Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз инженері, археолог және Розетта тасын ашқан Пьер Франсуа Бушар (29 сәуір 1771, Оржеле – 5 тамыз 1822, Гиве) француз инженерлер әскерінде офицер болған. Ол Розетта тасын ашқандығымен әйгілі, бұл маңызды археологиялық жаңалықтың арқасында ежелгі Мысыр жазуы мың жылдан астам уақыттан кейін алғаш рет түсінілді.
French engineer, archeologist and discoverer of Rosetta stone
Pierre François Bouchard (29 April 1771, Orgelet – 5 August 1822, Givet) was an officer in the French Army of engineers. He is most famous for discovering the Rosetta Stone, an important archaeological find that allowed Ancient Egyptian writing to be understood for the first time in over a millennium.
Ерте өмір
Ол 1771 жылы Пьер Бушардың (шебер ағаш шебер, содан кейін кәсіпкер, содан кейін саудагер және ақырында мұғалім) және оның әйелі Пьеррет Жанет де Крессияның төрт қызы мен үш ұлының ең кішісі болып дүниеге келді, барлығы Оржеледе (Жюра) туған. Пьер Франсуа Оржеледегі колледжде реторика класына дейін оқыды, содан кейін Бесансон колледжінде екі жыл философия мен математиканы оқыды. Оның әскери мансабы 1793 жылы Париж гранадерлерінің батальонында кіші сержант ретінде басталды. Ол сол кездегі атақты "II жылдың сарбаздарының" бірі болды және Шампан мен Бельгияда шайқасты, ал 1794 жылы Ұлттық Аэростатика мектебіне жіберілді. Ол "аэростат лейтенанты" атағын алды және осы мектептің оқу ісі жөніндегі орынбасары ретінде математиканы оқытты, ол кезде мектеп Медон сарайында орналасқан еді. Дәл сол жерде, бақылауға арналған шарларды толтыру үшін сутек газын өндіруге жасалған тәжірибе кезінде газ баллоны жарылып, оның оң көзі ауыр зақымданды – тәжірибеге Николя Жак Конте жетекшілік еткен, ол сол көзінен айырылды. Конте Бушарды жоғары бағалады және оны Политехникалық мектебінің төрт негізін қалаушысының бірі Клод Луи Бертоллеге ұсынды, оған Бушар 1796 жылдың 21 қарашасында қабылданды. Ол онда Гаспар Монгеден сипаттамалық геометрияны оқыды және бекініс өнерін үйренді, бірақ оқуы Соғыс министрлігі оны қабылдағанда және 1798 жылдың 20 сәуірінде Мысыр экспедициялық корпусына лейтенант ретінде жібергенде тоқтап қалды.
He was born in 1771 to Pierre Bouchard (a master joiner, then a businessman, then a merchant and finally a teacher) and his wife Pierrette Janet de Cressia, the youngest of their four daughters and three sons, all born in Orgelet (Jura). Pierre François studied in the collège in Orgelet up until the classe de rhétorique, then spent two years studying philosophy and mathematics in the collège at Besançon. His military career began in 1793 as a sergeant major in a battalion of the Grenadiers de Paris. He was one of these famous "soldiers of Year II' and fought in Champagne and Belgium, before being sent to the École Nationale d' Aérostatique in 1794. He was made 'lieutenant des aérostiers' and taught maths as sous directeur of this École, then based in the Chateau de Meudon. There his right eye was badly damaged when a gas flask exploded during an experiment to produce hydrogen gas to inflate observation balloons – the experiment was led by Nicolas Jacques Conté who lost his left eye. Conté held Bouchard in very high esteem and recommended him to Claude Louis Berthollet, one of the four founding fathers of the École polytechnique, which Bouchard entered on 21 November 1796. There he studied descriptive geometry under Gaspard Monge and learned the art of fortification, until his studies were interrupted when he was taken on by the Ministry of War and attached as a lieutenant to the Egyptian expeditionary force on 20 April 1798.
Мысыр
Мысырға аттанбас бұрын, ол 1798 жылдың 23 сәуірінде Мари Элизабет Бергерге үйленді. Ол одан бес жас кіші, Меудон қаласынан келген жас әйел еді, кейін одан екі баласы болды. Содан кейін ол Тулонға барып, сол жылдың 19 мамырында «Франклин» кемесіне отырды. Александрия алынғаннан кейін 4 шілдеде Мысырға келді, сосын Ғылым және өнер комиссиясының мүшесі аталды. Конте басшылығында болған күйінде, ол механикалық суретшілер тобына қосылып, мысырлық қолөнер мен техникасын зерттеуге бұйрық берілді. 7 қыркүйекте Александриядан Каирге жол тартты. Каирде бірнеше апта өткен соң, 3 қазанда Антуан Франсуа Андреоссидің басшылығымен Дамиетта мен Порт-Саид арасындағы Мензале көлін зерттеуге жіберілген географтар тобының құрамына кірді. Бушар осы тапсырманы қырық күн ғана атқарды, сосын Моңге төрағалық еткен Политехникалық мектебінің комиссиясының алдынан өтіп, қарашаның ортасында бітірді. Одан кейін 1798 жылдың 28 қарашасында екінші сыныпты инженер лейтенанты шеніне көтеріліп, армияда оқу үшін Ғылым және өнер комиссиясынан кетті. Сосын Розетта (қазіргі Рашид) портының жанындағы ескі мамлюк бекінісін қайта жаңартуға жауапкер болды. Осы жұмыстар кезінде 1799 жылдың 15 немесе 19 шілдесінде Розетта тасын тапты. Ол дереу оның маңыздылығына көз жеткізіп, генералдар Мену мен Бонапартқа құлшынысын жеткізді. Ол өзін және генерал Казалстың османдықтарға қарсы қорғаған Эль-Ариш бекінісінің құлауына соққан сәтсіздікке қатысты. Ол Ұлы визирге елші ретінде жіберілді, бірақ тұтқындалып, қару-жарағы тартылып, қырық екі күнге Дамаскіде түрмеге қамалды. Босатылғаннан кейін 1800 жылдың 1 мамырында капитан шеніне көтеріліп, Розеттадағы күшке қайта қосылды, онда шағын француз гарнизоны Форт-Жулиен оларға қарсы жіберілген 2000 британдық және 4000 османдық әскеріне бас июге мәжбүр болған кезде қайтадан тұтқындалды. Мысырдағы соғыс аяқталғаннан кейін босатылып, 1801 жылдың 30 шілдесінде Марсельге оралды.
Before embarking for Egypt, he married Marie Élisabeth Bergere on 23 April 1798 – she was a young woman from Meudon, five years his junior, with whom he much later had two children. He then went to Toulon and on 19 May the same year boarded the Franklin. He landed in Egypt on 4 July after the capture of Alexandria and was then made a member of the Commission des Sciences et des Arts. Still under Conté's command, he was attached to a group of mechanical artists and ordered to investigate Egyptian crafts and techniques. He left Alexandria for Cairo on 7 September and, after a few weeks in Cairo, was on 3 October put under Antoine François Andréossy's command as part of a team of geographers sent to investigate Lake Menzalé between Damietta and Port Said. Bouchard was only on this mission for forty days before going before the exit panel of the École polytechnique presided over by Monge, graduating in mid November. He was then promoted to engineer lieutenant, second class on 28 November 1798 and left the Commission des Sciences et des Arts to train in the army. He was then put in charge of rebuilding of Fort Julien, an old Mamluk fortification near the port city of Rosetta (present day Rashid) which Bonaparte had renamed after Thomas Prosper Jullien, recently assassinated in Egypt. During these works he discovered the Rosetta Stone on 15 or 19 July 1799. He was immediately convinced of its importance, an enthusiasm he passed on to generals Menou and Bonaparte. He found himself caught up in the fiasco which led to the fall of the fort of El Arish, which he and general Cazals were defending against the Ottomans. He was sent as an envoy to the Grand Vizier but was arrested, disarmed and imprisoned in Damascus for forty two days. On his release he was promoted to captain on 1 May 1800 and attached again to the force at Rosetta, where he was again captured when the small French garrison Fort Jullien had to capitulate to the 2,000 British and 4,000 Ottoman troops sent against them. He was released at the end of the war in Egypt and got back to Marseille on 30 July 1801.
Сент-Домьинге және Испания
Марсельде ол Сен-Доминг экспедициясына қосылды, желтоқсанда әйелін өзінің қаржысымен, экспедиция командирі Леклерктің әйелі Полин Бонапарттың үлгісімен бірге алып келді. Бушар мен оның әйелі аралда сары қызыл ауруға шалдықты, бірақ ол елге қайтарылды және 1802 жылы қызын дүниеге әкелді, ал Бушар бұл жаңалықты көп уақыттан кейін ғана естіді. Арал капитуляциялағаннан кейін Бушар тұтқындалды және Ямайкаға қамауға алынды, 1804 жылдың тамызында сөзбен босатылып, Францияға оралды. Ол 1805 жылдың қыркүйегінде Наполеонға қосылғанға дейін бірнеше ай бойы сауығып, Ванде қаласындағы (кейін Ла-Рош-сюр-Йон деп аталды) құрылыс жұмыстарын басқаруды Бушарға тапсырды. Наполеон бұл аймақтағы британдық флоттың ықпалымен азаматтардың Вандедегі соғысты жаңартуы мүмкін деп санап, азаматтық және әскери билікті қайта орнату үшін қаланы құрған еді. Бушар қалада әйелімен екі жыл бойы тұрды, ол ұл тақты. Ла-Рошельде қысқа тоқталыстан кейін, 1807 жылы Бушар Тильзит шартынан кейін Наполеон Испания мен Португалияға қарсы жіберген экспедициялық корпусына қосылды. Содан кейін Бушар жеті жыл бойы Дупон, Сульт, Массена және Мармон басшылығымен Пиреней соғысында күресті, Гуадалкивирдегі Альколеа көпірі шайқасында батылдық көрсетті. Дегенмен, 22 шілдеде 1808 жылы Байленде Дюпонның капитуляциясынан кейін Бушар тағы да тұтқындалды. Босатылғаннан кейін ол Сульт армиясына қосылып, Корунья шайқасына және Портоның басып алуына қатысты, Амарантедегі бекінілген көпірден өту кезінде саперлерді басқарып көзге түсті. 24 қарашада 1809 жылы ол батальон шебіне өрледі, бірақ әйелінің жағдайы нашар болды, ол оның жалақысынан 500 франк көмек сұрады, ал ол француздар Португалиядан шыққаннан кейін жабдықтар мен жаңа жылқы сатып алуға жұмсаған еді. 1810 және 1811 жылдары ол Массена басшылығымен Португалияға жаңа экспедицияда шайқасты, ол тағы да шегінумен аяқталды. Ол Легион д'Онер орденінің рыцары атанды және Мармон, содан кейін Клаузельдің басшылығымен Испаниядағы Асторғаны қорғауға бекітілді. Қала капитуляциялағаннан кейін ол тағы да тұтқындалды және 1812 жылдың қыркүйегінде Англияға жіберілді, балалары мен ата-анасын әйелінің қамқорлығына қалдырды, ол енді оның табысы болмағандықтан қайыршы болды.
At Marseille he joined the Saint Domingue expedition, embarking in December accompanied by his wife, who came with him at her own expense in imitation of Pauline Bonaparte, wife of the expedition's commander Leclerc. Bouchard and his wife both caught yellow fever on the island, though she was repatriated and gave birth to their daughter in 1802, without Bouchard receiving news until much later. Bouchard was captured on the island's surrender and interned on Jamaica before being released on parole in August 1804, after which he went back to France. He convalesced there for a few months before joining Napoleon in September 1805, upon which Bouchard was put in charge of construction works in the town of Vendée (later renamed La Roche sur Yon), which Napoleon had founded to reestablish civil and military authority on a civilian population who he thought might be encouraged to resume the War in the Vendée by the British naval presence in the area. Bouchard was in the town for two years with his wife, who gave birth to a son. After a brief stay in La Rochelle, in 1807 Bouchard joined an expeditionary force which Napoleon was sending against Spain and Portugal after the Treaty of Tilsit. Bouchard then spent seven years in the Peninsular War under Dupont, Soult, Massena and Marmont, fighting bravely at the Battle of Alcolea Bridge on the Guadalquivir. Even so, after Dupont's surrender at Baylen on 22 July 1808, Bouchard was yet again captured. When he was released he went to join Soult's army and was present at the battle of Corogne and the capture of Oporto, distinguishing himself at the head of the sappers in the crossing of the fortified bridge at Amarante. He was promoted to chef de bataillon on 24 November 1809, but left his wife in such great want she had to beg for an advance of 500 francs from his pay, which he had otherwise entirely devoted to buying equipment and new horses after the French pulled out of Portugal. In 1810 and 1811 he fought under Massena in a new expedition to Portugal, which once again ended in retreat. He was made a Knight of the Légion d'Honneur and attached to the defence of Astorga in Spain under the command of Marmont then Clauzel. There he was again captured on the city's surrender and sent to England in September 1812, leaving his children and his parents in the care of his wife, who was again impoverished now she did not have his income.
Қалпына келтіру
Бушар Францияға тек 1814 жылдың шілдесінде Париж шартынан кейін оралды. Бурбон монархиясының қайта орнатуы оны Легион д'Онер орденінің офицері, Сент-Луи орденінің рыцары және Орлеан қаласының бас инженері етіп тағайындады. Жүз күнде ол Наполеонның жағына шықты, ол оны Лаонды қорғауға бекітті. Ватерлоо шайқасынан кейін осы іс-әрекеті үшін оны кінәлі деп танып, жартылай жалақыға отырғызды, содан кейін 1816 жылдың шілдесінде өзінің қызметтік тарихына Жүз күндегі әрекеттерін азайту үшін түзетулер енгізуді өтінді. Осылайша ол қайтадан әскерге қосылып, Солтүстік Франциядағы бекінілген қалаларға жіберілді. Оның курстасы Превост де Вернои оны подполковник шеніне ұсынды, бірақ ол 1822 жылы Гиведе, ұзақ және ауыр аурудан кейін бас инженер болып қайтыс болды. Оның қызы одан бұрын, 13 жасында дүние салды. Оның әйелінің достары патшаны оған 450 франк зейнетақы тағайындауға көндірді, бұл Бушардың өзі алған зейнетақының тек төрттен бірі ғана еді.
Bouchard only got back to France after the Treaty of Paris in July 1814 and the Bourbon Restoration saw him made an Officer of the Légion d'Honneur, a knight of the order of Saint Louis and chief engineer of Orléans. During the Hundred Days he sided with Napoleon, who put him in charge of defending Laon. He was denounced after Waterloo for this action and put on half pay, until requesting in July 1816 that his service record be amended to play down his actions during the Hundred Days. He thus rejoined the army and was attached to the fortified cities in northern France. His classmate Prevost de Vernois recommended him for the rank of lieutenant colonel, but he died in Givet in 1822, as Engineer in Chief there, after a long and painful illness – his daughter died just before him, aged 13. His widow's friends convinced the king to grant her a 450 franc pension, only a quarter of the pension Bouchard himself had received.