Кіріспе
Мизорам тарихы Солтүстік-шығыс Үндістанның ең оңтүстік бөлігінде орналасқан Мизорамның тарихын қамтиды. Бұл – Бірманың Чин штатынан көшіп келген Чин халқының бірнеше этникалық топтарының біріккен тарихы. Бірақ олардың батысқа қарайғы көші-қон жолдары туралы мәліметтер ауызша хабарлар мен археологиялық қорытындыларға негізделген, сондықтан нақты айту қиын. Жазба тарих 19 ғасырдың ортасында, көршілес аймақтарды британ монархиясы басып алған кезде басталды. 20 ғасырдың ортасында діни, саяси және мәдени өзгерістерден кейін халықтың көп бөлігі Мизо тайпасы деп бірікті. Осылайша, Мизолардың ресми мойындалған қонысы Мизорам атанды. Мизорам туралы ең алғашқы жазбалар 1850 жылдары британ әскери шенеуніктерінен келді, олар Читтагонг төбелі аймағындағы көршілес тұрғындардың шабуылдарымен кездесті. Сол кезде олар бұл жерді Лушай төбелері деп атады. Тайпалық шаруалардың үздіріліссіз енуі және осының салдарынан адам өліміне байланысты, британ үкіметі тайпа басшыларын бағындыруға мәжбүр болды. 1871 және 1889 жылдарғы британ әскери жорықтары Лушай төбелерінің толық аннексиясына әкеп соқты. 1947 жылы Үндістан Британ империясынан тәуелсіздік алғаннан кейін, бұл жер Ассам үкіметіне қарасты Лушай-Хиллз ауданы болды. 1972 жылы аудан одақтық аумақ деп жарияланып, оған мәдени тұрғыдан қосымша Мизорам деген атау берілді. Нәтижесінде, 1986 жылы Мизорам Үндістанның толық құқықты федералды штаты атанды.
The history of Mizoram encompasses the history of Mizoram which lies in the southernmost part of northeast India. It is a conglomerate history of several ethnic groups of Chin people who migrated from Chin State of Burma. But information of their patterns of westward migration are based on oral history and archaeological inferences, hence nothing definite can be said. The recorded history started relatively recently around the mid 19th century when the adjoining regions were occupied by the British monarchy. Following religious, political and cultural revolutions in the mid 20th century majority of the people agglomerated into a super tribe, Mizo. Hence the officially recognised settlement of the Mizos became Mizoram. The earliest documented records of Mizoram were from the British military officers in the 1850s, when they encountered a series of raids in their official jurisdiction in Chittagong Hill Tracts from the neighbouring natives. By then they referred the land to as Lushai Hills. As a consequence of relentless tribal encroachment and often resulting in human mortality, British rulers were compelled to subjugate the tribal chiefdoms. Punitive British military expeditions in 1871 and 1889 forced the annexation of the entire Lushai Hills. After the Indian independence from British Empire in 1947, the land became Lushai Hills district under the Government of Assam. In 1972 the district was declared a union territory and was given a more culturally inclusive name Mizoram. Ultimately Mizoram became a full fledged federal state of India in 1986.
Тұрғындардың шығу тегі
Мизолардың ата-бабалары британдықтар келгенге дейін жазба тілі болған жоқ. Олар антропологиялық тұрғыдан Тибет-Бирма этносының мүшелері ретінде анықталды. Халық аңыздары бірауыздан Мизолардың төркінінде Чхинлунг немесе Синлунг болғанын айтады. Ауызша тарих олардың шығу тегі туралы әртүрлі мәліметтер береді. Бір танымал аңыз бойынша, Мизолар "Чхинлунг" (сөзбе-сөз "тас жамылғысы") деп аталатын үлкен тас жамылғысының астынан пайда болған. Тағы бір нұсқада Чхинлунг – Қытай-Бірма шекарасына жақын орналасқан Синлунг немесе Чинлиньсанг қаласы екендігі айтылады. К.С. Латурет мырзаның мәлімдемесінше, б.з.д. 210 жылы Қытайда саяси дүрбелең болған, династиялық билік жойылған және бүкіл империя біртұтас әкімшілік жүйеге бағынған. Мизолар сол көші-қон толқындарының бірі ретінде Қытайдан кеткен. Дегенмен, бұл – таза болжам. Вумсонның "Зо тарихы" бойынша, Мизолардың ең алғашқы ата-бабасы – Нгайхтенің үлкен ұлы Тхлапа, оның ұлы Ламхлир, ал немересі Сейпу/Лусей болған. Тарихшылар Лианкхая, Хрангтяува және Лал Чуннунга ұсынған басқа бір оқиға бойынша, Тибетте Мизоа, Мируа және Маруа есімді үш бауыр дүниеге келген. Көшпелі өмір салған олар негізінен Қытайдағы Чиньцзуа (Чен Юань) қаласында қоныстанған. Мизоаның ұрпақтары Мьянмадағы Сакайға көшіп келген. Уақыт өте келе олардың Чхинлунга есімді билеушісі пайда болған, ал оның билігі Чхинлунг деп аталған. Шамамен 5 ғасырда олар жергілікті халықтың қарсылығын жеңіп, Шань мемлекетіне қоныстанған. 8 ғасырда Қабау аңғарына көшкенге дейін олар Шань мемлекетінде шамамен 300 жыл өркендеген. Мизолардың жергілікті бірмалықтарға мәдени әсері Кабау аңғарында байқалған. Мизолардың көптеген ауыл шаруашылығы құралдары бірмалықтарға берген "Кауль" деген атпен аталатындықтан, олар Кабауда бірмалықтардан егін шаруашылығын үйренген болуы мүмкін. Хампат (қазіргі Мьянма) Мизолардың келесі қонысы болған. Олар Хампаттан кетер алдында қаланың өзі салғанын көрсету үшін банян ағашын отырғызған. 14 ғасырдың басында олар батысқа қарай Үнді-Бірма шекарасына қарай көшкен. Олар ауылдар салып, оларды Сейпу, Сайхмун және Бочунг сияқты рулық атауларымен атаған. Чин тауларының қиын-қыстау жері бірнеше ауылдарға бөлінуге және этникалық диаспораның пайда болуына себеп болған.
Мизо таулылары
Қазіргі Мизорамға келген ең алғашқы мизо халқы кукилер деп белгілі болды, ал мизо иммигранттарының екінші тобы жаңа кукилер деп аталды. Лушай тайпасы Лушай төбелеріне көшіп келген соңғы мизо тайпасы болды. Олар Мьянмамен шекаралас Тиау өзенін кезіп өткен кезде, Саило руы ретінде танымал болған Захмуаканың ұрпақтары қабілетті және беделді басшылар екендерін көрсетті. Ауылдық басқарудың дәстүрлі жүйесі де қалыптасқан еді. Ауыл басшысы, яғни Лал, жерді өңдеу үшін бөліп берді, ауыл ішіндегі барлық дау-жанжалды шешті, мұқтаждарды тамақтандырып, күтімге алды және пана іздегендерге баспана берді. 18 және 19 ғасырлардағы мизо тарихы тайпалық шабуылдар мен жазалаушы жорықтардың көптеген мысалдарымен ерекшеленеді.
Алғашқы кездесулер
XIX ғасырдың ортасына қарай Британ империясы Читтагонг пен Бірманың барлық аймақтарын басып алды, бірақ тайпалар мен олардың таулы жерлеріне қызығушылық танытпады. Олар туралы тек "қайта қалпына келтірілмейтін жабайылар" деп ретінде қысқаша айтылатын. Сол кезде тайпалар шағын, оқшауланған басшылықтарда өмір сүрді, кейде бір-бірімен соғысқа түсетін. Олардың діни өмірінде пұтқа табынушылық басым болды, олар анимистік көзқарас ұстанды және Пиалрал деп аталатын өлімнен кейінгі өмір туралы ерекше ұғымға ие болды. Олар мал құрбандығын қоса алғанда, күрделі рәсімдер атқарды, сондай-ақ барлық дерлік жансыз заттарға, ауруларға және ерекше табиғи құбылыстарға табынып немесе қорқып жүрді. Британ үкімдігіндегі Ассамда Лушай (британдықтардың Лусей тайпасын дұрыс атамауы) тайпасының алғашқы шабуылы 1826 жылы тіркелді. Сол жылдан 1850 жылға дейін жергілікті шенеуніктер оңтүстіктегі таулылардың қатал шабуылдарын тоқтатуға күш жеткізбеді. Шабуылдар мен зұлматтар жыл сайын қайталанды, бірде Силхет судьясы "Кукилердің" британдық аумақ деп есептелген жерде 150 адамды өлтіргенін хабарлады. Шабуыл 1871 жылы ең қатты болды, нәтижесінде екі тараптан да бірнеше адам қаза тапты, ал плантациялар көп зиян көріп, көптеген жұмысшылар мен сарбаздар тұтқынға алынды, олардың арасында алты жасар Мэри Уинчестер де болды. Мэри Уинчестер Бенгхуая жауынгерлерімен тұтқынға алынды, ал басқа тұтқындар жол жүрісінде аталды.
Британдық әскери экспедициялар
Осыған қарсылық білдіру үшін британдық әскер 1871–1872 жылдары «Лушай экспедициясы» деп аталатын жазалау экспедициясын ұйымдастырды. Жорық екі колоннадан тұрды: оң колонна Читтагонгтан, ал сол колонна Качардан ілгері жылжыды. Генерал Браунлоу, К. Б., бірінші колоннаға қолбасшылық етті, ал Читтагонг таулы аймағының басқарушысы капитан Т. Х. Левин азаматтық офицер ретінде болды. Качар колоннасын генерал Бурхиер басқарды, ал Качардың орынбасары Эдгар азаматтық офицер болды. Бұған қоса, Манипурдың саяси өкілі полковник Джеймс Натталдың сүйемелдеуімен Манипур контингенті генерал Бурхиердің экспедициясына көмектесу үшін оңтүстік шекарадан демонстрациялық қимыл жасады. Экспедиция 1871 жылдың 15 желтоқсанында басталды. Мизо ауылдары бірінен соң бірі талқандалды, және Мэри Винчестер құтқарылды. Мизо басшылары енді шабуыл жасамауға келісім жасады. Шекараны қорғау үшін шекаралық бекеттер салынды, ал Лушайларды сауда жасауға ынталандыру үшін базарлар ашылды. Он жыл өткен соң келісім бұзылды, және үзіліс-үзіліс шабуылдар қайта басталды. 1889 жылы британдық әскер тағы бір жазалау экспедициясын ұйымдастырды, оны «1889 жылғы экспедиция» деп атады. Оған полковник Ф. В. С. Треджер қолбасшылық етті. Олар 1888 жылдың 19 желтоқсанында Чаунгтедегі лагерьден жолға шықты. Олар аз қарсылықпен оңтүстік ауылдарына оңай енді. Олар Лунлейде бекініп, келесі экспедиция үшін орналасқан жерлер мен жолдарды дайындады. Міндеттерін орындағаннан кейін, олар 1889 жылдың сәуір айында қайтып келді. Содан кейін бірден «Чин-Лушай экспедициясы» 1889–90 науқаны басталды. Екі колоннаға бөлінген, Читтагонг колоннасын полковник Треджер, ал Качар колоннасын В. В. Дали басқарды. Читтагонг колоннасы 1889 жылдың соңына қарай Чин төбелерімен қоса, оңтүстік аймақтың көп бөлігін басып алды. Качар колоннасы 1890 жылдың 30 қаңтарында Айжалға (қазіргі Айзол) орналасты. Олар барлық маңызды басшылықтарды бағындырып, басшыларды тұтқындады және Айзол мен Лунлейді әкімшілік орталықтар ретінде бекітті.
Лушай төбелері
Мизо таулы аймағы 1895 жылы ресми түрде Британдық Үндістанның бір бөлігі деп жарияланды. Солтүстік және оңтүстік төбелер 1898 жылы Лушай таулы ауданына біріктірілді, оның орталығы Айзауыл қаласы болды. Ассамдағы тайпалар шоғырланған аймақта британдық әкімшілікті нығайту процесі 1919 жылы басталды, сол кезде Лушай таулы аймағы, басқа да таулы аудандармен бірге, 1919 жылғы Үндістан Үкіметі заңы бойынша "Дамымаған аймақ" деп жарияланды. Ассамның тайпалық аудандары, Лушай таулы аймағы да бар, 1935 жылы "Шетке қақпаған аймақ" деп белгіленді. Британдық билік кезінде Лушай таулы аймағындағы мизо халқы арасында саяси ояну басталып, 1946 жылдың 9 сәуірінде алғашқы саяси партия – Мизо жалпы халық одағы құрылды. Кейіннен партия Мизо одағы деп атала бастады. Тәуелсіздік күні жақындағанда, Үндістан Конституциялық Ассамблеясы азшылықтар мен тайпа өкілдерінің мәселелерімен айналысу үшін кеңесші комитет құрды. Солтүстік-Шығыстағы тайпалық мәселелер бойынша Конституциялық Ассамблеяға кеңес беру үшін Гопинат Бордолои төрағалығымен кіші комитет құрылды. Мизо одағы осы кіші комитетке Лушай таулы аймағына жақын орналасқан барлық мизомекенді жерлерді қосу туралы ұсыныс енгізді. Алайда, Біріккен Мизо бостандық ұйымы (БМБО) деген жаңа партия пайда болды, ол Тәуелсіздік алғаннан кейін Лушай таулы аймағын Бірмаға қосуды талап етті.
Христиандық және білім беру
Мизо ата-бабаларының жазба тілі болмағандықтан, олар табиғатқа табынып, табиғат құбылыстарын қастерлеген. Лушай тауына алғаш келген миссионер – Уэльс миссионері, сол кезде Хаси-Гиллсте (қазіргі Мегалая) қызмет еткен Рев. Уильям Уильямс болды. Бірақ ол 1891 жылғы наурыз айында бір апталық зерттеу сапарымен ғана келді. 1894 жылғы 11 қаңтарда Артингтон аборигендер миссиясының тапсырмасымен Ф. В. Савидж және Дж. Х. Лоррен Айзаолға келді. Бұл Мизорамда ресми білім беру мен христиан дінінің бастауы болды. Олар Thingpui Huan Tlang, Chandmary ("Шаялы бақ") жерінде лагерь құрды, кейін бұл жер MacDonald Hill, Zarkawt деп аталды. Олар бірден рим әліпбиіне негізделген мизо әліпбиін жасау жұмысын бастады. Екі жарым айдан кейін Савидж 1894 жылғы 1 сәуірде алғашқы мектепті ашты. Олардың алғашқы және жалғыз оқушылары Суака мен Тангфунга болды. Олар Лұқа, Жохан және Елшілердің істері Евангелияларын аударып, жариялады. Сондай-ақ, 1898 жылы жарық көрген "Лушай тілінің грамматикасы мен сөздігі" (Dulien Dialect) жинағын дайындады, ол мизо тілінің негізі болды. 1903 жылы Лондон баптистік миссионерлік қоғамы (БМС) Лоррен мен Савиджді Лунглейге жақын Серкванға жіберіп, баптистік шіркеу құрды. Олар сол жерден шіркеу, білім беру және денсаулық сақтау салаларын кеңейтті. Рев. Реджинальд Артур Лоррен, Рев. Дж. Х. Лорреннің кіші інісі және Мараланд Евангелистік шіркеуінің негізін қалаушы, Лушай тауларының оңтүстік шетіндегі Мара халқына алғашқы миссионер болды. Ол Мараландқа (қазіргі Мизорамның оңтүстік бөлігі және Бірманың іргелес Чин штаты) кіріп, 1907 жылғы 26 қыркүйекте Серкаур (Сайкао) ауылына қоныстанды. Лоррен Мара тілі үшін әліпбилер жасады, Киелі кітаптар мен оқулықтар дайындады. Оның миссиясы мизо халқының көпшілігін уағыздау және білім беру жұмысын аяқтады.
Лушай таулы ауданы
Бордолои комиссиясының ұсынысы бойынша үкімет белгілі бір деңгейде автономияны қабылдады және ол Үндістан Конституциясының Алтыншы баптарында бекітілді. 1952 жылы Лушай таулы автономиялық округтік кеңесі құрылды, одан кейін осы органдардың құрылуы мизо қоғамында басшылық институтын жоюға әкелді. Дегенмен, бұл автономия мизо халқының үміттерін толыққанды қанағаттандырмады. Аудандық кеңес пен Мизо одағының өкілдері 1954 жылы Штаттарды қайта ұйымдастыру комиссиясына (ШҚҰК) Трипура мен Манипурдегі мизо халқы көп шоғырланған аймақтарды Ассамдағы аудандық кеңесіне қосу туралы өтініш жасады. Солтүстік-шығыстағы тайпа басшылары ШҚҰК ұсыныстарына наразылық білдірді. Олар 1955 жылы Айзолда бас қосып, Шығыс Үндістан тайпалық одағы (ШҮТО) атты жаңа саяси партия құрды және Ассамның барлық таулы аудандарын біріктіретін жеке штат құру талабын қойды. Мизо одағы екіге бөлінді, ал бөлініп шыққан топ ШҮТО-ға қосылды. Осы кезде UMFO да ШҮТО-ға қосылды, содан кейін Чулиха үкіметі тау мәселелерін түсінгеннен кейін, ШҮТО-ның жеке тау штаттарын құру туралы талабы тоқтап қалды.
Маутам аштығы
1959 жылы Мизо таулы аймағы Мизо тарихында "Маутам ашаршылығы" деп белгілі болған қасіретті ашаршылыққа ұшырады. Ашаршылықтың себебі бамбук гүлдеуіне байланысты туындаған, нәтижесінде егеуқұйрықтардың саны күрт өсті. Бұл азық-түлік қоймалары мен егістіктердің кең ауқымда жойылмауына әкеп соқты. Көптеген адамдар аштықтан көз жұмды. Ал 1955 жылы Мизо мәдени қоғамы құрылып, Пу Лалденга хатшы болып тағайындалды. 1960 жылдың наурыз айында ашаршылыққа қарсы күресу мақсатында Мизо мәдени қоғамы "Маутам фронты" деп атауын өзгертті. 1960 жылдың қыркүйегінде қоғам Mizo National Famine Front (MNFF) атауын қабылдады. MNFF көптеген Мизо жастарының күріш және басқа да қажетті тауарларды шалғайдағы ауылдарға тасымалдауға көмектесуі арқасында зор танымалдылыққа ие болды.
Көтеріліс
Апаттан кейін Мизо ұлттық ашаршылық фронты 1961 жылғы 22 қазанда Мизо ұлттық фронты (МҰФ) деп аталатын жаңа саяси ұйымға айналды. Белгіленген мақсаты – Ұлы Мизорамның егеменді тәуелсіздігі. Ол 1966 жылғы 28 ақпанда үкіметке қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастырып, Айзол, Лунглей, Чаунгте, Чимлуанг және басқа да жерлердегі үкіметтік нысандарға шабуыл жасады. Айзолда 1966 жылғы 5 және 6 наурызда Үндістан үкіметі «Туфани» және «Хантер» әуе шабуылдауыштарымен қаланы бомбалады. Бұл Үндістанның өз азаматтарының кез келген қозғалысын басу үшін әуе күшін алғаш рет қолданғаны болды. Айзолдағы 62 жастағы Ротангпуия еске алғандай, "Келесі күні бірнеше сағат бойы одан да күшті бомбалау жүрді, нәтижесінде Даурпуи және Чхинга венг аймағындағы көптеген үйлер күлге айналды". 1967 жылы Мизо ұлттық фронты тыйым салынды және штат болу талабы күшейді. 1971 жылғы мамыр айында Мизо округтік кеңесінің делегациясы премьер-министр Индира Гандимен кездесіп, Мизорамға толыққанды штат мәртебесін беруді талап етті. 1971 жылғы шілдеде Үндістан үкіметі Мизо төбелерін Одақтық аумаққа (ОА) айналдыруды ұсынды. 1972 жылғы 21 қаңтарда Мизорам деген атпен ОА ресми түрде жарияланды. Мизорамға парламентте екі орын бөлінді – біреуі Халық қабылдауында, екіншісі Мемлекеттік кеңесте.
Мизорам мемлекетінің құрылуы
1984 жылы Ражив Гандидің Үндістан Премьер-министрі лауазымына сайлануы Үндістан саясатында жаңа дәуірдің басталуына ықпал етті. Лалденга 1985 жылдың 15 ақпанында Премьер-министрмен кездесті. Екі тарап арасындағы келіссөздердің шарттары шешілді. Осылайша, Мизорам бейбіт келісімі (ресми құжат – «Мизорам келісімі, 1986 жылғы Келісім туралы меморандум») 1986 жылдың 30 маусымында Мизо Ұлттық фронты мен Одақтың Үкіметі арасында қол қойылды. Келісімге МҰФ атынан Пу Лалденга, Үкімет атынан Одақтың Ішкі істер хатшысы Р.Д. Прадан және Мизорамның Бас хатшысы Лалхама қол қойды. Мизорамның Үндістанның федералды штаты болуы келісімнің алғы шарты болды, нәтижесінде Мизорам 1987 жылдың 20 ақпанында Үндістанның федералды штаты атанды.