Кіріспе

Француз инженері, археолог және Розетта тасын ашқан Пьер Франсуа Бушар (29 сәуір 1771, Оржеле – 5 тамыз 1822, Гиве) француз инженерлер әскерінде офицер болған. Ол Розетта тасын ашқандығымен әйгілі, бұл маңызды археологиялық жаңалықтың арқасында ежелгі Мысыр жазуы мың жылдан астам уақыттан кейін алғаш рет түсінілді.

Ерте өмір

Ол 1771 жылы Пьер Бушардың (шебер ағаш шебер, содан кейін кәсіпкер, содан кейін саудагер және ақырында мұғалім) және оның әйелі Пьеррет Жанет де Крессияның төрт қызы мен үш ұлының ең кішісі болып дүниеге келді, барлығы Оржеледе (Жюра) туған. Пьер Франсуа Оржеледегі колледжде реторика класына дейін оқыды, содан кейін Бесансон колледжінде екі жыл философия мен математиканы оқыды. Оның әскери мансабы 1793 жылы Париж гранадерлерінің батальонында кіші сержант ретінде басталды. Ол сол кездегі атақты "II жылдың сарбаздарының" бірі болды және Шампан мен Бельгияда шайқасты, ал 1794 жылы Ұлттық Аэростатика мектебіне жіберілді. Ол "аэростат лейтенанты" атағын алды және осы мектептің оқу ісі жөніндегі орынбасары ретінде математиканы оқытты, ол кезде мектеп Медон сарайында орналасқан еді. Дәл сол жерде, бақылауға арналған шарларды толтыру үшін сутек газын өндіруге жасалған тәжірибе кезінде газ баллоны жарылып, оның оң көзі ауыр зақымданды – тәжірибеге Николя Жак Конте жетекшілік еткен, ол сол көзінен айырылды. Конте Бушарды жоғары бағалады және оны Политехникалық мектебінің төрт негізін қалаушысының бірі Клод Луи Бертоллеге ұсынды, оған Бушар 1796 жылдың 21 қарашасында қабылданды. Ол онда Гаспар Монгеден сипаттамалық геометрияны оқыды және бекініс өнерін үйренді, бірақ оқуы Соғыс министрлігі оны қабылдағанда және 1798 жылдың 20 сәуірінде Мысыр экспедициялық корпусына лейтенант ретінде жібергенде тоқтап қалды.

Мысыр

Мысырға аттанбас бұрын, ол 1798 жылдың 23 сәуірінде Мари Элизабет Бергерге үйленді. Ол одан бес жас кіші, Меудон қаласынан келген жас әйел еді, кейін одан екі баласы болды. Содан кейін ол Тулонға барып, сол жылдың 19 мамырында «Франклин» кемесіне отырды. Александрия алынғаннан кейін 4 шілдеде Мысырға келді, сосын Ғылым және өнер комиссиясының мүшесі аталды. Конте басшылығында болған күйінде, ол механикалық суретшілер тобына қосылып, мысырлық қолөнер мен техникасын зерттеуге бұйрық берілді. 7 қыркүйекте Александриядан Каирге жол тартты. Каирде бірнеше апта өткен соң, 3 қазанда Антуан Франсуа Андреоссидің басшылығымен Дамиетта мен Порт-Саид арасындағы Мензале көлін зерттеуге жіберілген географтар тобының құрамына кірді. Бушар осы тапсырманы қырық күн ғана атқарды, сосын Моңге төрағалық еткен Политехникалық мектебінің комиссиясының алдынан өтіп, қарашаның ортасында бітірді. Одан кейін 1798 жылдың 28 қарашасында екінші сыныпты инженер лейтенанты шеніне көтеріліп, армияда оқу үшін Ғылым және өнер комиссиясынан кетті. Сосын Розетта (қазіргі Рашид) портының жанындағы ескі мамлюк бекінісін қайта жаңартуға жауапкер болды. Осы жұмыстар кезінде 1799 жылдың 15 немесе 19 шілдесінде Розетта тасын тапты. Ол дереу оның маңыздылығына көз жеткізіп, генералдар Мену мен Бонапартқа құлшынысын жеткізді. Ол өзін және генерал Казалстың османдықтарға қарсы қорғаған Эль-Ариш бекінісінің құлауына соққан сәтсіздікке қатысты. Ол Ұлы визирге елші ретінде жіберілді, бірақ тұтқындалып, қару-жарағы тартылып, қырық екі күнге Дамаскіде түрмеге қамалды. Босатылғаннан кейін 1800 жылдың 1 мамырында капитан шеніне көтеріліп, Розеттадағы күшке қайта қосылды, онда шағын француз гарнизоны Форт-Жулиен оларға қарсы жіберілген 2000 британдық және 4000 османдық әскеріне бас июге мәжбүр болған кезде қайтадан тұтқындалды. Мысырдағы соғыс аяқталғаннан кейін босатылып, 1801 жылдың 30 шілдесінде Марсельге оралды.

Сент-Домьинге және Испания

Марсельде ол Сен-Доминг экспедициясына қосылды, желтоқсанда әйелін өзінің қаржысымен, экспедиция командирі Леклерктің әйелі Полин Бонапарттың үлгісімен бірге алып келді. Бушар мен оның әйелі аралда сары қызыл ауруға шалдықты, бірақ ол елге қайтарылды және 1802 жылы қызын дүниеге әкелді, ал Бушар бұл жаңалықты көп уақыттан кейін ғана естіді. Арал капитуляциялағаннан кейін Бушар тұтқындалды және Ямайкаға қамауға алынды, 1804 жылдың тамызында сөзбен босатылып, Францияға оралды. Ол 1805 жылдың қыркүйегінде Наполеонға қосылғанға дейін бірнеше ай бойы сауығып, Ванде қаласындағы (кейін Ла-Рош-сюр-Йон деп аталды) құрылыс жұмыстарын басқаруды Бушарға тапсырды. Наполеон бұл аймақтағы британдық флоттың ықпалымен азаматтардың Вандедегі соғысты жаңартуы мүмкін деп санап, азаматтық және әскери билікті қайта орнату үшін қаланы құрған еді. Бушар қалада әйелімен екі жыл бойы тұрды, ол ұл тақты. Ла-Рошельде қысқа тоқталыстан кейін, 1807 жылы Бушар Тильзит шартынан кейін Наполеон Испания мен Португалияға қарсы жіберген экспедициялық корпусына қосылды. Содан кейін Бушар жеті жыл бойы Дупон, Сульт, Массена және Мармон басшылығымен Пиреней соғысында күресті, Гуадалкивирдегі Альколеа көпірі шайқасында батылдық көрсетті. Дегенмен, 22 шілдеде 1808 жылы Байленде Дюпонның капитуляциясынан кейін Бушар тағы да тұтқындалды. Босатылғаннан кейін ол Сульт армиясына қосылып, Корунья шайқасына және Портоның басып алуына қатысты, Амарантедегі бекінілген көпірден өту кезінде саперлерді басқарып көзге түсті. 24 қарашада 1809 жылы ол батальон шебіне өрледі, бірақ әйелінің жағдайы нашар болды, ол оның жалақысынан 500 франк көмек сұрады, ал ол француздар Португалиядан шыққаннан кейін жабдықтар мен жаңа жылқы сатып алуға жұмсаған еді. 1810 және 1811 жылдары ол Массена басшылығымен Португалияға жаңа экспедицияда шайқасты, ол тағы да шегінумен аяқталды. Ол Легион д'Онер орденінің рыцары атанды және Мармон, содан кейін Клаузельдің басшылығымен Испаниядағы Асторғаны қорғауға бекітілді. Қала капитуляциялағаннан кейін ол тағы да тұтқындалды және 1812 жылдың қыркүйегінде Англияға жіберілді, балалары мен ата-анасын әйелінің қамқорлығына қалдырды, ол енді оның табысы болмағандықтан қайыршы болды.

Қалпына келтіру

Бушар Францияға тек 1814 жылдың шілдесінде Париж шартынан кейін оралды. Бурбон монархиясының қайта орнатуы оны Легион д'Онер орденінің офицері, Сент-Луи орденінің рыцары және Орлеан қаласының бас инженері етіп тағайындады. Жүз күнде ол Наполеонның жағына шықты, ол оны Лаонды қорғауға бекітті. Ватерлоо шайқасынан кейін осы іс-әрекеті үшін оны кінәлі деп танып, жартылай жалақыға отырғызды, содан кейін 1816 жылдың шілдесінде өзінің қызметтік тарихына Жүз күндегі әрекеттерін азайту үшін түзетулер енгізуді өтінді. Осылайша ол қайтадан әскерге қосылып, Солтүстік Франциядағы бекінілген қалаларға жіберілді. Оның курстасы Превост де Вернои оны подполковник шеніне ұсынды, бірақ ол 1822 жылы Гиведе, ұзақ және ауыр аурудан кейін бас инженер болып қайтыс болды. Оның қызы одан бұрын, 13 жасында дүние салды. Оның әйелінің достары патшаны оған 450 франк зейнетақы тағайындауға көндірді, бұл Бушардың өзі алған зейнетақының тек төрттен бірі ғана еді.