Кіріспе

Алжирдегі ұлтшылдық – алжирлік өзіндік ерекшелік пен мәдениетке деген мақтаныш. Ол тарихи тұрғыдан Алжир бейлігі мен Еуропа елдері арасындағы қақтығыстардан, Алжирдің француз басқындығынан және одан кейінгі француз отаршылдық үкімшілігінен, Алжир соғысынан, сондай-ақ тәуелсіздік алғаннан бері араб социализмі, исламизм және араб ұлтшылдығының ықпалында қалыптасқан.

Алжир регентлігі (1515-1830)

"Орталық Магребтен" "Алжир" үлгісіне көшу 16 ғасырдың басында Алжир регенттігінің ("Даулат әл-Жазаир" немесе араб тілінде "Алжир мемлекеті") құрылуымен басталды. Осы кезеңде "Сират әл-Мұджахид Хайр әл-Дин" сияқты бірнеше патриоттық туындылар жарық көрді, және осы тұста алжирлік өзіндік сана мен патриотизм қалыптаса бастады. Алжир мемлекеті бастапқыда тәуелсіз болғанымен, 1520 жылы Осман империясының құрамына кірді, бірақ жылдар өте, айқын дербестікке ие болып, 1710 жылы де-факто тәуелсіздік алды. Осы кезеңде алжирлік патриотизмге көршілес Марокко және Туниспен болған қақтығыстар, сондай-ақ, Еуропа елдерімен, әсіресе Испания мен Франциямен болған соғыстар ықпал етті. 1541 жылы Алжирге жасалған шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін "Алжирді Алла қорғайды" деген сөздер кеңінен таралды. Жалпы, алжирлік билік халықты 5 негізгі топқа бөліп қарастырды. Әбділқадыр 1847 жылға дейін 15 жыл бойы француз басқыншыларына қарсы күресті, араб, кабил, ченоуа, шауи және риф тайпаларынан құралған коалицияға әмір немесе сұлтан ретінде басшылық етті. Ол Алжирде толыққанды тәуелсіз, қазіргі заманғы ұлттық мемлекет құруды мақсат етті, сонымен қатар, елдің білім беру және экономика саласына инвестиция жасап, жаңа әскер құрды. Оның әмірлігі батыста қазіргі Марокко-Алжир шекарасынан басталып, шығыста Кабилия және М’Сила аймақтарына дейін созылды. Әбділқадырдың бақылауында болмаған жалғыз өңір – Константин, оны 1837 жылы француздар басып алғанға дейін Ахмет Бей бен Мохамед Шериф (француздарға қарсы Алжир регенттігін қайта жаңғырту үшін жихад жасаған) басқарды.

ХХ ғасырдың басында

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Алжирде мұсылмандардың жаңа буыны пайда болды және 1920-1930 жылдары есейді. Ол аз, бірақ ықпалды évolués тобынан, соғыс кезіндегі тәжірибелер өздерінің және елдеріне деген көзқарасын қалыптастырған басқа алжирліктерден, сондай-ақ діни реформаторлар мен мұғалімдерден тұрды. Олардың кейбіреулері 1890 жылдары отаршылдық жүйеге еніп, ұлдарына прогрессивті алжирліктердің аңсаған француз білімін алу үшін қиындықтармен күрескен аздаған бай мұсылман отбасыларының мүшелері болды. Ал басқалары Бірінші дүниежүзілік соғыста француз армиясында қызмет еткен шамамен 173 000 алжирліктің қатарында болды, немесе француз соғыс күшін қолдау үшін фабрикаларда жұмыс істеген жүз мыңнан астам адамдардың арасында еді. Көптеген алжирліктер 1918 жылдан кейін Францияда қалды және ол жерде тапқан ақшаларын Алжирдегі туыстарына жіберді. Францияда олар өз елінде білгеннен гөрі жоғары тұрмыс деңгейін, сондай-ақ француз азаматтары үшін бұрыннан белгілі болған демократиялық саяси ұғымдарды ұқты. Ал отаршылар, солдаттар мен бюрократтар Алжирдегі мұсылман көпшілігіне оларды қолданудан бас тартты. Кейбір алжирліктер Таяу Шығыста өркендеп келе жатқан панарабтық ұлтшылдықпен де танысты.

Алжир халқының манифесті

1943 жылдың наурыз айында өздігінен билік құруға ассимиляцияны тиімді балама ретінде қарамайтын Аббас француз әкімшілігіне алжирлік 56 ұлтшыл және халықаралық көшбасшылар қол қойған Алжир халқының манифестін ұсынды. Манифест колониялық үкімшіліктің өткен және қазіргі проблемаларын баяндап, мұсылмандардың бірден және тиімді саяси қатысуын және заң алдындағы теңдігін қамтамасыз ететін Алжир конституциясын талап етті. Ол сондай-ақ аграрлық реформаны, араб тілін француз тілімен тең ресми тіл ретінде мойындауды, азаматтық бостандықтардың толық спектрін тануды және барлық партиялардың саяси тұтқындарының босатылуын қажет етті. Мысыр президенті Гамаль Абдул Насердің (1954–71) ықпалымен, олардың міндеті көтерілісшілерге шетелдік қолдау көрсету және уилая командирлеріне қару-жарақ, жабдық және қаржы жинау болды. Қазан айында CRUA өзін Ұлттық Азаттық Майданы (Front de Libération Nationale, FLN) деп қайта атады және революцияның саяси бағытын өз мойнына алды. FLN-нің әскери күші – Ұлттық Азаттық Армиясы (Armée de Libération Nationale, ALN) Алжир ішінде Тәуелсіздік соғысын жүргізуге тиіс болды. FLN және ALN азаматтық-әскери қарым-қатынастарды күрделендірді, армия соғыс аяқталғаннан кейін де сақталды, бірақ жеңіс әскери емес, саяси болары анық болды. FLN халыққа үндеу үшін популистік риториканы пайдаланды және «бір ғана батыр – халық» сияқты символдық ұрандарды қолданды, алайда соғыс кезінде халықтан біршама алшақтап қалды. Бұл, ішінара, отаршылдық жүйенің қысымында революциялық қарсылық стратегиясы туралы сенімді және толық келісімге келе алмайтын, жеткілікті күшті әлеуметтік топтың қалыптаса алмауының салдары болды. FLN күрделі ұйым болды, ол көзғалыстағыдан гөрі көп нәрсені қамтыды, оларға зияткерлікке қарсылық және елді (соның салдарынан абстрактілі халықты) зорлық-зомбылықпен құтқаруға міндетті адал революционерлер тобының күші жеткілікті деген сенім тән болды.

Ұлтты анықтау

Алжирдегі азаттық соғысының көптеген және алуан түрлі оқиғалары (Алжир соғысын қараңыз) 1954–1962 жылдар аралығында, ең ұзақ және қанды отаршылдықтан азат болу күресінің бірі, әртүрлі жолдармен алжир ұлтының өткен және қазіргі идеяларын қалыптастырды. Екі тарап та кеңінен зорлық-зомбылыққа жүгінді, ал Алжирдің тәуелсіздік соғысы кезіндегі азаптаулардың ұжымдық естелігі Алжирдің ұлттық ерекшелігіне әлі де ауыр салмақ түсіріп тұр. FLN біраз уақыттан кейін Францияға қарсы ұлттық күресте жетекші ұйымға айналды, бірақ ұлттық азаттыққа қолдаудың бір бөлігі қорқытуға негізделді, бұл жергілікті халықтың бағынуын қамтамасыз етуге бағытталған. Француздық мұсылман ретінде танылу, "бени-уи-уи" деп аталу дереу жазаға алып келді. Алжир соғысына дейін, оның кезінде және содан кейін алжир ұлтшылдығына панарабизм мен араб ұлтшылдығы зор ықпал етті. Бұл идеологиялар Таяу Шығыстан тарады және Гамал Абдель Насер сияқты танымал араб ұлтшылдары тарапынан насихатталды. FLN, әсіресе тәуелсіздік алғаннан кейін, арабшылдықты қабылдады және Францияның құрған "отаршылдық бөлшектенулеріне" қарсы күресу үшін елдің арабтандыру процесін бастады, бірақ бұл бербер аймақтарының шеттетілуіне және тәртіпсіздікке әкеп соқты.

Алжирлік ұлтшылдықта әйелдің рөлі

Алжирдің тәуелсіздік соғысында әйелдер маңызды, бірақ алуан түрлі рөл атқарды, физикалық қатысушылар ретінде де, символдық қарсылық ретінде де. Соғысты бір жағынан халықтың жүрегі мен санасын жеңу үшін болған шайқас деп қарастыруға болады, ал мұсылман әйелінің бейнесі мен идеясы француз билігі мен ФЛН арасындағы қақтығыстың маңызды аренасы болды. Бір жағынан, француз билігі (басқа да көптеген қақтығыстар мен жағдайлардағыдай) исламдық отбасылық ережелерді мәселілі және артта қалған деп көрсету арқылы ақталады, оларды түзету және басқару қажет болды, және бұл мәселені тек «француз құндылықтарының азат ету күші» ғана шеше алады. Сонымен қатар, мұсылман әйеліне үндеу – отбасының барлығының жүрегі мен санасын жеңудің жалғыз жолы деп есептелді. Жауап ретінде, көбінесе ауылдық мұсылман әйелдері алжирлік қарсылықтың символына, тазалықтың және діннің түсініксіздігінің аллегориясына айналды. Олар қару ұстаған және соғысқа қатысқан әйелдердің суреттерін таратуға тырысты, олар отаршылдықтан азат ету ғана әйелдердің толық азаттығына әкеледі деп мәлімдеді. Фаннонның еңбектерінен шабыт алған Аббас бірде: «Әйелдер – жаңа қоғамның символы және жаңа қоғамды құруға қатысады» деді. Оқиға Алжир шайқасын (1956–57) айтарлықтай күшейткені айтылады. Джамила және тәуелсіздік соғысындағы әйелдердің саяси қатысуы египеттік «Жамила, алжирлік» (1958) фильмінде бейнеленді, бұл фильм алжирлік қарсылық қозғалысына бүкіл араб әлемінде үлкен қолдау көрсетуге мүмкіндік берді. Кейін осы үш әйел 1966 жылы түсірілген «Алжир шайқасында» да маңызды рөл атқарды. Халықтық мәдениет азат етілген алжирлік муджахидаттың идеализированді бейнесін қалыптастырды. Бұл үш әйел, мысалы, үш Джамила (Джамила Бухиред, Джамила Буацца және Джамила Бупаша) алжирлік өзіндік құруда маңызды тұлғаларға айналды. Алжир шайқасы кезінде осы әйелдерге және басқа тұтқындарға жасалған қатыгездік пен азаптау Францияның моральдық авторитеті ретіндегі заңдылығына үлкен нұқсан келтірді. Сонымен қатар, олардың өз әрекеттерін (ішінара өздері таңдаған) саясаттан шеттету гендерлік тәртіптің шашырауына себеп болды.

ФЛН ұлттық азаттық символы ретінде

Алжир шайқасы (1956-57) – соғыстың француздар әскери тұрғыдан жеңген, бірақ ФЛН саяси тұрғыдан жеңген кезеңі. Француз саясаты уақыт өте келе өзгеріп, отарлаушылар, материктік Франция үкіметі және OAS (Organisation armée secrète) арасындағы идеологиялық жіктерге байланысты ыдырап, фрагменттелгенімен, ФЛН-нің айқын саяси мақсаты ұлттық тәуелсіздік болып қала берді. Бұл оларға белгілі бір деңгейде біртұтас және ортақ мақсатқа ұмтылған бейне жасауға, ресми мәлімдемелерінде халықтың даусын білдіруге мүмкіндік берді. Олар кең ауқымды ұлттық мақсаттар мен оларды іске асыру стратегияларын қалыптастыра алмаса да, ұлттық азаттық символы болып сақталды, және осы күнгейінге дейін олардың заңдылығына зор үлес қосып отыр.

Алжир революционерлердің Меккесі

1962 жылы Бен Белла екі айдың ішінде тәуелсіз Алжирдің президенті болып тағайындалды. Ол мифтік және ойдан шығарылған өткенге сүйене отырып, отаршылдықтан кейінгі шындықты басқаруға амбициялық түрде тырысты. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында басшылар мен қарапайым халық арасындағы қарым-қатынас теңдікке негізделген сияқты болды, тіпті Мессали Хадждан бері алжирлік национализмде болған әлеуметтік теңдікке сүйенді. Фестиваль ұлттық сананы одан әрі қалыптастыруда маңызды оқиға болды және Алжир жастарының қызығушылығын қайта жандандыруға көмектесті. Фестиваль екі күндік масқарада түрінде өтті, онда қойылымдар, көрмелер мен ғылыми конференциялар бірікті. Онда бүкіл Африка құрлығынан және Африка диаспорасынан Мириам Макеба, Арчи Шепп, Нина Симон, Майя Анжелу, "Қара пантералар" және Патрис Лумумбаның Конго тәуелсіздік қозғалысының өкілдері сияқты маңызды тұлғалар қатысты. Бірінші PANAF көбінесе бұрын-соңды болмаған, және болашақта қайта орын алмауы мүмкін, жаңашыл және уақытша кеңістік болды. Үлкен синопсиумда Боумедиен фестиваль айналасындағы дискурсты қалыптастырған және ұлттық және панафрикалық идентиті құруда мәдениеттің рөлін көрсеткен үш негізгі сұраққа тоқталды. Біріншісі – африкалық мәдениеттің мәні, екіншісі – африкалық мәдениеттің ұлттық азаттық күресіндегі және африкалық біртүлікті нығайтудағы рөлі, үшіншісі – африкалық мәдениеттің Африканың болашақ әлеуметтік дамуындағы рөлі. Боумедиеннің ұлттық жобасы екі жақты болды, ол дәстүрлі құндылықтар мен нормаларға оралуға, сонымен бірге ғылым мен технологияның қазіргі заманғы әлемінде дамуға бағытталды. Арабтанудың салдарынан Алжирдің отбасылық кодексі енгізілді, ол ислам құқығының тұжырымдамасына негізделген және әйелдердің құқықтарын шектеді. Тәуелсіздік соғысы кезінде кейбір әйелдердің сезінген "азаттығы" бірте-бірте тоқтатылды немесе алынып тасталды. Алайда, кейбір әйелдердің муджахидтік өмірі 80-ші жылдардан бастап әйелдер құқықтарын қорғаушылардың науқандарына заңдық негіз беруі мүмкін, өйткені олардың ұлтқа адалдығы дәлелденгендіктен (кем дегенде, жартылай) олардың идеялары батыстық әсердің салдары емес екенін көрсетуге болады. Осыған байланысты поляризация күшейді, саяси ахуал шиеленісіп, зорлық-зомбылыққа ұласты және пікір таласын ауызша жүргізу қиынға соқты. Бұл жағдай ФНҚ жеңіліске шалқая бастаған кезде үкіметті бақылауға алған әскерилер мен бірнеше исламист топтары арасындағы Алжир азаматтық соғысына әкеп соқты. Алжир қоғамы қайтадан кең ауқымды және қатыгез зорлық-зомбылыққа тап болды, ол 1990-жылдардың соңында өршіп, аяқталды. Алжирлік "entre soi" жағдайы бұзылды. 1999 жылы ФНҚ мүшесі Абделазиз Бутефлика президент болып сайланды және көптеген кешірім заңдары көптеген бұрынғы исламистерге қаруларын тастауға мүмкіндік берді, сонымен бірге көптеген көтерілісшілерді елден қуған кең ауқымды терроризмге қарсы шабуылдар жүргізілді. Зорлық-зомбылық жалғасты, бірақ формасы бірте-бірте өзгерді, ал 2006 жылы GSPC тобы әл-Қайдаға қосылып, мақсатын халықаралық деңгейде жүзеге асыруға көшті. Бұрын олар "Алжирде шариғат заңдарымен Ислам мемлекетін құруды" қалағандарын мәлімдеген еді, кейін олар идеологиялық тұрғыдан "Әл-Қаиданың" жаһандық джихадына қарай бұрылғанын және бүкіл Магрибте Ислам мемлекетін құруға ұмтылғанын жариялады.

Жас ұрпақ пен Бутефликаның құлдырауы

Алжирдегі Бутефликаға қарсы қазіргі демонстрациялар (Manifestations de 2019 en Algérie немесе 2019 Algerian protests) әсіресе басында 1990-шы жылдардағы исламистік азамат соғысымен немесе 2010 жылдың басындағы араб көктемімен байланыстырылмау үшін ерекше сақтық танытты. Наразылықтар өте кең ауқымды болды және әр жұма сайын қайталанды, бірақ ұзақ уақыт бойы бейбіт өтті. Кейінгі наразылықтарда әскерилердің қатысуы артты, олар алжир саясатына ұзақ жылдар бойы араласып келеді. Бірақ, Алжир тарихының ертерек кезеңдерінен шыққан маңызды символдар кейін қозғалыста пайда болды. Мысалы, "бір ғана батыр – халық" деген ұран көшелерде қайтадан көрінді. Қозғалыс сондай-ақ 1962 жылғы тәуелсіздікті "мемлекетті босату" деп атады, осылайша қазіргі демонстрацияларды "халықты босату" жолы ретінде көрсетті. Сонымен қатар, әйелдер халықаралық әйелдер күнімен сәйкес келген демонстрациялардың бірінен кейін, наразылықтарға белсенді қатыса бастады. 1973 жылы Францияда, бірнеше жергілікті бөлімшелермен бірге, "Алжирлік үйірме" (Cercle algérianiste) құрылды. Оның мақсаты – "Алжирдегі француздықтардың мәдени мұрасын сақтау". Алжирдің қазіргі саясатында "алжиршіл" термині Алжир ұлтшылдарына беріледі, олардың саясаты аймақтық ерекшеліктерден гөрі Алжирдің ұлттық мемлекетінің бірлігіне басымдық береді. Қазіргі араб тілінде "ұлтшылдық" деп аударылатын екі сөз бар: qawmiyya (قومية), "qawm" (тайпа, этникалық ұлттылық) сөзінен туындаған, және wataniyya (وطنية), "watan" (туған жер, ана тілі) сөзінен туындаған. Qawmiyya панарабтық ұлтшылдықты білдірсе, wataniyya жергілікті деңгейдегі патриотизмді білдіреді (кейде панарабизмді араб ұлтшылдығының жалғыз нағыз түрі деп санайтындар оны "аймақтықшылдық" деп қарастырады). Алжиршілдік – панарабтық ұлтшылдыққа және түрлі аймақтықшылдықтарға қарсы Алжир патриотизмі.