Кіріспе

Орта ғасырлық мұсылман Алжирі – орта ғасырларда Алжирде мұсылмандық үстемдік құрған кезең, ол 7 ғасырдан 17 ғасырға дейінгі мың жылдықты қамтиды. Жаңа дін, түрлі нысандарда, қоғамның дерлік барлық саласына еніп, әскерлерді, білімді адамдарды және ынталы мистиктерді әкелді; көбінесе, ол тайпалық дәстүрлер мен адалдықты жаңа әлеуметтік нормалармен және саяси тілдермен алмастырды. 642 және 669 жылдар аралығында Мағрибке жасалған алғашқы араб әскери жорықтары исламның таралуына себеп болды. Бұл ерте шабуылдар Мысырдағы базадан, орталық халифаттың бұйрықтарымен емес, жергілікті демалыс бойынша жүзеге асты. Халифаттың орталығы Мединадан Дамаскқа көшкенде, Омейядтар (661 жылдан 750 жылға дейін билеген мұсылман әулеті) Жерорта теңізіне үстемдік етудің стратегиялық қажеттілігі Солтүстік Африка майданында біріккен әскери күш-жігерді талап ететінін түсінді. Сондықтан, 670 жылы Уқба ибн Нафи бастаған араб әскері қазіргі Тунистен оңтүстікке қарай 160 шақырым жерде Әл-Қайраван қаласын құрып, оны одан әрі операциялар үшін база ретінде пайдаланды.

Әбу әл-Мухаджир динары

Укбаның ізбасары Әбу әл-Мухаджир Динар батысқа қарай Алжирге қарай жорық жасап, ақырында христиан берберлерінің кең конфедерациясының басшысы Кусайламен бірге өмір сүру жолын тапты. Тилимсан (Тлемсен) қаласында орналасқан Кусайла ислам дінін қабылдап, штаб-квартирасын Әл-Қайраванға жақын Такирванға көшірді. Бірақ бұл келісім ұзаққа созылмады. 697 жылға дейін араб және бербер күштері аймақты кезекпен бақылады. 711 жылы исламға өткен берберлердің көмегімен Омейяд әскерлері Солтүстік Африканың барлық жерін бағындырды. Омейяд халифалары тағайындаған әкімдер Триполитания (қазіргі Ливияның батыс бөлігі), Тунис және шығыс Алжирді қамтитын Ифрикияның жаңа вилаясының (провинцияның) астанасы Аль-Қайраваннан билік жүргізді. Қызығы, исламның берберлер арасында таралуы олардың араб үстемдігіндегі халифатты қолдауына кепілдік бермеді. Үстем арабтар берберлерді ауыр салықтармен бастырып, оларды екінші дәрежелі мұсылмандар ретінде қарады және ең жаман жағдайда құлдыққа сатты. Осының салдарынан, 739-40 жылдары харижиттік ислам туы астында кең тараған қарсылық ашық көтеріліске ұласты. Харижиттер төртінші халифа Әлидің 657 жылы Омейядтармен бітіспеуіне наразылық білдіріп, оның лагерін тастап кетті (харижиттер «кеткендер» дегенді білдіреді). Харижиттер Шығыста Омейяд билігіне қарсы күресіп, көптеген берберлер осы сектаның теңдік принциптеріне қызығушылық танытты. Мысалы, харижиттік сенім бойынша, кез келген лайықты мұсылман үміткері нәсіліне, әлеуметтік статусына немесе Мұхаммедтің ұрпағына қарамастан, халифа болып сайлануға құқылы болды. Көтерілістен кейін харижиттер бірнеше теократиялық тайпалық мемлекеттер құрды, олардың көпшілігінің тарихы қысқа және қиын болды. Алайда, Сиджилмаса және Тилимсан сияқты маңызды сауда жолдарында орналасқан басқалары көрінеу өміршеңдік танытып, гүлденді. 750 жылы Омейядтардың орнына билікке келген Аббасидтер халифалықты Бағдадқа көшіріп, Ифрикияда халифалық билікті қайта орнатты және Ибрахим ибн әл-Ағлабты Аль-Қайраванның әкімі етіп тағайындады. Әл-Ағлаб және оның ұрпақтары, Ағлабидтер, формальды түрде халифаның ықыласына бағынып, 909 жылға дейін тәуелсіз билік жүргізді, сонымен қатар білім мен мәдениет орталығы болған сарайға басшылық етті.

Рустамидтер

Рустамидтер немесе Бану Ростом – Ибади исламдық бербер мемлекеті, 776 жылы Абдуррахман ибн Ростом құрған және бастап басқарған. Оның астанасы қазіргі Алжирдің солтүстік-шығысындағы Тахерт қаласы болды. Рустамид мемлекетінің нақты шекараларын анықтау қиын болғанымен, ол Тлемсеннен қазіргі Ливияның солтүстігіндегі Серт аймағына дейін Солтүстік Африка жағалауында тараған. Ростомидтер билігі тұсында оның астанасы Үлкен Мағрибтің мәдени және ғылыми орталығына айналды, Ибн Халдун сияқты көптеген ғалымдарды қызықтырды. Ол осы жерде өзінің "Әл-Муқаддима" атты танымал кітабын жазды, ол әлеуметтану бойынша жазылған алғашқы кітаптардың бірі саналады. Мемлекеттің құлауы Фатимидтерге жеңіліске ұшырағаннан кейін және 909 жылы соңғы басшысы Яқдан ибн Мохаммедтің құлатылуынан болды.

Бану Ифран

Алжирде Тлемсен Ислам дінінен бұрынғы кезеңнен 1068 жылға дейін Бану Ифран патшалығының астанасы болды. Бану Ифран шетелдік басқыншыларға – римдіктерге, вандалдарға және византиялықтарға – қарсы көтерілістер ұйымдастырды. Олар 7 ғасырда Омейядтарға қарсы Кахинаның жағына бітті. 8 ғасырда Омейядтар мен Аббасидтердің билігіне қарсы көтеріліс үшін суфри догмасының айналасында бірікті. 10 ғасырда Фатимидтер, Зиридтер, Омейядтар, Хаммадидтер және Маграуалармен күрескен династия құрды. Бану Ифран 11 ғасырдың соңында Альморавидтер мен Бану Хилал және Бану Сулейм коалициясымен, Хаммадидтермен жеңіліске ұшырады. Ифренидтер династиясы Магрибте африкалық халықты қорғаған жалғыз династия ретінде танылды.

Зирид

10-шы – 12-ші ғасырларда Солтүстік Африканың бір бөлігін билеген Зиридтер династиясы ортағасырлық Алжирдегі ең маңызды мұсылман династияларының бірі болды. Бербер генералы Зири ибн Манад құрған Зиридтер өз астанасын қазіргі Алжирде орналасқан Ашир қаласында белгіледі. Династияның алғашқы жылдары саяси тұрақсыздықпен және басқа мұсылман биліктерімен қақтығыстармен сипатталды, бірақ Зиридтер аймақта үстем күшке айналып, олардың ықпалы Сицилияға дейін жетті. Зирид билеушілері өнер мен ғылымды қолдауымен белгілі болды, ал олардың сарайы білім мен мәдениеттің орталығына айналды. Дегенмен, 12-ші ғасырда династияның құлдырауы аймақтағы басқа күштердің күшеюіне жағдай жасады, нәтижесінде Солтүстік Африка фрагментацияланды. Олардың салыстырмалы түрде қысқа билік ету мерзіміне қарамастан, Зиридтердің мұрасы бүгінгі күнге дейін Алжир мен Солтүстік Африканың мәдени және саяси ландшафтын қалыптастыруда.

Фатимидтер

9 ғасырдың соңғы онжылдықтарында шиит исламының исмаили бағытының миссионерлері, кейін Кіші Кабилия аймағы деп аталатын жердегі Кутама берберлерін дінге көшірді және оларды Ифрикияның сүнни билеушілеріне қарсы шайқасқа бастады. 909 жылы әл-Қайрауан олардың қолдарына түсті. Исмаили имамы Абдалла өзін халифа деп жариялап, Махдияны астанасы етіп бекітті. Абдулла Мұхаммедтің қызы Фатима және Әлидің әйелі есімдерімен аталатын Фатимид әулетін құрды, халифа оның ұрпағы екенін мәлімдеді. 911 жылы Фатимидтер батысқа бет бұрып, Тахерт имаматын жойды және Мароккодағы Сиджилмасаны бағындырды. Ибади хариджиттері Тахерттен оңтүстіске қарай, Атлас тауларының арғы жағындағы Уаргла оазисіне қашқан. Ғасырлар бойы бірлігі мен сенімдерін сақтап келген ибади дінбасылары осы күнгә дейін аймақтағы қоғамдық өмірге үстемдік етеді. Фатимидтер көп жылдар бойы Мароккоға қауіп төндірді, бірақ олардың ең терең ниеті – Мысыр және басқа мұсылман елдерін қамтитын Машриқті билеу болды. 969 жылы олар Мысырды бағындырды, ал 972 жылы Фатимид билеушісі әл-Муиз өзінің астанасы ретінде Каир қаласын құрды. Фатимидтер Ифрикияның және Алжирдің көп бөлігін зиридтерге (972–1148) қалдырды. Милиана, Медея және Алжир қалаларын құрған және Алжирде алғаш рет маңызды жергілікті билікті орнатып, осы аймақта үстемдік құрған бұл бербер әулеті, өзінің иеліктерін Ифрикияның батысына қарай отбасының Бану Хаммад тармағына тапсырды. Хаммадидтер 1011 жылдан 1151 жылға дейін билік етті, осы кезеңде Беджая Солтүстік Африкадағы ең маңызды портына айналды. Бұл кезең үздірілмейтін қақтығыстармен, саяси тұрақсыздықпен және экономикалық құлдыраумен сипатталды. Хаммадидтер исмаили ілімін сүннилердің ортодоксалдығына қарсы қойып, Фатимидтерге бағынудан бас тартып, зиридтермен созылмалы қақтығысты бастады. Санхаджа және Зената тайпаларының екі ірі конфедерациясы арасында қаһарлы күрес болды. Батыс шөлі мен даласының жүйрік, көшпелі тайпалары, сондай-ақ шығыстағы Кабилияның отырықшы шаруалары Санхаджаға адалдық серт берді. Олардың дәстүрлі жауы – Зената тайпасы, Марокконың солтүстік ішкі аймандарының суық жазықтарынан және Алжирдің батыс бөлігінен келген қатал, епті атты әскерлер еді. Сонымен қатар, Генуя, Пиза және Норман Сицилиясынан келген шабуылшылар порттарға шабуыл жасап, жағалау саудасын тоқтатты. Сахара арқылы жүретін сауда Фатимид Мысырына және батыстағы Испания нарықтарына қарай бағытталды. Ауылдық жерлерде өсіп келе жатқан қалалардың салықтары артып, халық ауыр жағдайға түсті. Бұл саяси және экономикалық өзгерістерге 11 ғасырдың бірінші жартысынан бастап Мысырдан келген араб бедуиндерінің көптеп келуі себеп болды. Бұл қозғалыстың бір бөлігі – Бану Хилал және Бану Сулайм тайпаларының шабуылы, олар зиридтерді әлсірету үшін Фатимидтер жіберген. Араб бедуиндері зиридтер мен Хаммадидтерді жеңіп, 1057 жылы әл-Қайрауанды тонады. Олар егіншілерді құнарлы жазықтардан тауларға қашуға мәжбүр етті, қалалар мен ауылдарды қиратып тастады. Араб тілі алғаш рет ауылдық жерлерге кеңінен тарады. Хилалиялықтардан қорғаныш іздеген көптеген отырықшы берберлер біртіндеп арабтандырылды.

Алморавидтер

Алморавидтер қозғалысы 11-ғасырдың басында Санхаджа конфедерациясы арасында дамыды, олардың Сахара арқылы өтетін сауда жолдарына солтүстіктегі Зената берберлері мен оңтүстіктегі Гана мемлекеті тарапынан қысым көрсетілді. Санхаджа конфедерациясының Годала тайпасының басшысы Яхья Ибн Ибрахим өз халқының арасында ислам білімінің және амалдың деңгейін көтеруге шешім қабылдады. Осы мақсатқа жету үшін, 1048-1049 жылдары хадж (Меккеге жасалған мұсылман қажынаты) сапарынан оралғанда, ол өзімен бірге марокколық ғалым Абдалла ибн Ясинды алып келді. Қозғалыстың алғашқы жылдарында ғалымның басты мақсаты өз ізбасарларына моральдық тәртіпті орнату және ислам принциптерін қатаң сақтау болды. Абдулла ибн Ясин сонымен қатар марабуттардың, яғни қасиетті кісілердің (ал-мурабитуннан – «дінге шұғылданушылар») бірі ретінде де танылды. 1054 жылдан кейін Алморавидтер қозғалысы діни реформаны қолдаудан әскери жаулауға көшті, оған Ламтуна тайпасының басшылары жетекшілік етті: бірінші Яхья, содан кейін оның інісі Әбу Бакр, және одан кейін оның туысы Юсуф ибн Ташфин. Маракешті астана еткен Алморавидтер 1106 жылға қарай Марокконы, Магрибті Алжирге дейін және Испанияны Эбро өзеніне дейін жаулап алды. Алморавидтер билігінде Магриб және Испания Бағдаттағы Аббасид халифатының рухани билігін мойындады, осылайша оларды уақытша түрде Мәшріктегі ислам қауымымен біріктірді. Бұл толығымен бейбіт кезең болмаса да, Солтүстік Африка Алморавидтер дәуірінде, ол 1147 жылға дейін созылды, экономикалық және мәдени жағынан дамыды. Мұсылмандық Испания (араб тілінде Андалус) өнер мен интеллектуалдық шабыттың маңызды көзі болды. Андалустың ең белгілі жазушылары Алморавидтер сарайында жұмыс істеді, ал 1136 жылы құрылысы аяқталған Тилимсанның Ұлы мешітінің салынғандары Кордованың Ұлы мешітін үлгі етіп алды.

Алмохадтар

Алморавидтер сияқты, әлмохадтар да ислам реформасынан бастама алды. Олардың рухани басшысы, марокколық Мұхаммед ибн Абдалла ибн Тумарт, әлморавидтердің ысырабын реформалауға тырысты. Маракеш және басқа қалаларда қабылданбаған ол Атлас тауларындағы Масмуда тайпасынан қолдау сұрады. Құдайдың бірлігіне баса назар салғандықтан, оның ізбасарлары әл-Мувахидун (бірлікке ұмтылушылар, немесе әлмохадтар) деп аталды. Мұхаммед ибн Абдалла ибн Тумарт өзін махди, имам және масаум (Алладан жіберілген қатесіз басшы) деп жариялағанмен, ол өзінің ең ескі шәкірттерінің оннан құралған кеңесімен ақылдасты. Берберлердің өкілдік билік ету дәстүріне ықпал етіп, ол кейіннен әртүрлі тайпалардан таңдалған елу басшыдан тұратын ассамблеяны құрды. Әлмохадтардың көтерілісі 1125 жылы Марокко қалаларына, оның ішінде Сус пен Маракешке жасалған шабуылдармен басталды. 1130 жылы Мұхаммед ибн Абдалла ибн Тумарт қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасары Абд әл-Мумин халифа титулын алып, өз отбасының мүшелерін билікке орналастырды, осылайша жүйені дәстүрлі монархияға айналдырды. Әлмохадтар Андалусиялық әмірлердің шақыруымен Испанияға кірді, олар әлморавидтерге қарсы көтерілген еді. Абд әл-Мумин әмірлердің бағынуын міндеттеді және Кордова халифатын қайта орнатты, бұл әлмохад сұлтанына өзінің иелігінде жоғары діни және саяси билікті берді. Әлмохадтар 1146 жылы Марокконы бағындырды, 1151 жылы шамамен Алжирді жаулап алды, ал 1160 жылға қарай Мағрибтің орталық бөлігін бағындырып, Триполитанияға жетті. Дегенмен, әлморавидтердің қарсылық көрсету ошақтары кем дегенде елу жыл бойы Кабилияда сақталды. 1163 жылы Абд әл-Мумин қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Әбу Якуб Юсуф (1163–84 жж.) және немересі Якуб әл-Мансур (1184–99 жж.) әлмохад билігінің гүлдену кезеңіне жетекшілік етті. Алғаш рет Мағриб жергілікті билік астында біріктірілді, және империя шекарасындағы қақтығыстармен мазаланғанмен, қолөнер мен егіншілік орталықта гүлденді, ал тиімді бюрократия қазынаны толтырды. 1229 жылы әлмохадтар соты Ибн Тумарттың ұстанымдарынан бас тартып, оппозициялық көзқарастарға көбірек төзімділік танытты. Бұл өзгерістің куәсі ретінде әлмохадтар Андалусияның ең ұлы ойшылдарының екеуін қабылдады: Әбу Бакр ибн Туфайл мен Ибн Рушд (Аверроэс). Әлмохадтар Кастилиялық қарсыластарының крестонос жорығына ұмтылысын бөлісті, бірақ Испаниядағы үздіксіз соғыстар олардың ресурстарын сарқып жіберді. Мағрибте әлмохадтардың беделі фракциялық тартыстармен әлсіреп, тайпалық соғыстың жаңаруымен күйреп қалды. Бани Мерин (Зената берберлері) әлмохадтардың әлсіреуінен пайдаланып, Мароккода тайпалық мемлекет құрды, соның салдарынан шамамен алпыс жылға созылған соғыс басталды, ол 1271 жылы әлмохадтардың соңғы бекінісі болған Маракешті басып алумен аяқталды. Алайда, Мағрибтің орталық бөлігін бағындыруға бірнеше рет әрекет жасағанына қарамастан, Маринидтер әлмохад империясының шекараларын қалпына келтіре алмады.

Зайянидтер

Тунистегі астанасынан Хафсид әулеті Ифрикиядағы Альмохадтардың заңды мұрагері екенін дәлелдеді, ал орталық Мағрибте Зайянидтер Тлемсен Корольдігін басқарған әулет құрды. Абд әл-Мүминнің бұл аймаққа қоныстандырған Бани Абд әл-Уад тайпасы негізінде құрылған Зайянидтер де Альмохадтармен байланыстарын күшейтті. 16 ғасырда аймақ Осман империясының бағыныш тобына енгенге дейін 300 жылдан астам уақыт бойы Зайянидтер Мағрибтің орталық бөлігінде бекініп тұрды. Әкімшілік шеберлігі Андалусиялықтарға тәуелді болған билік, жиі көтерілістерге ұшырады, бірақ Маринидтер мен Хафсидтердің қарауында немесе кейін Испанияның одақтасы ретінде тірі қалу жолын тапты. Көптеген жағалау қалалары билік құрған әулеттерге қарсы шығып, муниципалдық республика ретінде тәуелсіздіктерін жариялады. Оларды сауда олигархиясы, айналасындағы тайпа басшылары немесе порттардан жұмыс істейтін каперлер басқарды. Тлемсен сауда орталығы ретінде гүлденіп, «Мағрибтің маржаны» атанды. Стратегиялық Таза аңғары арқылы Маракешке соққан Императорлық жолдың басында орналасқан қала, батыс Суданмен алтын және құл саудасының қақпасы Сиджильмасаға баратын керуен жолын бақылады. Арагон шамамен 1250 жылдан бастап Тлемсен порты Оран мен Еуропа арасындағы сауданы бақылауға алды. Алайда, шамамен 1420 жылдан кейін Арагоннан бастау алған каперлік шабуылдар бұл сауданы күрт бұзды.

Марабуттар

Солтүстік Африкадағы мұрагерлік династиялар – Маринидтер, Заянидтер және Хасфидтер – өз билігін алдыңғылары істегендей діни реформа бағдарламасына емес, қажеттілікке байланысты негіздеді. Әлморавидтер мен әлмохадтардың оларды жоюға тырысқандарына қарамастан, 12 ғасырда пуритандық ортодоксия жеңіске жеткеніне қарамастан, ауылдық культтер сақталды және олармен келісімге келді. Ресми исламның құрғақтығы қалалардағы мешіттер мен медреселерден тыс жерде көп қызығушылық тудырмады. Ауылда саяхаттап жүретін марабтар, яғни қасиетті адамдар, көптеген және адал ізбасарларға ие болды. Осы адамдардың құдайдан келген рақымға (барака) ие екеніне немесе оны басқаларға жеткізе алатынына сенді. Өмірде марабтар рухани кеңес беріп, дау-жанжалдарды шешіп, көбінесе саяси билікке ие болды. Қайтыс болғаннан кейін олардың құлшынып табынушылары – кейбіреулері жергілікті, ал енді біреулері кең таралған – күмбезді мазарлар салып, олар қажыналық орындарға айналды. Көптеген тайпалар марабтардан тарағанмын деп есептейді. Сонымен қатар, Магрибте қасиетті адамдар басқаратын шағын, тәуелсіз республикалар үкімет нысанының кең таралған түріне айналды. Алжирде марабтардың ықпалы Осман империясының көп бөлігінде сақталды, сол кезде билік осы басшыларға тайпалық көтерілістердің алдын алу үшін саяси және қаржылық жеңілдіктер берді.

Еуропалық шабуыл

Испанияны 700 жыл бойы христиандар қайтадан басып алған соң, 1492 жылы Гранаданың құлауы Испания мұсылмандарының (морискилердің) мәжбүрлі түрде дінге өтуімен бірге болды. Инквизицияның салдарынан мыңдаған яһудилер Магрибке қашып кетті немесе жер аударылды, онда олардың көбісі үкімет пен саудада ықпалға ие болды. 15- және 16-ғасырларда христиандық Испания Магриб жағалауына бекініс орнату (президиолар салу) және үстеме ақы жинау арқылы өз ықпалын жүргізді. Алжир жағалауында немесе оның маңында 1505 жылы Испания Мерс-эль-Кебирді, 1509 жылы Оранды, ал 1510 жылы Алжирдің батысында орналасқан Тлемсен, Мостаганем және Тенесті басып алды. Сол жылы алжирлік саудагерлер өздерінің портындағы тасты аралдардың бірін тапсырды, онда испандықтар бекініс салды. Солтүстік Африкадағы президиолар Испанияның сауда флотына қол жеткізуге кепілдік бермейтін, қымбатқа түсетін және көбінесе тиімсіз әскери операция болып шықты. Шындығында, сауданың көп бөлігі көптеген еркін порттарда жүзеге асырылды. Сонымен қатар, 16-дан 18-ғасырға дейін Англия, Португалия, Нидерланды, Франция, Италия және Испаниядан келген саудагерлер, жақсы кемелермен және тиімді келісімдерге қол жеткізу арқылы, Жерорта теңізі саудасын басып алды. Испанияның Солтүстік Африканы неге бірнеше шағын анклавтардан асырып баспағаны тарихшыларды қызықтырды. Кейбіреулер Испания Италиядағы өзінің аумақтарын сақтаумен айналысқандықтан тартынды деп санайды, ал басқалары Испанияның күші Жаңа Дүниенің байлықтарын алумен толыққандықтан, басқа жаққа бұрылмады дейді. Тағы бір мүмкіндік – Испания Африканың қауіпті ішкі аймақтарында жеңіліске ұшырау қаупіне түсуге қарағанда, теңізде күш көрсетуге көбірек бейім болды.

Караптер

Карақшылық – Жерорта теңізінде ежелден келе жатқан практика. Солтүстік Африка билеушілері 16-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасырдың басында осымен көбірек айналысты, себебі бұл өте табысты болды, және олардың сауда кемелері, бұрынғы табыстың маңызды көзі, Еуропа порттарына кіруге рұқсат етілмеді. Әдетте, қарақшылық жеке кемелердің, бейбіт уақытта, билеушінің рұқсатымен, жау кемелеріне шабуыл жасауын қамтыды. Оның мақсаты қарсыластың саудасын тоқтату және тұтқындар мен жүктерінен пайда табу еді. Карақшылық – флот капитандарының басшылығымен жүргізілетін жоғары тәртіпті іс. Бірнеше капитан өзінің батылдығы мен шеберлігі үшін алжирлік жырларда батыр ретінде беделді болды. Корсарлардың капитандары өздерінің сауда мүдделерін қорғау және дамыту үшін өзін-өзі басқаратын тайфа (қауымдастық) құрамына бірікті. Тайфа этникалық жағынан әртүрлі болды, оған ислам дінін қабылдауға және болашақ шабуылдар үшін пайдалы ақпарат беруге келіскен тұтқын еуропалықтар да кірді. Тайфа дінсіздерге қарсы күресте атқарған рөлі үшін бедел мен саяси ықпалға ие болды, сондай-ақ алжирлік саудагерлер мен билеушілерге табыстың маңызды көзін ұсынды. Алжир, әсіресе 1560-1620 жылдар аралығында, қарақшылықтың қала-мемлекетіне айналды. Ал Алжирде Осман империясының ықпалын кеңейтуде екі қарақшы бауырлас маңызды рөл атқарды.