Кіріспе

Алжир мен Марокко арасындағы 1963 жылғы қақтығыс.

Колонияға дейінгі кезең

XIX ғасырда аймақты француз отарлауы басталғанға дейін Оңтүстік және Батыс Алжирдің бір бөлігі Марокконың ықпалында болды және шекара белгіленбеген. Француз Алжиры мен Марокко арасындағы шекараны анықтаған Лалла Магния шартында (18 наурыз 1845 ж.) "суы жоқ жерде тұруға болмайды және оның шекаралары қажетсіз" деп көрсетілген, ал шекара тек 165 км-ге дейін жүргізілген. Одан әрі Мароккоға не Алжирге қарасты тайпалық аймақтармен шектелмеген, шегі жоқ шекаралық аймақ бар. 1890 жылдары француз әкімшілігі мен әскері Туат аймағын қоса аннексиялауды қалады. Туат діни және салық тұрғысынан Марокко сұлтандарына бағынышты болды, бірақ ол Алжир мен Мароккодан көбінесе адам тұрмайтын шөлмен бөлініп жатты. Француз 19-армия корпусының Оран және Алжир дивизиялары Айт-Хаббашпен, Айт Атта конфедерациясының Айт Оунбгуи тайпасының бір бөлігімен шайқасты. Аймақтан салық жинауға жауапты Тафилаттың марокколық вице-королі қақтығысқа араласудан бас тартты, соның салдарынан жергілікті тайпалар өздерін-өздері қорғауға қалды. Марокко мемлекеті Туат аймағын аннексиялауға тікелей араласпаса да, бірнеше марокколық тайпалар өз еріктілерін француз күштеріне қарсы күреске жіберді. Қақтығыс 1901 жылы Францияның Туат, Гуара және Тидикельтті қоса аннексиялауымен аяқталды.

Колониялық дәуір

1903 жылы Франция Бехар мен Тиндуф бағытына қарай батысқа қарай кеңейе бастады. Олар Тагит шайқасы мен Эль-Мунгар шайқасында жергілікті тайпаларды жеңіске жеткізді, бірақ бұл аймақты тікелей Француз Алжиріне қосып алмады. Аймақтың шекарасы шамамен белгіленген. Марокко 1912 жылы француз протектораты болғаннан кейін, француз әкімшілігі екі аумақ арасында шекара белгіледі, бірақ бұл шекаралар жиі дұрыс анықталмады (1912 жылғы Варнье сызығы, 1938 жылғы Тринке сызығы) және картадан картаға өзгеретін, себебі француз әкімшілігі үшін бұл халықаралық шекаралар емес еді және аймақ көбінесе адам қоныстанбаған. Аймақта мұнай мен пайдалы қазбалардың (темір, марганец) ірі қорының табылуы Францияны аумақтарды нақтылауға итермеледі, және 1952 жылы француздар Тиндуф пен Коломб-Бехарды Алжирдің француз департаменттеріне қосуға шешім қабылдады. 1956 жылы Франция Мароккодағы протекторатынан бас тартты, ол дереу даулы департаменттерді, әсіресе Тиндуфты қайтаруды талап етті. Француз үкіметі одан бас тартты.

Алжир соғысы және тәуелсіздік

Алжир соғысы кезінде Марокко Алжирдің жетекші ұлтшыл қозғалысы – Ұлттық азаттық фронтына (FLN) француз билігіне қарсы партизандық күресінде қолдау көрсетті. Бірақ FLN-нің басты мақсаты Францияның болашақ Алжир мемлекетінен стратегиялық Сахара аймақтарын бөліп алуына кедеру келтіру болды. Сондықтан ол Марокконың Тиндуф және Бешарға қатысты тарихи талаптарын немесе «Ұлы Марокко» идеясын қолдауға құштар емес еді. Алжир тәуелсіздік алғаннан кейін FLN бұрынғы отарлық шекараларға қатысты uti possidetis принципін қолданатынын жариялады. Марокконың патшасы II Хасан 1963 жылғы наурыз айында Алжирге шекара мәселесін талқылау үшін келді, бірақ Алжир президенті Ахмет Бен Белла бұл мәселені кейінірек қарастыру қажет деп ойлады. Бен Белланың жаңа үкіметі Алжир соғысынан келген зор қиындықтарды жоюға тырысып жатқанда, Хосин Айт Ахмед басқаратын FFS-тің Бен Белланың автократиялық билігіне қарсы көтерілісімен де айналысты. Алжир билігі Марокконың осы көтерілістің артында тұрғанын күдіктенді, ал Хасан өзінің оппозициясының Алжирге деген құрметінен қауіптенді, бұл екі ел арасындағы шиеленісті күшейтті. Осы жағдайлар II Хасанды Тиндуфке әскерлерді шоғырландыруға итермеледі.

Алжир

Жақында ФЛН-нің Ұлттық азаттық армиясының (ҰАА) партизандық қатарынан құрылған Алжир әскері әлі де асимметриялық соғысқа бағытталған және ауыр қару-жарағы шектеулі болды. Оның логистикасы Франция, Германия, Чехословакия және АҚШ сияқты түрлі елдерден келген, көбінесе ескірген қару-жарақтардың көптігімен де қиындыққа тап болды. Алжир әскері 1962 жылы Франциядан көптеген AMX 13 жеңіл танктерін тапсырыс берген, бірақ шайқас кезінде олардың тек он екісі ғана қолданыста болды. Қызығы, Марокко бір жыл бұрын кем дегенде төрт AMX 13 танкын сыйға берген.

Марокко

Марокконың қарулы күштері кішірек болғанмен, салыстырмалы түрде жақсы жабдықталған және жиі соғыс алаңындағы басым оттық күштерін пайдаланды. Олардың құрамында Кеңес Одағынан сатып алынған қырық Т-54 негізгі ұрыс танкысы, он екі СУ-100 танк жойғышы, он жеті AMX 13 және қаруланған Panhard EBR бронеавтомобильдерінен тұратын паркі болды. Мароккода сонымен қатар заманауи шабуылдық ұшақтар болды, ал Алжирде мұндай техника болған жоқ. Алжир әскерлері Марокконың шабуылына қарсы шара қолдана бастады, 8 қазанда Хасси Бейда және Тинджуб бекеттерін қайтарып алып, 10 марокколық сарбазды қаза қылды. Марокко бұл алжирлік шабуыл салдарынан 20 адам жарақаттанып, 80 адам жоғалып кеткенін мәлімдеді. 20 қазанда Марокко өкілдері 5 египеттік офицері бар Алжир армиясына тиесілі тікұшақтың ұсталғанын хабарлады. Марокконың батыс одақтастары Марокконың әскери көмек туралы ресми өтінішіне жауап ретінде көмек көрсетті. АҚШ соғыстың күшеюінен және халықаралық деңгейде тарауынан қаушады, әсіресе Кеңес Одағының араласуынан сақтануға тырысты, сондықтан дауды бейбіт жолмен шешуді қолдады. АҚШ Хасанның араб елдері арасындағы бәсекелестіктің Солтүстік Африкаға тигізер әсері туралы түсінігімен келіспеді. Хасанның өтінішіне қарамастан, Франция, Испания және АҚШ оған әскери көмек көрсетуден бас тартты, осылайша қақтығысты оқшаулауға тырысты.

Тиндуф шабуылдары

1963 жылғы 13 қазанда Марокконың құрлық әскері Тиндуфқа ірі шабуыл бастады. Бірақ қаланың алжирлік және египеттік гарнизоны күтпегендей қарсылық көрсеткеніне байланысты шабуыл тоқталды. 1963 жылғы 28 қазанда Марокко күштері Тиндуфқа екінші шабуыл жоспарлап, елді мекеннен шамамен төрт километр қашықтықтағы позицияларды басып алды. Дегенмен, Хасан тағы бір шайқас Алжирдің одақтастарының әскери араласуына себеп болады деп ойлап, оған рұқсат беруге келіспеді.

Кубалықтардың келуі

22 қазанда Оранға жүздеген кубалық әскер келді. Әскерлер Бен Белланың өтініші бойынша жіберілді, бірақ ол 1997 жылы мұны жоққа шығарды. Өз революциясы жеңіске жеткеннен кейін бірнеше жыл өткен соң, көптеген кубалықтар алжирліктермен солғарысып, оларды қолдауға құштар болды. Олар сондай-ақ, Вашингтон соғыстың Бен Белланың құлауына әкелуі мүмкін деген үмітте екенін, ал Кастро мұны болдырмауға бекінгенін сезді. Осы себептерге байланысты Куба үкіметі Алжирге жіберу үшін Grupo Especial de Instrucción құрамын құрды. Оның құрамына 22 Т-34 танкы, 18 120 мм миномет, 57 мм зениттік мылтық батареясы, 18 зениттік артиллериялық құрал және оларды басқаруға экипажбен 18 122 мм далалық зеңбірек кірді. Бұл бөлім 686 адамнан тұрды, оның командирі Эфигенио Амейхерас болды. Бастапқыда олар Алжир армиясын оқытуға арналған кеңесші күш ретінде сипатталғанмен, Фидель Кастро олардың Алжирдің аумақтық тұтастығын қорғау үшін жауынгерлік қимылдарға да тартылуына рұқсат берді. Кубалықтар жабдықтарын түсіріп, оңтүстік-батыс майданға теміржол арқылы жеткізді. Әскерлер алжирліктерге оқу өткізді, ал олардың медициналық тобы халыққа тегін медициналық көмек көрсетті. Кастро Кубаның араласуын құпия сақтауға ниеттенгенімен, кубалықтардың бірқатары алжирлік формасын кигенімен, оларды Орандағы француз әскери және дипломатиялық қызметкерлері байқады және олардың қатысуы туралы ақпарат батыс баспасөзіне тарады.

"Құрмет" операциясы

Алжир мен Куба Марокко күштерін шекарадан кері қайтарып, Бергентті басып алуға бағытталған ірі қарсы шабуылды, «Құрмет» операциясын жоспарлады. Оран қаласынан Куба әскерилері 12 вагоннан және 42 ашық платформадан тұратын пойызбен 70 км оңтүстік-батысқа қарай Сиди-Бель-Аббес қаласына, содан кейін шекаралық Рас-Эль-Ма қаласына дейінгі 10 км жолмен жүріп, Бедо казармасына орналасты. Куба әскері бірден шайқасқа дайындық бастады. Амейджейрас, Браво және басқа да жоғары шенді офицерлер Алжир қорғаныс министрі Хоуари Бумедиеннің штаб-пәтері орналасқан Коломб-Бехар қаласына барды. Алжир әскері марокколықтарға қарсы тұру стратегиясын әзірлеген еді. Коломб-Бехардағы штаб отырысында қорғаныс министрі Бумедиен Марокконың мүмкіндігінше көп шекаралық аймақтарын басып алу міндетін қойды, бұл Алжирге күшті ұстанымда келіссөздер жүргізуге мүмкіндік береді. Сонда Амейджейрас: «Біз Касабланкаға жеткенше тоқтамаймыз» деді. 1963 жылғы 28 қазан күні кешке танк батальонының командирі капитан Мелкиадес Гонсалес Амейджейрасқа Т-34 танкілері шабуылға дайын екенін хабарлады. Атысты тоқтату күшіне енгеннен кейін екі күн бойы шайқас жалғасты, ал Марокко Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне Алжир-Марокко шекаралық дауын қарастыруға шақыру жасады. «Нью-Йорк Таймс» газетінің хабарлауынша, осы шекаралық қалаға алжирлік артиллерия жасаған шабуыл атысты тоқтату туралы келісімді күшін жойғандай болды. Марокко үкіметі шабуылды айыптады және оны үлкен салтанатқа айналдырды. Алжирдің сыртқы істер министрі Абделазиз Бутефлика «ақыл-парасат жеңеді» деген сенімді білдірді және Алжир мен Марокко Марокконың Фигуиг қаласына жақын жердегі шекаралық қақтығысты тоқтатуы мүмкін екенін айтты. 4 қарашада Мали офицері келді және Бамако келісімін күшіне енгізіп, жаулық аяқталды.

Бейбітшілік келісім

1964 жылғы 20 ақпанда ҰАҰ ресми бейбіт шартына делдалдық жасады. Шарты Малиде Хасан мен Бен Белла арасындағы бірқатар алдын ала келіссөздерден кейін қол қойылды. Осы келісімнің талаптары Алжирдің пайдасына бұрынғы шекараларды қайта бекітуді және бұрынғы жағдайды қалпына келтіруді қамтыды. Осы уақыт аралығында демилитаризацияланған аймақ сақталды және оны ҰАҰ-ның алғашқы көпұлттық бейбіт сақшы күші бақылады.

Шығындар

Француз дереккөздері алжирліктердің 60 қаза тапқанын және 250 адамның жараланғанын хабарлады. 1969 жылдың қаңтарында Алжир президенті Хуари Бумедиен Мароккоға мемлекеттік сапар жасап, Хасан үкіметімен Ифран қаласында достық шартына қол қойды. Келесі жылы екі көшбасшы даулы аймақтағы темір кенін бірлесіп өндіру мүмкіндіктерін зерттеу және шекараны белгілеу үшін комиссия құрды. Марокко 1972 жылы Ифран келісімі арқылы Алжир аумағына қатысты барлық талаптарынан ресми түрде бас тартты, бірақ Марокко 1989 жылға дейін келісімді ратификациялаудан бас тартты. Марокко мен Алжир үкіметтері соғысты оппозициялық қозғалыстарды патриоттық емес деп сипаттау үшін пайдаланды. Марокконың UNFP және Алжирдің берберлік Aït Ahmed FFS партиялары осыдан зардап шекті. UNFP-тің басшысы Мехди Бен Барка Алжир тарапына шығып, осының салдарынан қатысусыз өлім жазасына кесілді. Алжирде Кабилиядағы FFS-тің қарулы көтерілісі күйреп, командирлер Мароккоға қарсы ұлттық күштерге қосылды. Марокко мен Алжир арасындағы бәсекелестік, Құм соғысында айқын көрініс тапқандай, Алжирдің Батыс Сахарадағы қақтығысқа қатысты саясатына да әсер етті. Алжир, Марокконың экспансионизмін шектеу мақсатында, Тиндауфты аннексиялау әрекетінен кейін, тәуелсіздікке ұмтылған Сахара партизандық ұйымы Полисарио майданына қолдау көрсетті.