Кіріспе

1920-1930 жылдардағы кеңестік әскери стратегия. Терең операция (Lang ru, glubokaya operatsiya), сондай-ақ Кеңес терең шайқасы деп белгілі, – Кеңес Одағының 1920-1930 жылдардағы қарулы күштері үшін жасалған әскери теория. Бұл қағида жау күштерін тек қана соғыс желісінде ғана емес, сонымен қатар майданның барлық тереңдігінде жоюға, басып тастауға немесе дезорганизациялауға баса назар аударды. Бұл термин өзінің ерекше операциялық өнері мен тактикасы бар әскери стратегияны құру үшін басқалармен бірлесіп жұмыс істеген ықпалды әскери жазушы Владимир Триандафиловқа қатысты. Терең операциялар тұжырымы – Кеңес Одағының экономикалық, мәдени және геосаяси жағдайына бейімделген ұлттық стратегия болды. Ресей-Жапон соғысы немесе Бірінші дүниежүзілік соғыстағы бірнеше сәтсіздіктер мен жеңілістерден кейін Кеңес Жоғарғы Бас штабы (Ставка) соғыс жүргізудің жаңа әдістерін әзірлеуге күш салды. Бұл жаңа тәсіл әскери стратегия мен тактиканы ескерді, сонымен қатар әскери өнердің жаңа аралық деңгейін енгізді: операциялар. Кеңес Одағы стратегия мен тактика арасындағы әскери ойлаудың үшінші деңгейін ресми түрде ажыратып көрсеткен алғашқы ел болды. Осы үлгілерді пайдаланып, кеңестіктер терең шайқас концепциясын жасады, ал 1936 жылға қарай ол Қызыл Армияның жауынгерлік нұсқаулықтарының бір бөлігіне айналды. Терең операциялар екі кезеңнен тұрды: тактикалық терең шайқас, одан кейін тактикалық жетістіктерді пайдалану, яғни терең шайқас операцияларын жүргізу. Терең шайқас жаудың алдыңғы қорғанысын немесе тактикалық аймақтарын біріктірілген қарулардың шабуылы арқылы бұзуды көздеді, одан кейін жау майданының стратегиялық тереңдігін пайдалану үшін жіберілген жаңа, қолданылмаған мобильді операциялық резервтерді пайдалану жоспарланды. Терең операцияның мақсаты – жаудың логистикалық қабілеттеріне шешуші стратегиялық соққы беру және олардың майданын қорғауды қиындату, немесе мүмкін емес, немесе маңызсыз ету болды. Көптеген басқа ілімдерден айырмашылығы, терең шайқас барлық деңгейдегі – стратегиялық, операциялық және тактикалық – біріктірілген қарулардың ынтымақтастығына ерекше мән берді.

Терең шайқас алдында

Ресейдің әскери ойлау жүйесі 1920 жылдарға дейінгі үш ғасырдың ішінде көтеріңкі өзгеріске ұшырамады. Ресей империясы өзінің жаулары мен одақтастарымен бірқатар дамып, 19 ғасырға дейінгі маңызды қақтығыстарда жақсы көрсеткіштерді көрсетті. Дегенмен, Наполеон соғыстарында (1803–1815) және түрлі орыс-түрік соғыстарындағы айқын жеңістерге қарамастан, Қырым соғысындағы (1853–1856), орыс-жапон соғысындағы (1904–1905) және Бірінші дүниежүзілік соғыстағы (1914–1918) Ресейдің жеңілістері, ресейлік әдістемелердің ұйымдастыру және дайындық салаларындағы кемшіліктерін көрсетті. 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін, жаңа большевиктік үкімет большевиктік революциялық рухта жаңа әскери жүйені құруға тырысты. Жаңа Қызыл Армия (1918 жылы құрылған) ескі және жаңа тәсілдерді үйлестірді. Ол әлі де елдің мол еңбек ресурстарын пайдаланды; алайда, 1929 жылы басталған ауыр индустрияны дамыту бойынша кеңестік бағдарлама, советтік қару-жарақ өнеркәсібінің техникалық деңгейін басқа еуропалық елдердің деңгейіне көтерді. Бұл жетістікке қол жеткізгеннен кейін, кеңес үкіметі әскери операциялардың жылдамдығын арттыру мәселесіне назар аударды. Осы дамудың негізгі жақтаушылары Александр Свечин (1878–1938), Михаил Фрунзе (1885–1925) және Михаил Тухачевский (1893–1937) болды. Олар әскери ғылыми қоғамдарды дамытуға көмектесіп, дарынды офицерлерді анықтады. Осы офицерлердің көптегені 1921–1922 жылдары Тухачевскийдің академия коменданты қызметін атқару кезінде Советтік Әскери академиясына қабылданды. Басқалары да келді, әсіресе Николай Варфоломеев (1890–1939) және Владимир Триандафилов (1894–1931), олар терең шабуыл операцияларында технологияны қолдануға маңызды үлес қосты.

Доктрина

Терең шайқас бір уақытта бірнеше кеңес армиясының майдандық құралымдарымен маневрді қамтиды. Бұл бір операцияда жеңіске жету үшін емес, керісінше, параллель немесе бірінен соң бірі жүргізілетін бірнеше операциялар жаудың қорғаныс жүйесінде күйреуге әкелуге бағытталған. Әр операция жаудың назарын аударуға және қорғанушыны басты күш пен мақсаттың қайда екендігін анықтауға мүмкіндік беруге қызмет етті. Осылайша, жаудың аймаққа қуатты мобильді резервтерді жіберуіне кедергі келтірілді. Армия қорғанысшы күштері қалпына келмей тұрып, кең аумақтарды басып алуға мүмкіндік алды. Бұған қоса, бұл операциялар қарсыластың серпімді қорғаныс жүргізу әрекеттерін қиындатты. Қолдау операцияларының өзі де маңызды стратегиялық мақсаттарға ие болды, ал қолдау бөлімшелері одан әрі ілгерілемейтінше шабуылдау амалдарын жалғастыра берді. Дегенмен, олар Ставка белгілеген басты/шешуші стратегиялық мақсатқа бағынышты болды. Фронт бойындағы әр операцияның екінші деңгейдегі стратегиялық мақсаттары болар еді, ал олардың бірі әдетте басты мақсатқа бағытталған. Стратегиялық мақсат немесе миссия – басты стратегиялық нысананы бақылауға алу. Басты нысана көбінесе географиялық мақсаттан және жаудың қарулы күштерінің бір бөлігін жоюдан тұратын. Әдетте, әр операцияның стратегиялық міндеттерін кеңестік майдан орындады. Майданның өзінде бірнеше соққы армиялары болар еді, олар нысанаға жиналып, оны қоршауға немесе шабуылға алуға тиіс. Оны қамтамасыз ету құралы – дивизия мен оның тактикалық құрамдас бөлімдерінің жұмысы болды, советтік терең шайқас оны тактикалық миссия деп атады.

Иссерсон; тереңдік факторы

Георгий Самойлович Иссерсон (1898–1976) – әскери тактика және операциялар саласындағы көрнекті жазушы. Оперативтік өнерге арналған маңызды еңбектерінің қатарында «Оперативтік өнердің эволюциясы» (1932 және 1937) және «Терең операцияның негіздері» (1933) тұрды. Соңғысы бүгінгі күнге дейін құпия сақталып келеді. Иссерсон тереңдік пен оның операциялар мен стратегиядағы рөліне ерекше назар аударды. Оның пікірінше, стратегия Наполеон дәуіріндегі бір ғана шешуші шайқасқа және Мольтке дәуіріндегі түзу сызықты стратегияға қарағанда өзгерген. Бірінші дүниежүзілік соғыста қалыптасқан үздіксіз майдан 1914 жылға дейінгі кезеңдегі қанаттық қимылдарға мүмкіндік бермейтін. Иссерсон майданның ашық қанаттарынан айырылып, әскери өнердің терең эшелонды қорғанысты бұзудың жаңа әдістерін табуға шақырылғанын айтты. Осы мақсатта ол: «Біз әскери өнерде жаңа дәуірдің таңында тұрмыз және түзу сызықты стратегиядан терең стратегияға көшуіміз керек» деп жазды. Иссерсонның есептеуінше, Қызыл Армияның шабуыл эшелоны 100–120 км тереңдікте болуы тиіс. Ол жаудың тактикалық қорғанысы шамамен екі бағытта бірінші бағытта 56 км-ге дейін созылатынын болжады. Екінші бағыт артында орналасып, 12–15 км тереңдікте болады. Одан кейін, теміржол түйіндері мен жабдықтау станцияларын қамти отырып, 50–60 км тереңдікте алғашқысына қарағанда ірі және тығыз орналасқан оперативтік тереңдік жатыр. Дәл сол жерде жаудың негізгі күштері шоғырланған. Оперативтік тереңдіктен тыс жатқан үшінші аймақ стратегиялық тереңдік деп аталды және елдің әскери қабілеті мен өнеркәсіптік қуаты арасындағы маңызды байланыс қызметін атқаратын. Осы аймақта стратегиялық күштердің штабы, соның ішінде армия тобы деңгейі де орналасқан. Иссерсон Варфоломеев сияқты, өздерінің соққы әскерлерін екіге бөлді: біреуі жаудың алдыңғы (немесе желілік) қорғанысын бұзу үшін, ал екіншісі прорықты пайдаланып оперативтік аймақты басып алу және шабуылға қарсы тұруға тырысқан жаудың резервтік күштерін жою үшін. Пайдалану кезеңін механикаландырылған әуедегі десанттық және моторизацияланған күштердің біріккен құрамалары жүзеге асырады. Шабуыл аймағының ені советтік есептеулерде маңызды фактор болды. Иссерсон 70–80 км енді фронт бойынша шабуыл жасау ең тиімді екенін мәлімдеді. Үш-төрт мылтық корпусы 30 км майдан бойымен прорыв жасады. Жеңіс аймағы (тек қолайлы жағдайларда) тағы бір мылтық корпусының көмегімен 48–50 км-ге дейін кеңейтілуі мүмкін. Осы жағдайда, мылтық корпусы 10–12 км майдан бойымен шабуылдайды, ал корпустың бірінші эшелонындағы әр дивизияға 6 км майдан бөлінеді. Бесінші қолдаушы мылтық корпусы негізгі шабуылдың қанаттарында диверсиялық шабуылдар жасап, қарсы шараларды шектеуге, жауды шабуылдың бағыты туралы шатастыруға және оның резервтерінің келуін кешіктіруге тиіс.

Тереңдікте жұмыс істеу

Кеңес талдаушылары жаудың тактикалық аймағын бұзу жеткіліксіз екенін мойындады. Бұл маңызды бірінші қадам болғанымен, терең шайқас күштерінің жау майданының операциялық және стратегиялық тереңдігіне қалай жеткені туралы мәселені шешпеді. Тактикалық әрекеттердің табысы ондаған шақырымға созылған және жаудың ірі резервтері бар операциялық қорғаныс аймағында маңызсыз болып көрінетін. Мұндай жау шоғырлануы тактикалық жетістікті пайдалануға кедеріл келтіріп, операциялық ілгерілеуге қауіп төндіретін. Бұл Бірінші дүниежүзілік соғыста нақтыланды, онда бастапқы жетістіктер тактикалық күш-жігерді тоқырату, шектеулі жылдамдық, баяу ілгерілеу және жаудың күштерін жинақтауы салдарынан күшін жойды. Сонымен қатар, шабуылдаушылар қару-жарақтың жеткілікті емес қашықтығы, жылдамдығы және сенімділігіне байланысты тікелей майданнан тыс жердегі шайқасқа ықпал ете алмады. Шабуылдаушылар тіпті ең қолайлы жағдайда да тактикалық табысты тиімді пайдалана алмады, өйткені жаяу әскері бұзылған жерге жеткілікті жылдамдықпен еніп бара алмады. Жау күштері осы бұзылған жерді тез жауып тастауға мүмкіндік алды. Алайда, 1930 жылдардың басында жаңа қару-жарақтар пайда болды. Шабуылдық қарулардың жылдамдығы мен қашықтығы қорғаныс қаруларының мүмкіндіктерімен теңестірілді. Жаңа танктер, ұшақтар және моторлы көліктер көптеп келіп, әуе флоты дивизиялары мен корпустарын, сондай-ақ моторлы және механикаландырылған дивизияларды құруға мүмкіндік берді. Бұл тенденциялар Қызыл Армия стратегияларын жаңа технологиялармен операциялық қарқынды сақтау мәселесін шешуге итермеледі. Бұл тұжырым "терең операция" (glubokaya operatsiya) деп аталды, ол 1936 жылы пайда болды және 1936 жылғы Далалық ережелерде терең шайқас аясында қарастырылды. Терең операция армия және/немесе майдан деңгейіндегі операцияларға бағытталған, ал терең шайқастың тактикалық құрауындағы бөлімшелер корпус деңгейінен аспады. Операциялық кезеңде қолданылған күштер әлдеқайда көп болды. Қызыл Армия әуе күштерінің, әуе десанттық күштерінің және жер күштерінің күшін біріктіріп, "жаудың операциялық қорғанысының барлық тереңдігіне бір мезгілде соққы беруді" ұсынды. Осы соққының мақсаты – операция аймағындағы жаудың ең күшті күштерін жеңіп, оларды кешіктіру; алдыңғы шептегі жау бөлімшелерін қоршау және жою (тактикалық аймақты басып алып, операциялық тереңдікке ену арқылы); және шабуылды қорғаушының операциялық және стратегиялық тереңдігіне жалғастыру болды. Терең операцияның негізгі құрамы – соққы армиясы болды, ол стратегиялық майдан операциясының құрамында дербес немесе басқа күштермен бірлесіп әрекет ететін. Бірнеше соққы армиялары стратегиялық майданға бағынышты болар еді. Триандафилов өзінің "Қазіргі заманғы армиялардың операцияларының сипаты" еңбегінде терең операцияларға күштерді бөлудің осы схемасын жасады, ол 1930 жылдар бойына тиімділігін сақтап келді. Триандафилов соққы армиясына 12-18 мылтық дивизиясын, оларды төрт-бес корпусқа бөліп берді. Бұл бөлімшелер 16-20 артиллериялық полк және 8-12 танк батальонымен толықтырылды. Триандафилов 1931 жылы қайтыс болғанға дейін майданға авиациялық бөлімшелерді қосатын әртүрлі құрамдық ұсыныстарды ұсынды. Бұл екі-үш авиациялық бригададан тұратын бомбалаушы ұшақтар және алты-сегіз истребитель эскадрильясынан құралды. Триандафиловтың ізбасары Николай Ефимович Варфоломеев терең шайқастың сандық көрсеткіштерін дамытуға емес, соққы армиясының миссиясының механикасына көбірек назар аударды. Варфоломеев мұны "негізгі бағытта үзіліссіз, терең және қирату соққысын беру" деп сипаттады. Варфоломеев соққы армиясына жаудың тактикалық қорғанысын жою, операциялық резервтерін талқандау және басқа операциялық тәуелсіз, бірақ стратегиялық тұрғыдан ынтымақтас шабуылдармен үйлесімде географиялық мақсаттарды немесе позицияларды басып алу үшін атыс күші мен жылдамдық қажет деп есептеді.

Варфоломеев және терең операциялардың құрамы

Варфоломеев отметил, что глубокая и эшелонированная тактическая и оперативная оборона должна вызывать равные или аналогичные ответные действия со стороны нападающего. Это позволяло нападающему наносить глубокий удар по пункту сосредоточения. Новые технологические достижения позволят эшелонированным силам быстро продвинуть проникновение в тактические зоны противника, лишая защищающегося противника времени на создание новой оборонительной линии и подтягивание резервов для ликвидации прорыва. Варфоломеев стремился организовать ударные армии в два эшелона. Первый должен был представлять собой тактический прорывной эшелон, состоящий из нескольких стрелковых корпусов. Их должны были поддерживать дивизии второго эшелона из резерва для поддержания темпа наступления и оказания давления на противника. Эти силы должны были нанести удар на глубину 15–20 км в тактическую оборону противника, чтобы вовлечь его передовые и резервные тактические силы. После их разгрома фронт Красной Армии был готов высвободить свои свежие и не задействованные оперативные силы для прорыва завоеванной тактической зоны и эксплуатации оперативных зон противника. Первый эшелон использовал грубую огневую мощь и массу для прорыва слоев обороны противника, но оперативные резервы второго эшелона объединяли огневую мощь и мобильность, которой не хватало первому. Оперативные подразделения были укомплектованы в основном механизированными, моторизованными и кавалерийскими силами. Силы теперь будут стремиться охватить тактические силы противника, которые еще не были вовлечены в бой, по флангам точки прорыва. Другие подразделения будут продвигаться вперед, чтобы занять оперативные зоны и встретить оперативные резервы противника по мере их продвижения в его тыл для создания новой линии обороны. Находясь в оперативном тылу противника, коммуникации и склады снабжения были приоритетными целями для советских войск. С изолированными от подкреплений тактическими зонами и заблокированными возможностями для их снятия фронт станет беззащитным. Такой метод приведет к оперативной парализации обороняющегося. В официальной литературе Варфоломеев заявил, что силы, преследующие противника в оперативной глубине, должны продвигаться на 20–25 км в день. Силы, действующие против флангов тактических сил противника, должны продвигаться на 40–45 км в день, чтобы не дать противнику уйти. Согласно отчету штаба Уральского военного округа за 1936 год, ударная армия будет насчитывать 12 стрелковых дивизий, механизированный корпус (из оперативного резерва Ставки) и независимую механизированную бригаду, три кавалерийские дивизии, бригаду легких бомбардировщиков, две бригады штурмовой авиации, две эскадрильи истребителей и разведывательных самолетов, шесть танковых батальонов, пять артиллерийских полков, а также два тяжелых артиллерийских батальона, два батальона химических войск. Численность ударной армии составит около 300 000 человек, 100 000 лошадей, 1668 орудий малого калибра и 1550 орудий среднего и тяжелого калибра, 722 самолета и 2853 танка.

Терең операцияларды іске асыру

Операциялық күштер ұйымдастырылып, жаудың операциялық тылына тактикалық прорыв жасалғаннан кейін, Қызыл Армияның негізгі операциялық жау күштерімен қалай күресу мәселесі туды. Эшелонды құралымда шабуыл жасау Кеңес әскерлеріне барлық күштерін қолдану мүмкіндігін бермеді. Бұл, жаудың басым күштеріне қарсы шабуыл жасаған әскердің жеңілісіне алып келуі мүмкін. Мұндай жағдайды болдырмау үшін, шабуылдың алғашқы күндері эшелондық күштер жаудың қанаттарына шабуыл жасап, негізгі мобильді күштер жетіп келгенше оларды байлап тұру керек еді. Бұл мақсатта, тікелей соқтығысудан аулақ болу және жаудың күштерін тактикалық аймаққа жеткізбеу үшін жасалды. Операцияның күтілетін аумағы 150–200 км шамасында болуы мүмкін. Егер шабуыл жауды орында тұрғызып, оның күштерін жеңіске жеткізсе, механикаландырылған күштер жаудың қанатын бұзып, оларды қоршап, жеңісті бекітеді. Қорғанушы кері шегілген кезде, механикаландырылған атты әскер және моторизацияланған күштер оның шегіну колонналарын қиындыққа салып, бөліп, жояды, сондай-ақ оларға күшті авиация күштері шабуыл жасайды. Жауды қуу, шаршағанша, жау тылына мүмкіндігінше тереңге дейін жалғасады. Тактикалық аймақтар жеңілгеннен және жаудың операциялық күштері жойылған немесе одан әрі қорғануға қабілетсіз болғаннан кейін, Кеңес әскерлері стратегиялық тереңдікке енуге мүмкіндік алады.

Логистика

Кеңес опералық логистикасының дамуы, артық қызметтердің міндеттері, мақсаттары, процедуралары және армия мен майдан топтарының әскери операцияларын қамтамасыз етуге бағытталған ресурстар жиынтығы) кеңестік күш-жігердің жалпы бағытында, соғыс жүргізу тәсілдерін жаңа жағдайларға бейімдеуде маңызды орын алды. Кеңес әскери теоретиктері мен жоспарлаушылары көптен бері атап өткендей, логистикалық теория мен практика, кеңес соғысының барлық деңгейіндегі тарихи және технологиялық дамулармен қалыптасады. Олар өз кезегінде кеңестік әдістердің бағыттары мен параметрлерін анықтауда маңызды рөл атқарады. Кеңес теориясы стратегияның, операциялық өнердің және тактиканың басқа компоненттерімен үйлесімді логистикалық теория мен практиканың қажеттілігін мойындады. Саяси, экономикалық және әскери ортадағы көптеген өзгерістерге және технологиялық прогрестің үдеуіне қарамастан, логистикалық доктрина кеңестік ойлаудың маңызды ерекшелігі болып табылды.

Қажетті нәтижелер; басқа әдістемелермен айырмашылықтар

1930 жылдары Германияның үшінші рейх дәуіріндегі әскери күштерінің қайта өркендеуі тактикалық аренадағы жаңашылдықтарға әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыста немістер қолданған әдістеме басқалар тарапынан блицкриг деп аталды. Блицкриг – тұтас әскери доктрина ретінде қабылданбаған, кең таралған жаңылыс пікір, оның совет терең операцияларымен ұқсас екендігі туралы түсінік бар. Екі доктринаның ортақ тұсы – ұтқыр соғысқа және шабуылға баса назар аудару болды. Бұл екі ұқсастық та сол кездегі француз және британдық доктриналардан ерекшеленді. Блицкриг жауды тез жеңу үшін маңызды бірлікке (шварпунктке) жасалатын жалғыз соққының маңыздылығын баса көрсетті; ал терең шайқас – көптеген тесік жасау және оларды жылдам пайдалану қажеттігін атап көрсетті. Доктриналардағы айырмашылықты сол кездегі Кеңес Одағы мен Германияның стратегиялық жағдайларымен түсіндіруге болады. Германияда халық саны аз, бірақ жақсы жаттығудан өткен армия болды, ал Кеңес Одағында халық саны көп, бірақ жаттығу деңгейі төмен армия болды. Сондықтан блицкриг сапаның шешуші болатын тар майданға шабуылға баса назар аударды, ал терең шайқас – сандың тиімді пайдаланылатын кең майданға шабуылға баса назар аударды. Қызыл Армия, негізінен, жаудың операциялық резервтерін және операциялық тереңдігін жоюға, сондай-ақ оның стратегиялық тереңдігінің барынша көп бөлігін басып алуға тырысты. Кеңес концепциясы бойынша терең операциялар жағдай талап еткен жағдайда, жауды толығымен қоршап, бірден жоюдың орнына, оны басып тастау принципін қарастырды. Триандафилов 1929 жылы былай деді:
Қазіргі соғыстың нәтижесі қарсыласты физикалық жою арқылы емес, керісінше, оны операциялық мақсаттарына одан әрі сәйкес келуге қабілетсіздігіне көндіруге бағытталған дамып келе жатқан маневрлер тізбегі арқылы қол жеткізіледі. Бұл психикалық күйдің салдары операциялық шокқа немесе жүйелік параличке, содан кейін операциялық жүйенің ыдырауына әкеледі. Операциялық маневрдің табысы тактикалық деңгейде барлық қару түрлерінің (бірлескен қарулар) ұрысы арқылы, ал операциялық деңгейде қарсыластың тереңдігіне ену үшін фронталды ұстау күштерін жылдамды бағанамен біріктіру арқылы қамтамасыз етіледі. Тереңдік факторы шабуылда да, қорғаныста да терең операцияларды жүргізуде шешуші рөл атқарады. Теория Клаузевицтің майданды жою және жаудың далалық күштерін жою принципінен алшақтады, бұл немістерді қызықтырды. Керісінше, терең операциялар жаудың операциялық қорғанысқа деген ерік-жігерін жоғалту үшін жағдай жасауға баса назар аударды. Теорияның тәжірибедегі мысалы – 1942 жылғы «Уран» операциясы. Сталинградтағы Қызыл Армияға қаладағы неміс 6-шы армиясын ұстап тұруға жеткілікті күш берілді, бұл оның орталық бөлігін қамтамасыз ету үшін қанаттарын әлсіретуге мәжбүр етті. Осы уақытта резервтер жиналды және әлсіз қанаттарға шабуыл жасады. Кеңес әскері неміс қанаттарын бұзып, операциялық тереңдікті пайдаланып, Калач-на-Донудағы қақпаны жапты. Операция неміс тактикалық аймақтарын көбінесе бұзбады, бірақ неміс операциялық тереңдігін басып алып, олардың кері шегінуіне жол бермеу арқылы неміс армиясының күштерін оқшаулады. Совет әскері бірден қақпаны тарылтпай, жаудың күштерін әлсіретіп, олардың берілуіне, аштықтан құруына немесе соңғы жойқын шабуыл жасамас бұрын осы әдістердің бірігуіне мүмкіндік берді. Осылайша, Кеңес тактикалық және операциялық әдісі жауды физикалық және дереу жоюдың орнына, оны қоршауға алып, бағындыруды таңдады. Бір тарихшының сөзімен айтқанда, кеңестік терең шайқас «жарық соғысынан» түбегейлі өзгеше болды, бірақ одан да стратегиялық тұрғыдан әсерлі нәтижелерге қол жеткізді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Терең операциялардан бас тарту кеңес әскерінің әскери қабілетіне зор әсер етті. 1941 жылғы маусымда Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауынан кейін (Қысқы соғыстан кейін) Екінші дүниежүзілік соғысқа толыққанды қатысқан кеңес әскері, бұл тұжырымды қайта үйренуге күш салды. Германияның күтпеген шабуылы (Барбаросса операциясы) Қызыл Армияны алты ай бойы апатқа ұшыратты. Қызыл Армия алғашқы екі айда мүжілді. Содан кейін ол аман қалу, қайта жаңғыру және Вермахтпен теңесе алатын, жеңіске жететін күшке айналу міндетіне тап болды. Кеңес әскери сарапшылары мен тарихшылары соғысты үш кезеңге бөледі. Соғыстың бірінші кезеңінде (22 маусым 1941 – 19 қараша 1942) Қызыл Армия негізінен стратегиялық қорғанысқа көшті. 1942 жылдың соңына қарай кеңес әскері өз концепциясын іске асыруға жеткілікті күш жинады. Соғыстың екінші кезеңі (19 қараша 1942 – 31 желтоқсан 1943), Сталинградтағы кеңес әскерінің стратегиялық қарсы шабуылымен басталды, екі тараптың да стратегиялық басымдыққа қол жеткізу үшін кезекпен талпынуымен сипатталды. Одан кейін терең шайқас өте тиімді қолданылып, Қызыл Армия жүздеген Остік дивизияларын жоюға мүмкіндік берді. Курск шайқасынан кейін кеңес әскері стратегиялық бастаманы толыққанды қамтамасыз етіп, Днепр өзенінен әрі жылжыды. Қызыл Армия соғыстың үшінші және соңғы кезеңінде (1944–1945) стратегиялық бастаманы сақтап, Еуропадағы одақтастардың жеңісіне орталық үлес қосты.

Терең ұрыс жоспары

Барбаросса операциясы Қызыл Армияға бірқатар ауыр жеңілістер келтірді. Германияның Солтүстік армия тобы Ленинградты қоршауға алды, Оңтүстік армия тобы Украинаның көп бөлігін басып алып, Кавказдың кілті – Дондағы Ростовқа қауіп төндірді, ал Орталық армия тобы «Тайфун» операциясын бастап Мәскеуге жақындады. Ставка Солтүстік және Оңтүстік армия топтарын тоқтатты, бірақ совет астанасына жақындап келе жатқан неміс күштерімен бетпе-бет келді. Совет стратегиясы – астананы қорғау және, мүмкіндігі болса, Орталық армия тобын жеңіп, жою. Қарашаның соңына қарай астананың екі жағынан жасалған неміс шабуылдары тоқтап қалды. Ставка қарсы шабуылға көшуге шешім қабылдады. Операцияның мақсаты – жаудың операциялық тылына соққы беру және Мәскеуге шабуыл жасаған неміс әскерлерін қоршау немесе жою болды. Германия тылына тереңірек ену арқылы Орталық армия тобының күші әлсіреп, құлауы мүмкін деп үміттенілді.

Нәтиже

Кеңес қарулы күштері Германияның тактикалық қорғанысын бұзып, жаяу әскермен баяу жылдамдықпен операциялық тереңдікке енді. Бірақ олардың қарқындылығы жеткіліксіз болды. Көп ұзамай, жаяу әскерінің жоғалтуы артып, кез келген шабуыл күрт тоқтады. Атқыштар және танк бригадаларымен күшейтілген кеңес атқыштар корпусы да неміс операциялық тылына енді. Олар әуе десанттық және әуеден түсірілген күштермен күшейтіліп, ауыл, орман және батпақтарды бақылады, бірақ немістердің жоғары жылдамдықтағы күштерін маңызды коммуникациялық артериялар мен елді мекендерден ығыстыра алмады. Көбінесе олар немістерді шектеулі түрде қайтаруға ғана қол жеткізе алды, ол да фронт бойындағы күштердің қысымымен ғана мүмкін болды. Ең жаман жағдайда, осы жылдам күштердің өзі қоршауға түсіп, жаз келгенде жойылды немесе неміс тылынан қуылды. Қоршау оқиғалары болған жоқ, ал неміс күштері кеңес әскерінің Миус өзенінің қорғанысындағы шабуылын тоқтатты. Мәскеудің оңтүстігінде Қызыл Армия Екінші танк армиясының тылына еніп, Калуга облысына 100 шақырымға дейін ілгеріледі. 1942 жылғы қаңтарда Мәскеуді қорғауға қарсы шабуылдың екінші кезеңінде 11-ші, 2-ші гвардиялық және 1-ші гвардиялық атқыштар корпусы неміс армиясының орталық тобын қоршауға тырысып, неміс тылына терең енді. 4-ші әуе десанттық корпусының барлық күші ұрысқа салынғанмен, атқыштар корпусы байланыса алмады және неміс тылында қоршауға түсті. Осы амбициялы кеңес операциясы стратегиялық мақсатына жете алмады, себебі кеңес операциялық жылдам күштерінің осалдығы себеп болды.

Терең ұрыс жоспары

Ставка бұл операциялардың Қызыл Армияның тұрақты операциялық маневр жасауға қабілетті үлкен, бірізді, механикаландырылған және бронетанса жасақтарының жетіспеуінен сәтсіз аяқталғанын бағалады. Мәселені шешу үшін 1942 жылдың сәуірінде Кеңес Одағы үш танк бригадасынан және бір мотоатқыштар бригадасынан тұратын жаңа танк корпусын құрды, олардың әрқайсысы 168 танктан тұрды. Ставка бұл корпустарды армия және майдан командирлерінің қолдауына берді, оларды ескі атты корпустармен қатар жұмыс істейтін мобильді топтар ретінде пайдалануды жоспарлады, ал атты корпустар да енді бронетехникамен толықтырылған болатын. Ставка жаңа танк корпустарын алғаш рет 1942 жылдың басында шабуылдық рөлде қолданды. Осы уақытта немістер «Кремль» операциясын іске қосты, бұл Ставканы жазғы негізгі неміс шабуылы Мәскеуге бағытталған деп сендіруге арналған алдау науқаны болды. Ставка шабуылға Оңтүстік армиялар тобының Мәскеуді қорғаған Орталық майданға қарсы оңтүстік қыспа ретінде қатысатынына көз жеткізді. Неміс шабуылын болдырмау үшін Қызыл Армия екі шабуылдық операцияны бастады: Армиялар тобының ортасына қарсы Ржев-Вязьма стратегиялық шабуыл операциясы және Армиялар тобының оңтүстігіне қарсы Харьков шабуыл операциясы (ресми түрде Барвенково-Лозовая шабуылы деп аталады). Екі операция да тікелей байланысты болды, олар «Көк» операциясын бастамас бұрын неміс құрамаларын ыдырату және әлсірету мақсатын көздеді. Харьков операциясы Харьков маңындағы неміс күштерінің солтүстік фланкіна шабуыл жасауға, қаланың солтүстік-шығысындағы Донец өзенінен көпір басып өтуге бағытталған. Оңтүстік шабуыл 1941 жылғы қысқы қарсы шабуылда басып алынған көпір басынан жасалатын болды. Операция Днепр өзеніне қарай ілгерілеген кезде 4-ші танк армиясы мен 6-шы армияны қоршауға алуды көздеді. Операция Харьков шайқасының екінші кезепіне әкелді. Соғыс жоспарына Кеңес Одағының Оңтүстік-Батыс майданы қатысты. Оңтүстік-Батыс майданы Солтүстік Донец өзенінің солтүстігінде және оңтүстігінде орналасқан көпір басынан шабуыл жасауға тиіс болды. Кеңес әскері солтүстікте атты корпусты (3-ші гвардиялық) және екі құпия құрылған және қайта орналастырылған танк корпусын (21-ші және 23-ші) және оңтүстікте атты корпусты (6-шы) пайдалануды жоспарлады. Ақырында екі мобильді топ Харьковтың батысында бірігіп, неміс 6-шы армиясын қоршауға алуға тиіс болды. Бұл мақсатқа қол жеткізілгеннен кейін Украинаға тұрақты шабуыл жасау өнеркәсіптік аймақтарды қайтаруға мүмкіндік беретін еді.

Нәтиже

Шындығында, Сталиннің бағыныштыларының ұсыныстарын қабылдамауының нәтижесінде Ставка неміс алдауына ілікті. Күдікті Мәскеу операциясының оңтүстік қанатын шабуылға түсірудің орнына, олар Кавказ мұнай өңірлерін бағытталған неміс күштерінің үлкен шоғырлануына тап болды – «Көк операцияның» нақты мақсаты оңтүстікке шабуыл жасау еді. Шабуыл неміс әскерін таңқалдырса да, кеңес әскері өздерінің жылдам әскерлерін тиімді пайдалана алмады. Кеңес жаяу әскері неміс қорғанысын бұзып, неміс командирлерін қорқытып жіберді, бірақ кеңес әскері екі танк корпусын алты күн бойы қолданбады. Корпустар 17 мамырда, сонымен бірге, Бірінші танк армиясы кеңес әскерінің оңтүстік қанатына күтпеген шабуыл жасағанда, соғысқа кірісті. Келесі екі күнде екі танк корпусы ұрыстан шығып, кері қайтып, жаңа қауіпке қарсы тұрды. Бірақ бұл тым кеш болды. Неміс қарсы шабуылы үш кеңес армиясының көп бөлігін, екі танк корпусын және екі атқыштар корпусын қоршап алып, жойды, барлығы 250 000-нан астам адамды құрады. Харьковтағы сәтсіздік Сталинге және кеңес жоспарлаушыларына тек үлкен бронетанктік бөлімдерді құру ғана емес, сонымен қатар оларды дұрыс қолдануды үйрену қажеттігін көрсетті.

Терең ұрыс жоспары

Сталинградская битва к октябрю 1942 года позволяла Советскому Союзу все более крепко контролировать ход событий. Советская стратегия была проста: уничтожение полевой армии противника и развал Группы армий «Юг». В оперативно-тактическом плане, вовлекая немецкую армию в город Сталинград, они лишали ее возможности применить свой больший опыт в маневренной войне. Красная Армия смогла заставить противника сражаться на ограниченной территории, стесненной городской застройкой, не давая ему эффективно использовать свою мобильность или огневую мощь в открытой местности. Шестая немецкая армия была вынуждена нести тяжелые потери, что заставило ОКВ перебросить силы со своих флангов для удержания центра. Это оставило ее слабо оснащенных союзников по Оси защищать центр тяжести – оперативную глубину. Когда советская разведка получила основания полагать, что фронт Оси наиболее уязвим, она нанесла удары по флангам и окружила немецкую армию (Операция «Уран»). Задача Красной Армии заключалась в создании непреодолимого барьера между отрезаной немецкой армией и любыми силами подкрепления. Целью советских войск было ослабить немецкую армию в зимних условиях и истощить любые попытки противника деблокировать окружение. Когда считалось, что противник достаточно ослаблен, мощное наступление должно было завершить уничтожение полевой армии противника. Эти тактики осады должны были отбросить силы противника в тыл. Советский план обороны города Курск объединял все три уровня войны в единое целое. Советская стратегия, вершина военного искусства, была направлена на завоевание стратегической инициативы, что позволило бы Красной Армии провести дальнейшие военные операции по освобождению советских территорий, потерянных в 1941 и 1942 годах. Для этого Ставка решила достичь цели посредством оборонительных действий. Выступ в линии фронта вокруг Курска делал его очевидной и привлекательной целью для Вермахта. Разрешение немцам нанести первый удар по целевому району дало Красной Армии возможность измотать немецкие формирования, отражая их атаки на заранее подготовленных позициях, тем самым создав значительное превосходство в силах на поле боя. После достижения инициативы и изматывания противника, стратегические резервы были бы брошены на завершение уничтожения оставшихся сил противника. Успех этой стратегии позволил бы Красной Армии преследовать противника в экономически богатый регион Украины и вернуть промышленные районы, такие как Киев, потерянные в 1941 году. Более того, советские стратеги признали, что Украина предлагает лучший маршрут к союзникам Германии, таким как Румыния, с ее нефтяными месторождениями, жизненно важными для военных операций Оси. Устранение этих союзников или успешное продвижение к их границам лишило бы Германию военных ресурсов или, по крайней мере, дестабилизировало бы блок Оси на Балканах. Оперативный метод заключался в обходе противника. Характер выступа позволял Красной Армии строить мощные укрепления в глубину вдоль оси продвижения немцев. Два стрелковых дивизиона обороняли первый пояс, а один – второй. Дивизия первого пояса обороняла участок шириной 8–15 километров и глубиной 5–6 километров. Последовательные оборонительные пояса должны были замедлить немецкие силы и заставить их вести медленные и изнурительные бои для прорыва в оперативные глубины. Замедление оперативного темпа противника также позволило бы советским аналитикам разведки отслеживать немецкие формирования и направление их продвижения, что позволило бы точно позиционировать советские резервные формирования для предотвращения прорыва немецких клиньев через каждый из трех основных оборонительных поясов. Разведка также помогла бы при начале собственных наступлений (Операция «Кутузов» и Операция «Полководец Румянцев»), когда немцы завязли в советской обороне. Основная масса советской бронетехники и механизированных дивизий была передана оперативным резервам для этой цели. Тактический уровень сильно опирался на укрепленные и стационарные оборонительные позиции, состоящие из пехоты и артиллерии. Противотанковые орудия были установлены по всей глубине обороны. Небольшое количество танков было задействовано в тактических зонах, и характер обороны лишил бы их мобильности. Вместо этого лишь небольшое количество танков и самоходной артиллерии использовалось для придания обороне некоторой мобильности. Они были распределены небольшими группами для проведения локальных контратак. Такие тактики замедляли немцев, заставляя их тратить силы и боеприпасы на борьбу с советскими передовыми позициями. Советы рассчитывали, что немцы будут остановлены в тактических зонах. Чтобы это произошло, они распределили большое количество противотанковых и противопехотных мин по всей обороне.

Нәтиже

Немістер 1943 жылдың 5 шілдесінде, болжағандай, "Цитадель" коді атты операциясымен шабуылға кірісті. Кеңес әскері оларды баяу жылжуға мәжбүр етті. Солтүстікте Германияның 9-армиясы Орел қаласынан оңтүстікке қарай жылды. Немістер негізгі қорғаныс шебін бұза алмады, үшінші белдеуде тоқтап қалды. Неміс әскерлері өтімді резервтерін жарылымға жұмсауға мәжбүр болды. Бұл Кеңес Одағына өз жоспарларының оперативтік және шабуылдық кезеңін – "Кутузов" операциясын жүргізуге мүмкіндік берді. 2-ші танк армиясына шабуыл жасаған, жақсы механикаландырылған кеңес әскерінің жаңа оперативтік күштері неміс 9-армиясын қиып тастау қаупін тудырды. Егер олар сәттілікке жеткен болса, Қызыл Армия мен Германияның Орталық армиялар тобының стратегиялық тереңдігі арасында ешқандай кедергі болмас еді. Бірақ немістер өтімді резервтерін қолданып, шегінуді ұйымдастырып, шабуылды тоқтата алды. Дегенмен, екі неміс армиясы да әлсіреп, солтүстіктегі кеңес әскерлері стратегиялық басымдыққа ие болды. Оңтүстікте кеңес жоспары тиімді жұмыс істемеді, сондықтан қосалқы жоспарды іске асыру қажет болды. Неміс құрамалары үш совет қорғаныс шебін де бұзып өтті. Бұл кеңес әскеріне оларды тактикалық қорғаныс шебінде ұстап тұруға және жаумен қолайлы жағдайда күресу үшін оперативтік резервтерін босатуға мүмкіндік бермеді. Оның орнына, оңтүстік қарсы шабуылға арналған "Полководец Румянцев" операциясының оперативтік күштері Прохоровкаға және оның айналасына бағытталды. Бұл Прохоровка шайқасына әкелді. Тактикалық орналасу мен оперативтік жоспар солтүстіктегідей мінсіз болмаса да, стратегиялық басымдыққа қол жеткізілді.

Орталық Еуропа

Кеңес Одағы және оның Варшава шартының одақтастары Германияның ішкі шекарасында НАТО-ны қорқыту үшін өте көп сандағы артықшылықтарын және "Терең шайқас" идеясын пайдаланды. Кейбір батыс сарапшылары Варшава шартының жылдамдық пен күтпеген шабуылды қолданып, шамамен 48 сағат ішінде Батыс Еуропаны басып алуға қабілетті екенін болжады. Ұшақтардың көп санымен жасалған ауқымды әуе шабуылдары НАТО инфрақұрылымын және қосымша күштерін қиратар еді, ал Әуе десанттық әскерлер (ВДВ), Spetsnaz ("арнайы мақсаттағы әскерлер", яғни арнайы күштер) және теңіз жаяу әскерлері танк пен мотоатқыштар дивизияларының шекараны кесіп өтуіне дайындық жасайтын еді. Осы танк пен мотоатқыштар дивизияларының алдыңғы бөлімшелеріне ерекше тапсырма берілді – жаумен қақтығыстан аулақ болу және мүмкіндігінше жылдам және алысқа жылжу, осылайша Солтүстік Америкадан келген жаңадан келген ұшақтар мен REFORGER жасақтары келмей тұрып жеңіске жету.

Азия

1960-шы жылдардан бері Қытай-Кеңес одағы күрт үзілгеннен кейін, Кеңес Жоғарғы Бас қолбасшылығы Қытайға тереңдеп шабуылдау операциялары арқылы шабуыл жасауды қарастырды. Мақсаты – Қытайдың негізгі өнеркәсіптік орталықтарына қарсы шабуыл жасап, олар сенімді қорғаныс құруға немесе тіпті қарсы шабуылға көшуге үлкермес бұрын жылдам ілгерілеу болды. Алайда, Қытай Халық Азаттық Армиясының өте көп саны, олардың жер-суаттылығы және соңғы кезде ядролық қаруға ие болуы Кеңес Одағының мұндай шабуылды сәтті жүзеге асыруын өте қиын етті. Екі тарап 1968, 1969 және 1979 жылдары үш рет соғысқа жақын болғанымен, Кеңестер екі елдің де алып қарулы күштері мен ядролық қарулары бар екенін ескере отырып, соғысқа барудан және Қытайға шабуыл жасаудан тартынды.

21 ғасыр

1999 жылдың көктемінде Косово дағдарысы мен НАТО-ның "Союздік күштер" операциясы R2P доктринасының салдарынан туындады. Жауынгерлік әрекеттерде құрлықтағы соғыс болған жоқ, демек, майдан желісі деп айтуға болмайды. Сербиядағы әуе соғысы – Әуе күштері стратегиялық нысаналарды бомбалаған және күштерді орналастырған "терен шайқас" болды. Армия генерал-майоры Роберт Скейлс АҚШ-қа "стратегиялық алдын алу" қажеттігіне келді, ол "жауды ерте келген жер күштері жау мен оның алғашқы операциялық мақсаттары арасында бекініп үлкергенше ұстап тұру үшін әуе күшін пайдалану" деп анықталды.