Кіріспе
Бір жасушалы организмнің түрі Didymosphenia geminata, көбінесе дидимо немесе тас шырыны деп аталады, тұщы су өзендері мен ағындарында тұрақты түрде суық температура мен төмен қоректік заттар деңгейінде зиянды өсімдер тудыратын диатомдардың бір түрі. Бұл түрдің табиғи ортасы Солтүстік жарты шар, ал Австралия, Аргентина, Жаңа Зеландия және Чилиде бұл түр шабуылшыл түр ретінде қарастырылады. Тіпті табиғи ареалында да, 1980 жылдардан бері шабуылшыл қасиеттерге ие болды. Бірақ ол өзендердегі тіршілік ортасына, балықтардың тамақ көзіне әсер ете алады және демалыс шараларын ұнатпайтын етеді. Бұл микроскопиялық балдырлар бір тамшы суда таралуы мүмкін. Didymosphenia geminata – кремний (SiO2) жасуша қабырғаларымен ерекшеленетін диатом, яғни бір жасушалы организмнің түрі. Диатомдардың тіршілік циклінде вегетативтік және жыныстық көбеюдің екеуі де бар, бірақ жыныстық сатысы осы түрде әлі толыққанды зерттелмеген. Ол тек апикальді ось бойынша симметриялы болғанымен, гомфонемоид диатомдарына тән, ол екі негізгі ось бойынша симметриялы цимбелоид болып табылады. Жасушаларында беттерде қозғалуға мүмкіндік беретін рафе және мукополисахаридтік сабақ секрецияланатын апикальді тесіктер бар. Сабақ тасқа, өсімдіктерге немесе су астындағы басқа беттерге жабыса алады. Диатом жасушасы вегетативтік көбею арқылы бөлінгенде, сабақ та бөлінеді, соның нәтижесінде тармақталған сабақтардың массасы пайда болады. Зиянды өсімнің себебі – клетканың өзі емес, олардың жасушадан тыс сабақтарын жаппай өндіруі. Сабақтарды құрайтын жасушадан тыс полимерлік заттар (ЖПЗ) негізінен полисахаридтер мен белоктардан тұрады, олар ыдырауға төзімді күрделі, көп қабатты құрылымдарды құрайды. Соңғы екі онжылдықта дидимоның таралуы табиғи ареалынан тысқары қарай біртіндеп кеңейіп бара жатқан сияқты. Тіпті табиғи ареалында да, бұрын тек аз мөлшерде ғана кездесетін аймақтарда шамадан тыс өсу туралы хабарлар бар. Қазір дидимо Нью-Йорктің тумасы деп есептеледі.
Didymosphenia geminata, commonly known as didymo or rock snot, is a species of diatom that produces nuisance growths in freshwater rivers and streams with consistently cold water temperatures and low nutrient levels. It is native to the northern hemisphere, and considered an invasive species in Australia, Argentina, New Zealand, and Chile. Even within its native range, it has taken on invasive characteristics since the 1980s. but it can affect stream habitats and sources of food for fish and make recreational activities unpleasant. This microscopic alga can be spread in a single drop of water.]] Didymosphenia geminata is a diatom, which is a type of single celled organism unique for their silica (SiO2) cell walls. The life history of diatoms includes both vegetative and sexual reproduction, though the sexual stage is not yet documented in this species. Although it is symmetric only along the apical axis, typical of gomphonemoid diatoms, it is a cymbelloid, which are typically symmetric along both primary axes. Cells contain a raphe, which allows them to move on surfaces, and an apical porefield, through which a mucopolysaccharide stalk is secreted. The stalk can attach to rocks, plants, or other submerged surfaces. When the diatom cell divides, through vegetative reproduction, the stalk divides too, eventually forming a mass of branching stalks. The nuisance build up is not the cell itself, but their massive production of extracellular stalks. Extracellular polymeric substances (EPS) that form the stalks are made primarily of polysaccharides and protein, forming complex, multi layered structures that are resistant to degradation. The distribution of didymo in the last two decades appears to be gradually expanding outside its native range. Even within its native range, there have been reports of excessive growths in areas where it previously existed only in low concentrations. Didymo is now considered likely to be native to New York.
Ресей Федерациясы
Бурятия Ресейдің үлкен аумақтарында кеңінен таралған. Бурятиядағы Ирокинда кенішіндегі D. geminata-ның кездесуі, экологиясы, су сапасы және сканерлік электронды микроскопиясы, Джон Г. Аронсон, Солтүстік Америка диатомдары симпозиумы, 2011 жылдың қыркүйек айы.
Канада
Альберта: Альберта өзендерінде D. geminata гүлденуінің алғашқы хабарлары 1990 жылдардың ортасында пайда болды (мысалы, Банф ұлттық паркіндегі Боу өзенінің жоғарғы ағысы). Соңғы жылдары (2005 жылдан қазірге дейін) Оңтүстік Саскачеван өзенінің бассейніндегі көптеген өзендерде дидимоның кездесуі және гүлденуі туралы мәліметтер тіркелді. Британдық Колумбия: D. geminata алғаш рет 1980 жылдардың соңында Ванкувер аралында зиянды түр ретінде анықталды. Одан бері аралда және материкте дидимоның таралуы туралы хабарлар келіп түсті. Квебек: D. geminata алғаш рет 2006 жылы ресми түрде тіркелді, бірақ жақындағы есеп оның кем дегенде 1970 жылдардан бері шөгінділерде болғанын көрсетті. Нью-Брансуик: D. geminata алғаш рет 2007 жылы тіркелді. Онтарио: D. geminata 2015 және 2016 жылдары Сент-Мэрис өзенінің жоғарғы ағысында тіркелді.
Оңтүстік Америка
Чили: 2010 жылы АҚШ Геологиялық қызметі (USGS) және Чилидің Centro de Investigacion en Ecosistemas de la Patagonia (CIEP) зертханасы Чилидің Лос-Лагос аймағындағы (X Región de Los Lagos) Чили өзендерінде D. geminata (didymo) диатомиясының кең ауқымды гүлденуін анықтағанын растады. Бұл гүлдену Аргентинаның Чубут провинциясындағы Эскель қаласының батысындағы Анд тауларындағы Эсполон және Футалеуфу өзендерінде байқалды, соның салдарынан 56 километрден астам өзен учаскесі зардап шекті.
Жаңа Зеландия
D. geminata 2004 жылы Жаңа Зеландияда табылды, оңтүстік жарты шарда алғаш рет осылай анықталды. Оның таралуын шектеу мақсатында 2005 жылдың желтоқсан айында Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының барлық аумағы бақыланатын аймақ деп жарияланды. Таралуын азайту үшін кең ауқымды насихат жұмыстары жүргізілді, бірақ содан кейін ол ондағы көбірек өзендерде кездесті.
Альтернативті теория
Квебектің Гаспези аймағында палеолимонологиялық зерттеу жүргізілді, (i) дидимоның Квебекке енгізілген түр екендігі туралы пікірлердің негізділігін бағалау және (ii) аймақта дидимоның соңғы кезде кеңінен таралуына себеп болатын мүмкін механизмдерді анықтау мақсатында. Гаспези аймағына жақында келгені немесе таралуы 2006 жылдан кейінгі дидимо гүлденуін түсіндіру үшін жеткіліксіз екені анықталды. Гаспезидегі тұщы су жүйелерінің соңғы климаттық жылынуға ден қойып жатқаны көрсетілді. Дидимоның мекендеу ортасы мен экологиялық талаптарын ескере отырып, аймақтық өзендердегі климатқа байланысты өзгерістер оның таралуына жағдай жасайтын маңызды фактор болуы мүмкін деп болжам жасалды. Экология Канадасының ғылым докторы Макс Ботуэлл, фосфорға кедей сулар балдырлардың гүлденуіне себеп етеді деп мәлімдеді. "Фосфорға кедей сулардағы бентосты диатомдардың гүлденуі" атты ғылыми мақала алғаш рет 2017 жылдың наурыз айында жарияланды.