жауапкершілікке жалпы айыппұлдарды жинау да кіретін, онда айыппұл төлеуге сотталған адам қалалық квесторға кепілдік беруі және ақшаны аэрорийге салуы тиіс болды. Қайтып келген шенеуніктер мен провинция губернаторлары мемлекеттік қаражатты басқару бойынша егжей-тегжейлі есеп кітаптарын ұсынуға міндетті болды, олар қазынаға салынып, қалалық квесторлар мен олардың қызметкерлері оларды тексеріп отыратын. Бұл жазбалар бастапқы қалдықтардың ағымдағы тізімін, барлық кірістер мен шығыстардың жол бойынша нақты есептемесін және провинцияның соңғы қалдықтарын көрсетуі керек еді. Сондай-ақ, генералдар үшін басқарған кезеңде алған барлық ақша, алтын, күміс, олжа және басқа да мүліктердің толық тізімі де енгізілді. Жазушылар есеп кітаптарын тексеріп, транзакциялық құжаттама мен арифметикалық қателерді іздестірді, нәтижелері квесторлардың бекітуіне немесе мақұлданбауына байланысты болды. Жағымсыз аудит Республиканың соңғы екі ғасырында жиі кездесетін сыбайлас жемқорлыққа қарсы айыптауларға негіз бола алатын. Тұрақты соттар (quaestiones perpetuae) құрылғаннан кейін қалалық квесторлар қазылар алқасын жинауға және осы алқаның бөліктерін әртүрлі соттарға бөлуге жауапты болды. Бұл квесторлар Сенаттың арнайы тапсырмаларымен жүктелген түрлі міндеттерді де орындады, мысалы, шетелдік дипломаттарды күтіп алу және оларды мемлекеттік сапарларда сүйемелдеу немесе Римнен провинцияларға арнайы тапсырмамен аттанды. Республиканың ертерек кезеңінде квесторлар легионерлік ақсилаларды (елтаңбаларды) таратуды да бақылаған, олар жорық аяқталғаннан кейін генералдарға қайтарылғанға дейін қазынада сақталған. Алайда, Римнің Жерорта теңізі аймағында кеңейгеніне байланысты бұл практика тоқтатылды.

Облыстық әкімшілік

Консулдар, преторлар және олардың магиялық әріптестері "практикалық тұрғыдан алғанда, сол провинциямен байланысты үкіметтің толық өкілетті агенттері болғандықтан", квестордың жауапкершілігі кең ауқымды болуы мүмкін, оның ішінде қаржы және әкімшілік мәселелер ғана емес, кейде әскери басқару және сот функциялары да кіретін. Алайда, жалпы алғанда, квестордың негізгі әкімшілік міндеті – "Рим әскеріне қажетті материалдық ресурстарды жинау" еді. Республиканың соңғы кезеңінде квесторлар кейде жоғары лауазымды тұлғаға тіркелмей, жеке провинцияға тағайындалғанда, квесториандық жауапкершілік күрт өсті, өйткені ол Римнің жалғыз магистраты болып табылды. Квесторы басшысыз, бейбіт жолмен алынған мүлікті тізіп, қажет болса аукционға салып, түскен қаражатты Римге жіберуге жіберілді. Губернатордың басшылығымен қалыпты жағдайда квестор әскерлерді жабдықтаумен байланысты әкімшілік міндеттерді орындады. Ол Сенат тағайындаған қаражаттың провинцияға жеткізілуін қадағалап, оның жұмсалу жолдарын тіркеп, сарбаздарға жалақы төлеуге немесе жарақтар сатып алуға жұмсады. Ол сондай-ақ провинцияның салық салуын басқаруға көмектесті, жергілікті басшылардан азық-түлік, жарақтар және ақша жинауды ұйымдастырды. Салық салу мәселелерінде квесторы шикізаттың жергілікті аукционын мемлекеттік мердігерлерге (publicani) немесе саудагерлерге өткізді; кейде жоғары лауазымды тұлғаның бұйрығы бойынша немесе өз еркімен жергілікті тұрғындардан талаптар жасады. Бұл міндеттерге қолдағы бағалы металл қорынан әскерге жалақы төлеу үшін монета соғу да кірді. Провинциялық квестор провинциялық үкіметке түскен барлық ақшаны мұқият есепке алуы керек еді. Жеңіспен алынған немесе соғыс олжасы саналатын алтын, астық, қару-жарақ және кемелер сияқты барлық активтерді Римдегі мемлекеттік қазынаға тізіп, тіркеп, тапсыру қажет болды. Соғыста тұтқынға алынғандарды әдетте сол провинцияда құлдыққа сатуды квестор басқарды, ал түскен қаражат есеп кітаптарына жазылды. Олар провинциялық жазбаларды Римдегі қалалық квесторларға тексеру үшін өз қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін тіркеуге міндетті болды, олар барлық қаржылық операцияларды тіркеуге тиіс еді. Бұл жазбалардың жоғалуы сыбайлас жемқорлық туралы айыптауларға әкелуі мүмкін. Юлий Цезардың Лекс Юлия заңынан кейін бұл жазбалар үш данада жасалуы керек болды, екі данасы провинциялық қалаларда (губернатордан губернаторға қалалар әртүрлі болуы мүмкін) сақталып, үшінші данасы Римге ұсынылу үшін қайтарылды. Содан кейін, әдетке сәйкес, квестор мен губернатор провинциялық есептерді ұсыну үшін Римге оралуға тиіс болды. Қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін квестор қалған қаражатты Римдегі қазына мен жаңадан тағайындалған провинциялық әкімшілік арасында бөлуді үйлестірді. Мұндай үлкен жауапкершілік пен жеткілікті бақылаудың болмауы провинциялық квесторлар мен губернаторларға қаражатты заңсыз пайдалану, жоғары салықтар салу, түрлі бизнес схемаларына қатысу немесе тікелей пара алу арқылы сыбайлас жемқорлыққа көптеген мүмкіндіктер берді. Квесторының мінез-құлқы әрқашан олардың әкімшілік және құқықтық міндеттеріне сәйкес келмеді.

Үгіт-насихат

Шолуда, провинциялық квесторлар өздеріне бекітілген жоғары офицерлердің бағынышты әскери шенеушілері ретінде әрекет етті, губернатордың өкілдері сияқты рөл атқарып, "оның легаттары сияқты" қызмет етті. Кейде квестор губернатордың легаттарымен жауапкершілік және есеп беру салалары бойынша келіспеушіліктерге ұшырауы мүмкін еді. Бірақ, ресми түрде квестор "басшылық тізбегінде жоғары тұрды, өйткені губернатордан басқа, ол Сенат пен рим халқының жалғыз өкілі болды", бұл оған "провинциялық басқарудың барлық саласында легаттардан гөрі артық билік" берді. Квесторы әр түрлі уақытта өздерінің губернаторларының басшылығымен әскерлер мен флоттарды басқарды және құрды. Кейбір квесторларға әкімшілік міндеттерден әлдеқайда асып түсетін маңызды, шексіз жауапкершіліктер жүктелді: мысалы, Люкулл Бірінші Митридат соғысы кезінде Сулланың проквасторы ретінде әскерлерді басқарды, флоттарды құрды, дипломат ретінде Шығыс Жерорта теңізіне сапар шекті, үкіметтерді құлатуға араласты, теңіз шайқастарын басқарды, тұтқындарды ұстады және салықтар мен өтемақылар жинады. Губернатор провинциядан кеткен кезде, ол әдетте оны квестордың басқаруына қалдыратын (бірақ кейде бұл оның жоғары дәрежелі легаттарының біріне берілетін). Егер губернатор қайтыс болса, квестор әдетте жаңа тағайындама келгенге дейін күштерге басшылықты өз мойнына алатын, мүмкін, империум про претормен. Бұл империумнің нақты иесі қайтыс болғаннан кейін қалай берілгені туралы мәліметтер нақты емес: кейбір ғалымдар бұл автоматты түрде болды деп санайды, ал басқалары проконсулдың алдымен квесторына пропреториан империумын беруі керек деп есептейді. Провинциялық квестор дипломатиялық өкіл ретінде де жіберілуі мүмкін еді. Мұның екі танымал мысалы – Тиберий Гракх пен Сулла: Гракх өзінің проконсулының атынан бейбіт келісімге қол қойды, бұл жиырма мыңға жуық әскердің өмірлерін сақтап қалуға мүмкіндік берді (бірақ бұл келісім кейіннен Сенат тарапынан күшін жойды), ал Сулла Югурт соғысының соңында Югуртханы ұстау туралы келіссөздер жүргізді.

Тарих

Бастапқыда екі квестор болды; оларды бастапқыда консулдар тағайындады, бірақ б.з.д. 447 жылдан кейін, олар комиция трибутамен сайланды. Б.з.д. 421 жылы плебеилерге квестораға қатысуға рұқсат берілгенде, тағы екеуі қосылды, олар сенаторлық бағыт-бағдармен аэрариумды басқаруға тағайындалды. Ливий осы шамада квесторы мен мемлекеттік қазына арасындағы байланыс туралы хабарлайды. Б.з.д. 267 жылдан кейін тағы төрт квестор қосылды, мүмкін Италияның әртүрлі қалаларына тағайындалған (мысалы, азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін Остия). Жыл сайын сайланатын нақты санын анықтау кез келген уақытта қиын, бірақ Луций Корнелий Сулланың б.з.д. 81 жылғы реформаларына дейін 19 квестор болды; оның реформалары сумен жабдықтау үшін біреуін құрып, жалпы санын 20-ға жеткізді. Сондай-ақ, ол болашақ лауазымдарға өту үшін квесторалық лауазымды міндетті етті. Бұл реформалар лауазымға ең төменгі жас шегін 30 жас деп белгіледі. Сонымен қатар, реформалар квесторды сайланғаннан кейін Сенатқа автоматты түрде мүшелікке ие етті, ал бұрын Сенатқа мүшелік тек цензорлар бірнеше жылда бір рет Сенат тізімін жаңартқаннан кейін ғана берілетін. Юлий Цезарь диктатурасы кезінде ол квесторлардың санын екі есеге көбейтіп, қырыққа жеткізді.

Принципаты

Принципат кезінде Август олардың санын қысқарып, жиырмаға дейін жеткізді. Ол квесторларды аэрорийді басқарудан да алып тастады (бірақ Клавдий кезінде бұл шешім қысқа мерзімге кері қайтарылды). Император мен екі консулдың әрқайсысының қарамағында екі квестор болды, император өзінің квесторын – квесторес Цезарис таңдады, олар көбінесе аристократтық отбасылардан шыққан болашақ көшбасшылар еді. Уақыт өте келе квесторлардың бұрынғы қызметтері императорлық шенеуніктердің құзырына көшті, алайда сенаторлық провинцияларда олар Принципаттың кезеңі бойына белгілі бір қаржылық функцияларды сақтап қалды.

Соңғы империя

Император Константин I билік құрған кезде жаңа квестора құрылды, ол *квестор sacri palatii* деп аталды. Бұл қызмет императордың ресми өкілі болып табылып, заңдар жасаумен және заңдық шағымдарды қараумен айналысты, ол факті бойынша әділет министрінің міндетін атқарды. Қызметтің ресми сот билігі шектеулі болғанымен, императордың бас заң кеңесшісі ретінде оның иелері зор ықпалға ие болды. Теодосиан кодексіне және Юстиниан кодексіне үлкен үлес қосқан Антиох Хузон және Трибониан сияқты белгілі заңгерлер осы квестора қызметін атқарды. 440 жылдан бастап квесторлар Константинополдегі жоғары сотты бақылау үшін Шығыс преториан префектімен бірлесіп жұмыс істеді. Олар сол жерде әртүрлі төменгі соттар мен әкімдерден келіп түскен шағымдарды тыңдады.

Византия империясы

Император Юстиниан I сонымен қатар Константинополь үшін сот және полиция қызметкері – квезитор, сондай-ақ квестор экссерцитус (армия квесторы) лауазымдарын құрды. Квестор экссерцитус – төменгі Дунай шекарасын қамтитын, қысқа ғұмырлы әскери-әкімшілік қызмет болды. Квестор сакри палатти Византия империясында ұзақ сақталды, бірақ 9-шы ғасырға қарай оның міндеттері квезитордың міндеттерімен үйлестірілді, ол түрлі дауларды шешетін сот қызметкері болатын. Бұл лауазым 14-шы ғасырға дейін тек құрметті атақ ретінде сақталды.