Кіріспе

Неміс тарихшысы Детлев Хулио К. Пёкерт (20 қыркүйек 1950, Гютерсло – 17 мамыр 1990, Гамбург) – «ғылым рухы» деп атаған түсінігі мен Холокост, әлеуметтік тарих және Веймар Республикасы арасындағы байланысты зерттеулерімен танымал неміс тарихшысы. Пёкерт Эссен университетінде заманауи тарихты оқытқан және нацистік кезең тарихы жөніндегі ғылыми-зерттеу институтының директоры қызметін атқарған. 1978 жылға дейін Германия Коммунистік партиясының мүшесі болған Пёкерт, содан кейін Германияның Социал-демократиялық партиясына қосылған. Саяси белсенді тарихшы Пёкерт қазіргі заманғы неміс тарихына қатысты ерекше көзқарастарымен белгілі болды. Британдық тарихшы Ричард Бессел оның некрологында Пёкерттің 39 жасында ЖИТС салдарынан қайтыс болуын үлкен қанағатсыздықпен қабылдады.

Жұмысшы класының тарихы

Детлев Пейкерт Шығыс Вестфалиядағы Гютерслох қаласында инженер Конрад Пейкерттің және оның хатшысы Ильза (Крамер) Пейкерттің ұлы болып дүниеге келді. Ол Рур аймағындағы жұмысшы отбасында өскен және университетке оқуға түсқан отбасының алғашқы мүшесі болды. Әкесінің көптеген шахтер әріптестері SPD немесе KPD мүшелері болған және нацистік кезеңде концлагерлерге жіберілген. Көміршілер ортасында өскен Пейкерт Үшінші рейхтегі шеттен тыс қалғандар тақырыбына қызығушылық танытты. Ол көптеген қарапайым адамдар нацистік режимге бейтарап, бейжай немесе қолдау көрсеткен кезде, көміршілердің неліктен нацистік режимге қарсы тұруды таңдағанын білгісі келді. Рурдың көмір шахталары Германияда ерекше субмәдениетті қалыптастырды, олар билікке қарсы, бүлікшіл көзқарастарымен, солшыл нанымдарымен және Германияның ең ірі компаниясы Крупп АГ фирмасымен жиі жанжалды қарым-қатынастарымен ерекшеленді, ол өз кезегінде Германияның ең бай отбасы Крупптың меншігінде болды. Студент кезінде Пейкерт Бохум университетінде Ханс Моммсеннің лекцияларын тыңдады және 1978 жылдан бастап Эссен университетінде оқытумен айналысты. 1968 жылғы студенттік наразылықтардың саясатымен қалыптасқан "68-ші" ретінде Пейкерт солшыл саясатқа белсенді қатысты және Германия Коммунистік партиясына қосылды. 1970-ші жылдардың басында Пейкертті студенттік кезеңде таныған тарихшы Майкл Циммерман оны студенттік ұйым Марксистік студенттер одағы Спартак және KDP қатарында белсенді болған деп сипаттады, бірақ оны Шығыс Германияның бұйрықтары бойынша партия ішінде еврокоммунизмді талқылауға тыйым салғаннан кейін, Рудольф Баро мен Вольф Биерманның партиядан қуылғаннан кейін көңілі қалған коммунист ретінде бағалады. Пейкерттің нацистік Германиядағы неміс коммунистерінің қарсылығы туралы жазған еңбектері Шығыс Германияда қабылданған партиялық бағыттан өзгеше болды, яғни KPD-ның бүкіл неміс жұмысшы табы нацистік режимге қарсылық көрсеткені туралы мәлімдемеден айырмашылық танытты, және ақырында 1978 жылы Коммунистік партиядан шығып, Социал-демократиялық партияға қосылды. KDP-ны Шығыс Германия жасырын түрде қаржыландырып отырды, нәтижесінде партия Шығыс Германиядан қаржы алатын тұлғаларына адал болды. Пейкерт Коммунистік партияда болған кезінде партияның тарихқа қатысты ұстанымы тым догматикалық және қатаң екенін түсінді, себебі ол тарих фактілері партия ұсынған тарих нұсқасынан гөрі күрделі және нюанстарға толы екенін байқады. Пейкерттің еңбектері коммунистік ортада нацистік Германиядағы жер асты KPD шешімдеріне сынды пікір білдіргені үшін және Үшінші рейхтегі жұмысшы табының өмірін зерттеген кезде "адамның кемшіліктеріне" сезімталдық танытқаны үшін сынға ұшырады, оның ойынша, әркім де батыр болуды және өз нанымы үшін өлуді қаламайды. Пейкерттің алғашқы кітабы 1976 жылы жарық көрген Ruhrarbeiter gegen den Faschismus (Рур жұмысшылары фашизмге қарсы) кітабы болды, онда Үшінші рейх кезінде Рур жұмысшы табының фашизмге қарсы іс-қимылдары зерттелді. Өзінің солшыл көзқарасын білдіре отырып, Пейкерт "қызыл аталарын" мақтады, олар өзінің жәбірленген мәртебесіне қарамастан, ұлттық социализмге қарсы тұруды таңдады, олардың көптеген адамдар пассивті немесе ұлттық социализмді қолдаған кезде іс-қимыл жасауға дайындығы оларды батырларға айналдырды. Пейкерттің 1980 жылы жарық көрген докторлық диссертациясы Die KPD im Widerstand Verfolgung und Untergrundarbeit am Rhein und Ruhr, 1933–1945 (Рейн мен Рурдағы қарсылық, қуғын-сүргін және жер асты жұмысы, 1933–1945) деп аталды. Пейкерттің жұмысы докторлық диссертациясының тақырыбынан асып түсті, өйткені ол идеологиялық мотивацияны, жер асты коммунистік партиясының ұйымдық құрылымын, сондай-ақ Рур және Рейнланд аймақтарындағы KPD мүшесі болып айыпталған бір коммунистің мотивациясын және әлеуметтік жағдайын зерттеді. Пейкерттің коммунистік қарсылық туралы жұмысы оның тұжырымдарын ұнатпаған бұрынғы партиялас серіктестерімен көптеген қайғылы, даулы пікірталасқа себеп болды. Оңшылдар тарапынан Die KPD im Widerstand Verfolgung und Untergrundarbeit am Rhein und Ruhr, 1933–1945 кітабына сын айтқан американдық тарихшы Альберт Линдеман, Пейкерттің Рейн және Рур аймақтарындағы коммунистік қарсылыққа назар аударуы 460 беттік кітапқа лайық емес екенін мәлімдеді, бірақ Линдеман кітапты "ғибадаттану емес" деп бағалады және Пейкерттің Шығыс Германия тарихнамасы туралы "сыни ескертулері" үшін мақтады. Коммунизм тақырыбында Линдеман Пейкерттің кітабында сыншының пікірінше, моральдық соқырлық болғанын айтты, оның ойынша, Пейкерт үшін фашизм "ыңғайлы абсолютті жамандық", ал фашизмге қарсы күрес, кемшіліктеріне қарамастан, "қандай да бір мағынада батырлық" болып табылады. Линдеман "автор [Пейкерт] KPD мен NSDAP арасында моральдық ұқсастық жоқ екенін айтуды абсурдты деп санайды. Бірақ 1930-шы жылдардағы сталинизм Гитлершілдіктен кем емес, тіпті одан да қатыгезді болды және 1939 жылға дейін көптеген өлімге, тіпті беспрецеденттік өлшемде ұйымдастырылған кісі өлтіруге жауапты болды. KPD сталиндік үкіметтің қорқынышты, адамдық емес жағдайларымен ынталы түрде байланысты болды". Линдеман шолуын Пейкерттің нацистік Германиядағы коммунистік қарсылықты "батырлық" деп қарауы дұрыс емес екенін айтумен аяқтады, өйткені "коммунистік батырлық" тақырыбы Пейкерт санағаннан гөрі моральдық жағынан күрделірек.

Үшінші рейхтегі Alltagsgeschichte тарихшысы

Пёкерт – «күнделікті өмір тарихы» («Alltagsgeschichte») саласындағы жетекші сарапшы болды және оның еңбектері нацистік әлеуметтік саясаттың қатардағы немістерге, сондай-ақ еврейлер мен рома сияқты қуғынға ұшыраған топтарға тигізген әсерін жиі зерттеді. «Alltagsgeschichte» тақырыбы алғаш рет 1970 жылдары пайда болды және Мартин Бросзат пен оның шәкірттері 1973 жылы үшінші рейхте Бавариядағы күнделікті өмірді құжаттау мақсатымен «Бавария жобасын» іске қосқанда назар аударды. Бросзат «Alltagsgeschichte» зерттеуін 1970 жылдардың басында екі мақсатпен бастады. Біріншісі – Бросзаттың пікірінше, нацистік Германия туралы жазудағы «жоғарыдан» қарау тәсіліне қарсы тұру болды. Бұл тәсіл Гитлер мен нацистік элитаның әрекеттерін қарастырып, Германиядағы барлық басқа адамдарды мемлекет бақылайтын және манипуляциялайтын жай ғана объектілер ретінде қарады. Бросзат неміс халқын нацистік дәуірде өз өмірлерінің иелері ретінде қарастыруды қалады, олар күнделікті өмірінде жақсы немесе жаман шешімдер қабылдады, бірақ мүмкіндіктері шектеулі болды. Бросзаттың «Alltagsgeschichte» саласындағы екінші мақсаты – 1944 жылғы 20 шілдедегі қастандыққа қатысқан адамдардың «монументализациясын» тоқтату болды. Бросзат нацистік Германиядағы қарсылық тарихын аристократия, әскери, бюрократия және дипломатиялық корпустағы дәстүрлі элиталардың азат ойлы консерваторларының күресі ретінде қарастырғанына наразылық білдірді. Бросзат 20 шілдедегі қастандыққа қатысқандардан басқа да қарсылықтың бар екенін көрсету үшін, кемінде, қарапайым адамдардың қарсылығын зерттеуді қалады. Пёкерт Бросзаттың «Бавария жобасы» жұмысының өзіне әсер еткенін мойындады, бірақ ол 1979 жылы «Alltagsgeschichte» саласына қызығушылығын арттырған тағы бір себепті атады. 1979 жылдың қаңтар айында Батыс Германияда 1978 жылғы американдық телесериал «Холокост» көрсетілді, ол Батыс Германия халқының 50% көріп, сенсация тудырды. «Холокост» көрсетілуі 1945 жылдан кейін дүниеге келген көптеген немістердің Холокост туралы бірінші рет естігенімен байланысты болды, ол 1945 жылдан кейінгі алғашқы онжылдықтарда талқыланбайтын тақырып еді. 1981 жылы Пёкерт былай деп жазды: «Келіп қарағанда, адамдардың жеке тәжірибесі соншалықты ерекше болған сияқты, олар тарихшылар суреттеген бейнеде өздерін таба алмады, себебі естеліктерінде күнделікті өмір жағдайы көбінесе оң бағаланған. Тіпті, өзінің тәжірибесімен, режимнің азғындығына бой ұсынумен және қылмыстық адамгершілікке қатысумен сын көзбен танысуға тырысқандар үшін де, өз тәжірибесі мен қазіргі тарихи білімнің арасындағы байланысты табу қиын болды». 1980 жылдардың басында Пёкерт «Alltagsgeschichte» пәнін оқытуды бастады, бұл пән 1970 жылдарға дейін неміс тарихшылары тарапынан көбінесе назарсыз қалдырылған еді, өйткені ол бұл пәннің маңызды екенін дәлелдеді. Пёкерт нацистік дәуірде өмір сүрген көптеген қарапайым немістердің оны неге «қалыпты» уақыт ретінде және көбінесе өте жағымды есте сақтайтынын, ал сонымен бірге геноцид орын алып жатқанын түсінгісі келді. Пёкерт нацистік дәуірдің қазіргі кездегі танымал бейнесінің теңдесі жоқ қорқынышты уақыт ретінде қарапайым немістердің оны игі «қалыптылық» уақыты ретінде есте сақтауы арасындағы қарама-қайшылықты атап өтті, сондай-ақ «Alltagsgeschichte» зерттеуі үшінші рейхтің «күнделікті өмірде» қандай болғанын анықтауға көмектесерін айтты. 1980 жылдардың басында «Alltagsgeschichte» Батыс Германияда үлкен танымаллыққа ие болды, көптеген жұмыс топтары құрылды, көбінесе солшыл топтар нацистік дәуірдегі өздерінің туған қалаларының тарихын зерттеу үшін. «Alltagsgeschichte» зерттеуіне Ұлыбританиядағы марксистік тарихшы Э. П. Томпсон құрған «Тарих шеберханасы» қозғалысы үлкен әсер етті. Британдық шеберхана топтары сияқты, «Alltagsgeschichte» зерттеу топтарына қатысқан көптеген еріктілер тарихшы емес, көбінесе орта мектеп оқушылары болды. Америкалық тарихшы Мэри Нолан мыңдаған неміс орта мектеп оқушыларының «Alltagsgeschichte» зерттеу топтарына қатысқанына қызғанышпен қарады, олардың 1930-1940 жылдары өздерінің туған қалаларының тарихын зерттеу үшін зерттеу топтарына қосылуы Америкада мүмкін емес екенін атап өтті, өйткені көптеген американдықтар тарихқа қызығушылық танытпайды. 1984 жылы Пёкерт Эссен қаласындағы тарих шеберханасы тобымен жұмыс істегені үшін Эссен қаласының жыл сайынғы мәдениет сыйлығына ие болды. Өте күшті еңбек этикасына ие тарихшы Пёкерт тарихтың «тек тарихшыларға ғана емес, барлығына тиесілі» екеніне сенді және тарихқа қызығушылықты арттыру үшін халыққа кедергілерді жоюға тырысты, үшінші рейхтегі «Alltagsgeschichte» туралы көрмелер ұйымдастырды. 1980 жылы Пёкерт Эссендегі Ескі Синагогта «Эссендегі 1933-1945 жылдардағы қарсылық және қуғын» тақырыбында тарихи көрмені жоспарлады. 1984 жылы Пёкерт 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы Германиядағы жастар саясаты туралы диссертациясы үшін Гейнц Майер Лейбниц сыйлығын жеңіп алды. «Қарсылық» (Widerstand) тақырыбынан асып түсе отырып, Пёкерт нацистік Германиядағы күнделікті өмірдегі «оппозициялық» (Widerständigkeit) қызығушылығын арттырды. Пёкерт әсіресе Кельн және Рейн өңірінің басқа қалаларындағы жұмысшы табының жасөсперімдерінен құралған «Эдельвейс қарақшылары» тобына қызығушылық танытты, олар ерекше антинацистік субмәдениет құрды және көбінесе Гитлер жастарын жеңіп шықты. Пёкерт үшін тағы бір маңызды зерттеу саласы үшінші рейхтегі қарсылық, оппозиция және наразылық болды. Пёкерт «жеке өмірдегі мінез-құлықта нацистік режимді жартылай қабылдамаудан» басталып, «қызмет көрсетуден бас тартуға» (Verweigerung), «наразылыққа» және, соңында, «қарсылыққа» (Widerstand) дейінгі пирамидалық модельді жасады, ол нацистік режимді толығымен қабылдамауды білдірді. Әсіресе, Пёкерт нацистік Германиядағы «күнделікті өмірде» «қалыптылық» және «қылмыстылық» аспектілерінің қалай қатар өмір сүргенін қарастырды. Пёкерт үшін, тарихшыға ең кең қоғамға сілтеме жасамай, «Alltagsgeschichte» зерттеуінде қарсылық пен оппозицияны қарастыру ешқандай нәтиже бермейді. Осы мәселені шешу үшін ол 1982 жылы «Халықтық серіктестер және қоғамнан шеттес» (Volksgenossen und Gemeinschaftsfremde) атты кітабын жазды, ол 1987 жылы «Inside Nazi Germany» деген атпен ағылшын тіліне аударылды. Кітаптың атауы нацистік дәуірде Германия халқының барлығы екі заңдық санатқа бөлінгенін көрсетеді: «Volksgenossen» (халықтық серіктестер), олар «Volksgemeinschaft» мүшелері болды, және «gemeinschaftsfremde» (қоғамнан шеттес), олар мүше емес еді. «Халықтық серіктестер және қоғамнан шеттес» кітабында Пёкерт нацистік Германиядағы «күнделікті өмір» тәжірибесін толығымен қарастырды, «Эдельвейс қарақшылары» немесе Рура шахтерлері сияқты субмәдениеттердегі адамдар ғана емес, барлық немістердің мінез-құлқын зерттеді. Пёкерт сонымен қатар көптеген қарапайым немістердің үшінші рейхті «қалыпты» уақыт ретінде және көбінесе өте жағымды есте сақтауының себептерін сыни түрде зерттеді, көптеген адамдар есте сақтағысы келмейтін жағдайларға қатысты естеліктердегі таңдаулылық бар екенін айтты. Пёкерт былай деді: «1930 жылдардағы саяси емес «қалыптылық» естелігіндегі құрылымдық параллелизмнің болуы 1930 жылдардағы Германияның бірінші экономикалық өркендеуі мен 1950 жылдардағы экономикалық өркендеуінен туындаған болуы мүмкін». Пёкерт нацистік режимнің «Volksgemeinschaft» құру саясатының негізгі ерекшелігі – «салауатты» арийлік гендері бар деп саналғандарды «іріктеуге» және «жоюға» бағытталған расизм екенін айтты. «Халықтық серіктестер және қоғамнан шеттес» кітабының соңғы тарауында Пёкерт былай деп жазды: «Қоғамнан шеттес» («community aliens») адамдарына қарсы терроризмді қолдануда және...

Қазіргі заманның проблемалары

1982 жылы өзінің «Volksgenossen und Gemeinschaftsfremde» (Ұлттық жолдастар мен қоғамдық жаттар) кітабында Пейкерт нацистік режимнің: «Расизм қоғамдағы жаңа тәртіптің үлгісін ұсынды. Ол нормадан ауытқыған барлық элементтерді – осал жастарды, жұмыссызды, әлеуметтік бейімделемегендерді, жыныс жұмысымен айналысатындарды, гомосексуалдарды, жұмыста қабілетсіз немесе сәтсіздікке ұшырағандарды, мүгедектерді – нәсілдік тұрғыдан заңды түрде жоюға негізделген. Ұлттық-социалистік евгеника жалпы халыққа қатысты бағалау критерийлерін белгіледі». Пейкерт ұлттық социализмнің мақсатын былайша сипаттады: «Мақсат – толығымен полиция бақылауындағы утопиялық Volksgemeinschaft, онда конформистік емес мінез-құлыққа кез келген әрекет, тіпті мұндай мінез-құлықтың кез келген ишараты немесе ниеті террормен жазаланады». Сонымен қатар, Пейкерт фолькстік идеологияны «өнерлі қоғамда «ортағасырлық варварлықтың» түсінбейтін, кенеттен пайда болуы» емес, «заманауи өркениеттің прогресінің патологиялық және сейсмикалық жарықтарын айқын және өлтіруші дәйектілікпен көрсеткені» деп мәлімдеді. Пейкерттің ұлттық социалистік режимнің барлық аспектілері фолькстік идеологияны бейнелейтіндігі және қазіргі заманмен үзіліс емес, ұлттық социалистік режим қазіргі заманның кем дегенде бір аспектісін білдіретіндігі туралы тезисі сол кезде жаңа болды және нацистік Германияның тарихнамасына ықпал етті. Макс Вебердің теориясына қызығушылық танытқан Пейкерт өзінің соңғы кітабын Вебердің қазіргі заман «рухы жоқ сарапшыларды» және «жүрексіз гедонистерді» әкеледі деп ескерткен сөздерімен бастады. Пейкерт осы заманауи дәуір туралы былай деп жазды: «Оның басында зор жалғыздық пен діни қайғы-қасірет бар, бірақ олар адамның осы өмірге деген сүйіспеншілігін күмәнсіз арттыруға, оның әлемді және ақыл-ой автономиясын ұтымды басқаруға көмектеседі; оның соңында біз кез келген мағынадан босатылған және ұтымдылықтың динамикалық, кеңейтілген күшін құрттыратын әдеттегі «болашаққа құлдық» таба аламыз. Алайда, екі жағдайда да қиындықтардың көбеюі – ақылға қонымды болу үшін төленген баға». Пейкерт Вебердің теориясынан шабыт алып, өз жұмысының мақсаты – жан-дүниесі бар сарапшыларды және жүректі гедонистерді тәрбиелеуді көрді. Пейкерт негізінен тарихшы (ағылшын тілді әлемге қарағанда Германияда беделді мамандық) болып жұмыс істеді, сонымен қатар ол сауаттылық теориясы, философия және антропология туралы жазды. Пейкерт саяси тұрғыдан да белсенді болды. Оның өлімінен аз уақыт бұрын жазған соңғы эссесі «Rechtsradikalismus in historischer Perspektive» (Тарихи тұрғыда оңшыл радикализм) бұрынғы СС Unterscharführer Франц Шёнхубер бастаған «Республикандар» партиясының өрлеуіне қарсы ескертті. 1988 жылы Пейкерт Гамбург университетінің Ұлттық социализм тарихы ғылыми-зерттеу орталығының директоры болып тағайындалды, ал 1989 жылы Эссен университетінің қазіргі заман тарихы кафедрасына тағайындалды. Пейкертті Гамбург университетіне тағайындау әрекеті консервативті тарихшылардың қарсылығына ұшырады, олар университетте ашық гей адамның оқытуын қаламайтындығын анық білдірді. 1994 жылға дейін Германияда 175-ші параграф әлі де күшінде болды, өйткені Германияда Үшінші рейхтің аяқталғанына көп уақыт өткеннен кейін гомофобия кең тараған болатын, және көптеген тарихшылар Пейкерт сияқты «қылмыскермен» жұмыс істегісі келмеді. Неміс тарихнамасының басты мәселелерінің бірі – Зондервег мәселесі бойынша пікірталас болды, атап айтқанда, XIX және XX ғасырлардағы неміс тарихы Үшінші рейхті болмай қалмайтындай етіп дамыды. Ханс Ульрих Велер, Юрген Кокка және басқалармен байланысты «Билефельд мектебі» Германияның модернизациясы сәтсіз аяқталды деп мәлімдеді, ХІХ ғасырда Юнкерлер шамадан тыс саяси және әлеуметтік билікті ұстап, ХХ ғасырда нацистік Германияға әкелді. Зондервег тезисіне ең танымал жауап 1984 жылы екі британдық марксистік тарихшы Дэвид Блэкборн мен Джефф Элидің «Германия тарихының ерекшеліктері» кітабы болды. «Германия тарихының ерекшеліктері» атты еңбегінде Эли мен Блэкборн қазіргі Германия тарихының «нормалдығы» туралы пікір білдірді. Пейкерт екі көзқарасты да қабылдамады, оның орнына нацистік Германияны «классикалық қазіргі заманның дағдарысы» деп қарастырды. Эли мен Блэкборнның «нормальділік» тезисіне қарсылық білдірген басты мәселелердің бірі: егер Германия осындай «нормальді» және «заманауи» ел болса, Холокосты қалай түсіндіруге болады? Пейкерт Зондервег тезисін қабылдамағанымен, ол Эли мен Блэкборнды заманауилықты «өнеркәсіппен» байланыстырғаны үшін сынады және «заманауилық пен прогрестің күдікті ажыратылуын» ұсынды. Пейкерт тарихшылардың: «заманауилықтың өзіндегі патологиялық және сейсмикалық жарықтар туралы, сондай-ақ заманауи индустриалды таптық қоғамның жасырын деструктивті тенденциялары туралы сұрақтар қоюы керек, оларды нацистік социализм ашық көрсетті және оларды жаппай қырып тастауға көтерді. Бұл көзқарас әлеуметтік ғылымдардағы көптеген пікірталастармен қолдалады, мысалы, «әлеуметтік тәртіптеу» (Фуко), өркениеттің прогресінің патологиялық салдары (Элиас) немесе Lebenswelten-нің колонизациясы (Хабермас) сияқты ұғымдарды пайдалану арқылы». Пейкерт көбінесе Веймар Республикасының әлеуметтік және мәдени тарихы туралы жазды, оның мәселелерін заманауилық мәселелерінің ауыр мысалдары деп қарады. Пейкерт «классикалық қазіргі заманға» жеткен қоғамдардың дамыған капиталистік экономикалық ұйымдастырумен және жаппай өндіріспен, мәдениет пен қоғамның «ұтымдастырылуымен», қоғамның жаппай бюрократизациясымен, «ғылым рухының» халық арасындағы пікірталастарда үстем рөл атқаруымен және көпшілік халықтың «әлеуметтік тәртіптеуімен» және «нормализациясымен» сипатталатындығын айтты. Пейкерт Макс Вебердің теорияларына зор ықпал етті, бірақ көптеген басқа ғалымдар Вебердің Карл Марксты жоққа шығаруға тырысқанын көрсе де, ол Вебердің басты зияткерлік қарсыласы Фридрих Ницше деп есептеді. Пейкерт Вебер үшін қазіргі Германияның басты мәселелері:
Бюрократизация және секуляризация арқылы күнделікті өмірдің күшейе түсуі «әлемнің толыққанды мистификациясына» әкелді. «Ғылым рухының» танымал болуы ғылымның жақын болашақта барлық проблемаларды шеше алады деген жаңылыс сенімге әкелді. «Билефельд мектебіне» қарсы Пейкерт Веймар Республикасының кезінде Германия өзінің өткенімен шешіліспен ажырасып, барлық жағынан «толығымен заманауи» қоғамға айналғанын айтты. Пейкерт Германияның модернизациясының сәттілігі «ақыл арманынан» шабыттанды, «классикалық қазіргі заманның» қайшылықтары мен проблемалары басқа жерлерге қарағанда Германияда күштірек сезілді дегенді білдірді. Пейкерт үшін «классикалық қазіргі заманның» проблемалары:
Модернизацияның өзі «барлық проблемаларды «ғылым рухы» арқылы шешуге болады» деген утопиялық үміттерді тудырады, олар сөзсіз күйреп жатады. Қазіргі қоғам қажетсіз «тітіркеністерді» тудырады, бұл адамдарды «дәстүрлерге» немесе мемлекет әлеуметтік проблемаларды радикалды жолмен шешуге тырысатын «таза» қазіргі заманға қарауға әкеледі. «Әлемнің мистификациясы» адамдарды «жарыс» сияқты иррационалды теориялар немесе қоғамды жандандыратын харизматикалық көшбасшы арқылы сенім мен өзін-өзі растау іздеуге итермелейді. Қазіргі заман манипуляциялауға және моральдық немесе аморальдық мақсаттарға жұмылдыруға оңай болатын жаппай қоғамды құрайды. Пейкерт 1929 жылдан бастап Веймар демократиясы мен «классикалық қазіргі заманның» проблемалары арасындағы ажырым Үлкен депрессиямен бетпе-бет келгенде бұзыла бастағанын айтты. Пейкерт Веймар Республикасының көптеген мүдделер арасындағы келісімдерден құралған шатасқан жүйе болғанын, мысалы, Веймар коалициясы солшыл...

Доминикандық зерттеулер

Пьюкерт испан тілін еркін білетін және Латын Америкасы тарихымен, әсіресе Доминикан Республикасымен қатты қызығушылық танытты, ол 1980-жылдардың соңында көп уақытын өткізген ел. "Детлев" есімін испан тілінде айту қиын болғандықтан, Пьюкерт өзін "Жулио" Пьюкерт деп атай бастады. Пьюкерт Доминикан Республикасындағы жастар саясатына қызығушылық танытты және көп уақытын Санто-Домингоның бариоларында (қапшықтарда) кедей жасөспірімдерге көмектесу үшін ерікті болып жұмыс істеді. 1986 жылы Пьюкерт 19 ғасырда Доминикан Республикасын АҚШ-қа қосып алу жоспарларына қатысты пікірталастар туралы "Anhelo de Dependencia Las Ofertas de Anexion de la Republica Dominicana a los Estados Unidos en siglo XIX" атты кітабын испан тілінде жариялады. Әрқашан саяси тұрғыдан белсенді тарихшы болған Пьюкерт Санто-Доминго қаласын жоспарлауға қатысты және кедейлік мәселелеріне көмектесу үшін Доминикан үкіметінің жеткіліксіз жұмыс істегені үшін сынады. Өлген кезде Пьюкерт Доминикан диктаторы генерал Рафаэль Трухильоның өмірбаянын жаза бастаған еді.

"Ғылым рухынан шыққан "Түпкі шешімнің" пайда болуы"

Пейкерт, бәлкім, 1989 жылы жазған «Макс Вебердің диагнозы – Модернизм» кітабындағы «Ғылым рухынан «Соңғы шешімнің» жаратылысы» атты эссесімен ең жақсы танымал. Пейкерт эссесін Historikerstreit-тегі консерватор жақтастарға жасаған шабуылмен бастады, Эрнст Нольтенің Гитлердің Совет Одағынан қорқуынан геноцид жасауға мәжбүр болғанын дәлелдеуге тырысуы – Аушвицтің қорқынышын азайтуға бағытталған ақталушылық аргумент екенін айтты. Пейкерт Холокост мәселесінің шығу тегі туралы айта келіп, «Еврей мәселесінің соңғы шешімі» Гитлер мен оның бірнеше жақтастары жүзеге асырған жоспардың бөлігі деген халықаралық аргумент енді көптеген тарихшылар тарапынан қабылданбайтынын, «Соңғы шешімнің» бірнеше процестердің бір уақытта жиынтығы ретінде қарастырылатынын атап өтті. Пейкерт Шоаның тек антисемитизмдің нәтижесі емес, керісінше, «көптеген кішірек ағымдардың» «күшті ағымға» қосылған «жинақтамалы радикалданғанның» нәтижесі екенін жазды. Пейкерт Холокост мыналардың нәтижесі болды деп көрсетті: 1933 жылдан бастап халықтық антисемитизмнің радикалды теорияларын іске асыруға тырысу және Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін миллиондаған адамдарды күштеп көшіру саясаты; нацистердің білім беру, әлеуметтік саясат, денсаулық сақтау және демография салаларында халықты генетикалық «құнды» және «құнды емес» деп бөлу саясаты, «құндыларды» «құнды емес» адамдардан «таңдап алу» тақырыбы; «генетикалық денсаулығы нашар» адамдарды стерильдеу саясаты, одан кейін 1939 жылдың қаңтарында басталған ақыл-ой және дене мүгедектерінің немістерін өлтіру жөніндегі «T4 операциясы» бағдарламасы, еврейлерді жоюдың прототипі болды. «T4 операциясы» бағдарламасында мүгедектерді өлтіруде тұтас бір топ тек қана генетикалық кемшіліктері үшін жоюға таңдалды. Польшаны басып алудан бастап «миллиондаған шетелдік жұмысшыларды мәжбүрлеп жұмысқа орналастыру нәтижесінде геррменш пен унтерменштің халықтық иерархиясы күнделікті өмірдің құрылымдық ерекшелігіне айналды», бұл геноцидке жағдай жасады, өйткені ол неміс халқының көп бөлігін басқалардың азаптарына бейшара қылды. 1939 жылдың қыркүйегінде Польшаны басып алудан кейін «террордың өршуі», содан кейін 1941 жылдың маусым айында Гитлер Комиссарлық бұйрық беріп, совет еврейлерін жоюға Einsatzgruppen-ді жіберіп, миллиондаған совет тұтқындарына аштықтан өлтіруге рұқсат берген кезде Кеңес Одағына қарсы «жою соғысы» басталды. Гитлердің ықыласына ие болу үшін нацистік көшбасшылардың арасындағы бәсекелестік нәсілдік саясаттың «жинақтамалы радикалданған» жағдайына әкелді, Гитлер әрқашан ең радикалды идеяларды жақтады. Нацистердің volksgemeinschaft-ті кімді шығарып тастау керек екендігі тұрғысынан теріс анықтауға бейімділігімен және Германияның сыртқы және ішкі жаулармен қоршалған деген ксенофобиялық және параноидалық көзқарасымен байланысты. Пейкерт «Соңғы шешімнің» барлық «моносаздық түсіндірмелері жеткіліксіз» деп жазды, бірақ содан кейін осы «салдарлардың торынан» олардың барлығын байланыстыратын «орталық жіпті» табуға болатынын сұрады. Пейкерт бұл «жіптің» антисемитизм емес екенін айтты, еврейлер нацистік режимнің ең көп құрбандықтары болғанын мойындады, бірақ «адам және әлеуметтік ғылымдардағы өлімге ұшыраған нәсілшілдік динамизм», ол барлық адамдарды «құнды» және «құнды емес» деп бөліп, volkskörper («неміс нәсілінің») ұжымдық «денесіне» дені сау гендерді «таңдап алуға» және дені сау емес гендерді «жоюға» басты мән берді. Осыған байланысты Пейкерт еврейлерге қарсы геноцидтің 1939 жылдың қаңтарынан бастап халық денсаулығына қауіп төндіретін барлық физикалық және психикалық мүгедек немістерді жоюға тырысқан «T4 операциясы» бағдарламасынан туындағанын атап өтті. Пейкерт геноцидке әкелген антисемитизм емес, керісінше, дені сау емес гендерді алып жүретіндер қатарынан volksgemeinschaft-ті тазалау жобасы геноцидтің басталуы болды деп жазды, ол «T4 операциясы» бағдарламасымен басталды. Пейкерт Холокосттың болмай қалмайтынын, бірақ нацистік нәсілдік саясаттың «жинақтамалы радикалданған» тарихында «әр кезеңде әрекет етудің ең қауіпті нұсқасы таңдалды» деп дәлелдеді. Әлемдегі бүкіл халықты «құнды» және «құнды емес» деп бөлетін идеология аясында нацистік мемлекеттің шешім қабылдаушылары қандай саясат жүргізу керектігін таңдады және әрқашан ең төтенше нұсқаны таңдады. Пейкерт «Ғылым рухынан «Соңғы шешімнің» бастамасы» еңбегінде «Соңғы шешімнің» қажетті, бірақ жеткілікті себептерін сипаттады, «Ғылым рухы» болмаса геноцид болмас еді, бірақ «Ғылым рухы» 1939-1941 жылдар арасында қабылданған шешімдер үшін өзі жетеді емес екенін айтты. Пейкерт эссесінде 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында ғылыми және технологиялық үлкен өзгерістер болғанын, сонымен қатар Германияда әлеуметтік мемлекеттің өсуін айтты, бұл үкімет пен қоғамда «утопия» қол жетімді және барлық әлеуметтік проблемалар жақын арада шешілетін деген үміттерді тудырды. Пейкерт: «1890 жылдардан бастап әлеуметтік реформаның қажеттілігі туралы сенім мемлекеттік араласу және ғылыми ізденіс арқылы барлық әлеуметтік проблемалардың рационалды шешімін табуға болады деген сеніммен ығыстырылды және басып өтті. «Әлеуметтік инженерлердің» жоспарларында «әлеуметтік проблемаға соңғы шешім» арманы болды, олар жастар әл-ауқатымен айналысатын қызметкерлер, әлеуметтік гигиенистер немесе қала жоспарлаушылар болғандықтарына қарамастан. Дәл медицина бактерияны жеңгендей, қоғамдық араласудағы ғылым мен әлеуметтік технологиялардың одағы барлық әлеуметтік проблемаларды жоюға көмектеседі». Пейкерт 20 ғасырдың басында өлімнің үлгісі жастар арасында кең таралғаннан қарт адамдар арасында ғана кең таралғанға дейін өзгергенін, ал «күнделікті өмірден өлімнің қуылтылуы» ғылымның беделін күрт арттырғанын, оның барлық әлеуметтік проблемаларды жақын арада шешеді деп сендірді. Сонымен қатар, ғылымның үлкен беделіне байланысты кейбір адамдарды биологиялық жағынан «құндырақ» деп жариялаған ғылыми нәсілшілдік, әлеуметтік дарвинизм және евгеникалық көзқарас неміс элиталары арасында кең таралған. Пейкерт Германиядағы әлеуметтік мемлекет 1870 жылдары басталғандықтан, бұл Германиядағы әлеуметтік саясатқа «утопиялық» көзқарасқа ынталандырды деп мәлімдеді. Пейкерт 19 ғасырда медициналық тәжірибешілердің өлімді азайтудағы үлкен жетістіктері социология, криминология және психология сияқты жаңа ғылымдардың өкілдері барлық проблемаларды шешеді және мәңгілікке бақытсыздық жойылады деген үміттерді тудырды. Сонымен қатар, Пейкерт «ғылым рухы» нәсілшілдіктің өркендеуіне көмектескенін айтты. Пейкерт ғылыми жетістіктер өлімді азайтып, бірақ жоюға мүмкін емес екенін, ал діннен айырмашылығы, ғылым рухани жұбаныс бере алмайтынын айтты. Пейкерт осы себептерге байланысты ғылыми нәсілшілдік қабылданғанын, өйткені жеке адамның денесі сөзсіз өлер болса да, «ұлттық дене» («неміс нәсілінің») мәңгілік болады. Пейкерт «ғылыми күш-жігердің нақты мақсаты» «ұзақ мерзімде үмітсіз жағдайға түсетін жеке адамнан» «ұлттың денесіне», volkskörper-ге ауыстырылғанын айтты. Осы мағынада «сау гендерді» сақтау – бір түрлі мәңгілікке ұмтылыс болды. Керісінше, бұл «кемшікті гендерді» алып жүретін «жарамсыз» адамдарды жоюды қажет етті. Пейкерт өлімнің сөзсіз екенін, ғылым мен ғалымдарға ықпал ететіндердің денсаулықты жақсартуға құмарланғанын айтты.

Өлім және мұра

1990 жылы Пёкерт 39 жасында СПИД-тен қайтыс болды. Британдық тарихшы Ричард Бессел Пёкерттің соңғы айларын "азап-сығуының қасіреті" деп сипаттады. Сол кезде АЗТ-дан басқа ВИЧ-ті емдеуге арналған дәрі-дәрмектер болмаған, Пёкерт қатты азапта қайтыс болды, бірақ ол соңына дейін рухын сақтап, оптимизмін жоғалтпады делінген. 2017 жылы «Detlev Peukert und die NS Forschung» (Detlev Peukert және нацистік зерттеулер) атты 2015 жылғы кітапқа жазылған шолуда американдық тарихшы Хельмут Уолсер Смит Пёкертті «соғыстан кейінгі дәуірдегі ең өнімді неміс тарихшыларының бірі» деп атады. Ол әлеуметтік тарих саласында маңызды кітаптар жазды, «әлі де жиі сілтеме жасалатын «Ғылым рухынан соңғы шешім» сияқты өте ықпалды мақалалар» және «Веймар республикасы туралы кітабы сияқты» таңғажайып, провокациялық синтез жұмыстары» жариялады. Смит атап көрсеткендей, көптеген тарихшылардың Веймар Республикасы туралы оның «классикалық модернизм» парадигмасы туралы пікірлерімен келіспейді, «классикалық модернизм» тұжырымдамасы тым абстрактілі екенін және Пёкерттің модернизм еркіндікке тең емес деген тұжырымы қазір өте айқын болып көрінеді. «Detlev Peukert und die NS Forschung» кітабының редакторлары Рудигер Хахтманн мен Свен Райхардт Пёкерттің нацистік дәуірдегі ең маңызды тарихшылардың бірі болғанын, өйткені ол зерттеулерді «Сыбайласу және зорлық-зомбылықтан» «Ұлттық жолдастар мен қоғамдық бөтендерге» қарай өзгертіп, «қарапайым адамдардың рөліне, ішкі топтардың (сенушілер, бейімделушілер, куәгерлер) сыртқы топтарға қатысты қарым-қатынасына» назар аударды деп мәлімдеді. «Detlev Peukert und die NS Forschung» кітабына үлес қосқан Николаус Вахсманн Пёкерттің нацистік режимнің құрбандары болған барлық топтарды – цыгандар, гомосексуалдар және мүгедектерді «қоғамдық бөтендер» ретінде қарастыруға баса назар аударғанын, бұл «Иудей мәселесінің соңғы шешіміне» қатысты фолькстік антисемит идеологиясының маңыздылығын елемегенін айтты. Вахсманн Пёкерттің жұмысының басты мәселесі Германияға ғана қатысты екенін, нацистік режим құрбан болған адамдардың көпшілігі Шығыс Еуропада болғанын естен шығарғанын атап өтті. Вахсманн Пёкерттің нацистік режимнің зорлық-зомбылығы Германияда «бөтендер» деп саналған адамдарға қарсы бағытталғаны туралы тұжырымын сынады, яғни нацистік зорлық-зомбылықтың басым бөлігі Шығыс Еуропадағы адамдарға жасалғанын, Пёкерттің Шығыс Еуропалық яһудилерді қырып-жою, Польшадағы неміс саясатының аяусыз қатыгездігі немесе 1941-42 жылдары үш миллион Қызыл Армия әскерінің тұтқындалуы туралы айтқандары аз екенін атап өтті, өйткені бұл оқиғалар Германиядан тыс жерде болды. Смит өзінің шолуында Вахсманнның Пёкерттің Германиядағы оқиғаларға ғана назар аударғаны туралы пікірімен келісті. Алайда Смит Пёкерттің нацистік Германиядағы қарапайым адамдардың «келісімге, бейімделуге және наразылық білдірмеуге» қатысты ұғымдарын терең түсінуі оны бүгінгі күні де өзекті ететінін, өйткені Пёкерт «азаматтық наразылық пен басқаларға қатысты нағыз ашудың» болмауы геноцидті қалай мүмкін еткенін көрсетуге көмектесті деп мәлімдеді. 2017 жылы британдық тарихшы Джейн Каплан Пёкерттің фашизмге қарсы күресудің ең жақсы жолы туралы айтқан сөздерін мақұлдап, оның «Нацистік Германияның ішінде» кітабынан келтірген мысалын келтірді: «Біздің фашизмге қарсы тұруымыз керек құндылықтар оңай айтылады, бірақ іс жүзінде жүзеге асыру қиын: өмірге құрмет, әртүрлілік пен қайшылықта қуаныш, бөтенді құрметтеу, дәмсізге төзімділік, жаһандық жаңа тәртіп үшін хилястикалық схемалардың жүзеге асырылуы мен қажет болуына күмән, басқаларға ашық болу және тіпті әлеуметтік ізгілік қағидаларын күмәнге салатын адамдардан үйренуге дайындық».

Жұмыс

Рурт аймағындағы фашизмге қарсы күрес туралы құжаттама, 1933–1945 жылдар, Франкфурт-на-Майн, 1976. *Die Reihen fast geschlossen: Beiträge zur Geschichte des Alltags unterm Nationalsozialismus* кітабы, Юрген Ройлеке және Адельхайд Графиня цу Кастель-Руденхаузенмен бірлесіп жазылған, Вупперталь: Hammer, 1981. *Volksgenossen und Gemeinschaftsfremde: Anpassung, Ausmerze und Aufbegehren unter dem Nationalsozialismus*, Кёльн: Bund Verlag, 1982, Ричард Девесон аударған ағылшын тіліндегі нұсқасы – *Inside Nazi Germany: Conformity, Opposition and Racism in Everyday Life*, Лондон: Batsford, 1987. *Die Weimarer Republik: Krisenjahre der Klassischen Moderne*, Франкфурт-на-Майн: Suhrkamp Verlag, 1987, ағылшын тіліне аударған нұсқасы – *The Weimar Republic: the Crisis of Classical Modernity*, Нью-Йорк: Hill and Wang, 1992. “Ғылым рухынан туған `Соңғы шешімнің` пайда болуы”, Томас Чилдерс және Джейн Каплан құрастырған *Reevaluating the Third Reich* кітабынан, 234–252 беттер, Нью-Йорк: Holmes & Meier, 1994. Неміс тіліндегі түпнұсқасы – “Die Genesis der 'Endlösung' aus dem Geist der Wissenschaft”, Макс Вебердің заманауилық диагностикасы, Детлев Пейкерт құрастырған (Гёттинген: Vandenhoeck & Ruprecht, 1989), 102–21 беттер.