Кіріспе

Османдық атақ

Сербиядағы янышарлар

Дей (داي), түрік тіліндегі құрметті атақ – dayı, сөзбе-сөз мағынасында «қарындастың күйеуі», 1671 жылдан бастап Осман империясы тұсында Алжир (Алжир), Триполи және Тунис регенттіктерінің билеушілеріне берілген атақ. Алжирде дейлік билік орнағаннан бастап 1830 жылы француз басқындығына дейін жиырма тоғыз дей қызмет еткен. Дейді жергілікті азаматтық, әскери және діни басшылар өмір бойы басқару үшін таңдаған және Осман сұлтанынан жоғары дәрежеде тәуелсіздікпен билік жүргізген. Оның кірісінің басты көздері – ауыл шаруашылығымен айналысатын халықтан алынатын салықтар, діни алымдар және Жерорта теңізінде кемелерді тонаған қарақшылар саналатын корсарлардан алынатын қорғау төлемдері болған. Осман империясының еуропалық бөлігінде, әсіресе оның құлдырау кезеңінде, тыйым салынған янышарлар мен ямак әскерлерінің басшылары кейде Дейден туындаған Дахи немесе Дахия атағын алған. Дейге армия мен флот басшылары, кеме жүргізу директоры, бас қазынашы және алым жинаушы көмектескен. Алжир (Алжир) аймағы үш провинцияға (Константин, Титтери және Маскара) бөлінген, олардың әрқайсысын ол тағайындаған бей (باي) басқарған. Алжирдің дейлерінің билігі 1830 жылдың 5 шілдесінде Хусейн Дей (1765–1838) француз әскерлеріне бағынған кезде аяқталды. Триполидің соңғы дейі 1711 жылы Ахмед Караманлимен өлтірілді, ол осы атпен Караманли әулетін құрды.

Алжирдің дейының билікке кірісуі

Османдық алжирлік сауатты және ғалым Хамдан Ходжаның айтуынша, Дей немесе Пашаға осы мәртебе тек Диван мүшелері олардың қатысуымен ғана беріледі, тіпті Осман Портасының кафтаны мен фирманы келген кезде де, олар сайлау жасағаннан кейін, мемлекеттік билеушінің кандидатурасын Жоғары Портаның елшісіне ұсынады, ол бұрыннан таңдалған адамның тағайындалуын әкеледі. Әр бейрамда (немесе тойда) бұл рәсім келесідей қайта жаңартылады: бір бөлмеде жиналыс өткізіледі; Дей, тағайындалған адам, Диванның ортасына орналасады; оның қайта сайлануы ұсынылады, және бұл қайта сайлау жасалған кезде, оның дипломы оған қайтарылады; бірақ егер пікір келіспеушілік болса, оның орнына басқа Дей тағайындалады. 18 ғасырда Баба Али Чаушэ төңкерісінен кейін Диван әлсіреп, Дейлер күшейді. 19 ғасырда Диванды, әсіресе жеке жанисар Диванын көбінесе елемейтін болды. Дейлердің кеңесі (Уильям Шейлер оны «Кабинет» деп те атады) күннен-күнге күшейе түсті. Дей Әли Ходжа жанисар Диванын олардың билігін жоғалтқанша әлсіретті. Бұл жанисарларды ашуландырып, олар Дейге қарсы төңкеріс жасады. Төңкеріс сәтсіз аяқталды, себебі Дей кабаил Звава атты әскерін, араб жаяу әскерін және Кулугли әскерін сәтті жинады. Көптеген жанисарлар өлімге кесілді, ал қалғандары қашып кетті, ал Диван Касбаның бекінісіне көшті.