Жапон экономикасының дамуы: жеке кәсіпкерлік және корпоративтік жүйелер
Private enterprise in Japan
Жапон экономикасының өсуі жеке бастамалар, кәсіпкерлік және үкімет қолдауымен тікелей байланысты. Корпорациялар жұмыс күшінің жартысын жұмыспен қамтиды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жапон экономикасының өсу локомотиві жеке бастама мен кәсіпкерлік болды, сонымен қатар үкімет пен еңбек ұжымдарынан берік қолдау және бағыт-бағдар. Көптеген кәсіпорындардың арасында жеке меншік кәсіпорындар басым болды, олардың саны 1980-жылдардың соңында 4 миллионнан асты. Дегенмен, ұйымдастырудың басым түрі – корпорация. 1988 жылы шамамен 2 миллион корпорация 30 миллионнан астам жұмысшыны, яғни 60,1 миллион адамнан тұратын жалпы еңбек күшінің жартысына жуығын жұмыспен қамтыды. Корпорациялар көлемі жағынан үлкеннен кішіге дейін әртүрлі, бірақ ең танымал ұйымдастыру нысаны – директорлар кеңесі, аудиторлар және жыл сайынғы акционерлер жиналыстары бар акционерлік қоғам.
The engine of Japanese economic growth has been private initiative and enterprise, together with strong support and guidance from the government and from labor. The most numerous enterprises were single proprietorships, of which there were more than 4 million in the late 1980s. The dominant form of organization, however, is the corporation. In 1988 some 2 million corporations employed more than 30 million workers, or nearly half of the total labor force of 60.1 million people. Corporations range from large to small, but the favored type of organization is the joint stock company, with directors, auditors, and yearly stockholders' meetings.
Тарих
Жапонияның соғыстан кейінгі бизнес жүйесі одақтастар басқарған кезеңде заибацудың таратылуымен басталады. Орталық холдингтік компаниялар таратылып, отбасылар мен басқа да меншік иелеріне саудаға жарамсыз мемлекеттік облигациялармен өтемақы төленді. Бұдан кейін жекелеген операциялық фирмалар тәуелсіз түрде әрекет етуге мүмкіндік алды. Сонымен қатар, үкімет монополияға қарсы заңнаманы қабылдады және Әділ сауда комиссиясын құрды. Ауыл шаруашылығы жер реформасы және еңбек қозғалысының басталуымен бірге, бұл шаралар бұрыннан жоқ бәсекелестікті нарықтарға енгізуге көмектесті. Алайда, осы реформалық заңдардың маңызы мен әріптері көп ұзамай ұмытылды. 1950 жылдары үкіметтің өнеркәсіпке басшылығы жиі заңның қағидаларын елемейтін жағдайларға алып келді. Көптеген кәсіпорындардың қызметін нарықтық күштер анықтағанымен, банк несиелерін бөлудегі өзгерістер мен картельдердің құрылуы конгломераттардың (кейретсу) қайта жандануына жағдай жасады. Бұл топтар Жапония ішінде де, сыртында да нарық үлесі үшін белсенді бәсекелесті, бірақ шағын өнеркәсіп салаларында үстемдік құрды. Соғысқа дейінгі дуализмнен – қазіргі заманғы ірі кәсіпорындар мен кіші, дәстүрлі фирмалар арасындағы үлкен айырмашылықтан – ерекшеленетін соғыстан кейінгі жүйе біртіндеп дамыды. Ірі және кіші кәсіпорындар арасындағы өндіріс пен сатудың өзара байланысы көптеген нарықтардағы корпоративтік қатынастардың ерекшелігі болды. Кез келген салада өндіріс пен сатуды жетекшілік ететін фирмаларды орташа жапон бизнес-менеджері жақсы біледі және көптеген корпорациялар арасындағы дәрежелік айырмашылықтарға өте сезімтал.
Japan's postwar business system dates back to the dissolution of the zaibatsu during the Allied occupation. Central holding companies were dissolved and families and other owners were compensated with non negotiable government bonds. Individual operating firms were then freed to act independently. At the same time, the government instituted antimonopoly legislation and formed the Fair Trade Commission. Together with agricultural land reform and the start of the labor movement, these measures helped introduce a degree of competition into markets that had not previously existed. It was not long, however, before the spirit and the letter of these reform laws were neglected. During the 1950s, government guidance of industry often sidestepped the provisions of the law. While market forces determined the course of the vast majority of enterprise activities, adjustments in the allocation of bank credit and the formation of cartels favored the reemergence of conglomerate groupings (keiretsu). These groups competed vigorously with one another for market share both within and outside Japan, but they dominated lesser industry. In contrast to the dualism of the prewar era featuring a giant gap between modern, large enterprises and the smaller, traditional firms the postwar system is more graduated. Interlocking production and sales arrangements between greater and smaller enterprises characterized corporate relations in most markets. The average Japanese business executive is well aware of the firms that lead production and sales in each industry and is sensitive to minute differentiations of rank among the many corporations.
Корпорациялардың түрлері
Корпоративтік жүйенің ең жоғары деңгейінде үш түрлі корпоративтік топтастыру бар. Біріншісіне Зайбацудың корпоративтік мұрагерлері (соның ішінде көптеген осы фирмалар) кіреді. Екіншісі – ірі коммерциялық банктердің айналасында қалыптасқан корпорациялар. Елдегі ең ірі алты топ осы екі санатқа жатады. Мицуи, Мицубиши және Сумитомо – бұрынғы зайбацулар, ал қалған топтар Фудзи Санкей, Санва және Дай ичи Кангео банктік алыптарының айналасында құрылды. Үшінші типтегі корпоративтік топтар ірі өнеркәсіптік өндірушілердің айналасында қалыптасты. Бірінші екі топтың мүшелері арасындағы қарым-қатынас икемді, бейресми және соғысқа дейінгі кезеңдегі холдингтік жүйеден мүлдем өзгеше. Үйлестіру корпорация президенттері мен бас атқарушы директорлардың мерзімді жиналыстарында жүзеге асырылады. Бұл жиналыстардың мақсаты – топтың жұмысына ресми басшылық ету емес, ақпарат пен идея алмасу. Әр топқа байланысты жалпы сауда фирмалары топтың қаржы, өндіріс және маркетинг саясатын үйлестіру үшін де қолданылуы мүмкін, бірақ мұндай қарым-қатынастардың ешқайсысы толығымен ерекше емес. Топтық акцияларды өзара иелену практикасы бұл топтарды одан әрі нығайтады, және мұндай иелік топтың жалпы капиталының шамамен 30 пайызын құрайды. Мүше корпорациялар көбінесе, бірақ міндетті түрде емес, топ банктерінен қарыз алады. Осындай қарым-қатынастар ірі өнеркәсіптік өндірушінің негізінде құрылған корпоративтік топтың үшінші түрін сипаттайды. Бұл топтың мүшелері көбінесе еншілес компаниялар немесе серіктес фирмалар, немесе тұрақты субподрядшылар болып табылады. Еншілес және келісімшарт жасасқан компаниялар әдетте аналық компания үшін компоненттер жасайды және олардың кішігірім көлеміне байланысты аналық компанияға бірнеше артықшылықтар береді. Үлкен фирма соңғы құрастыруға және жоғары құндылық қосатын процестерге шоғырлана алады, ал кіші фирма мамандандырылған және еңбекті көп қажет ететін жұмыстарды орындай алады. Субподрядшыларға қолма-қол ақшалай төлемдер коммерциялық вексельдермен толықтырылады, олардың мерзімі қажет болған жағдайда кейінге шегерілуі мүмкін. 1980-жылдардың соңында Жапонияның 6 миллион шағын және орта кәсіпорнының (300-ден кем қызметкері бар) 60 пайызынан астамы субподрядпен айналысатын фирмалар құрады. Экономиканы әдепті, иерархиялық корпоративтік топтардан тұратын етіп сипаттау біршама жөнге келмейді. 1970-1980 жылдары бірқатар тәуелсіз орта бизнес, әсіресе қызмет көрсету және бөлшек сауда салаларында, әртараптандырылған және мамандандырылған нарықтарға қызмет көрсетумен айналысты. Бұл корпорациялар елдің ірі конгломераттарымен байланысы жоқ, олар бәсекелестік нарықта бір-бірімен күресті. Мұндай компаниялар мен шағын фирмалар арасында ірі кәсіпорындарға қарағанда банкроттық жағдайлар жиірек кездесті. Шағын бизнес жапон жұмыс күшінің үштен екісін жұмыспен қамтыды, сондықтан 1980-жылдар бойы тұтынушылық сұраныстың көзі болды, сонымен қатар бизнес инвестицияларының шамамен жартысына қатысты. Кәсіпорын жүйесін кім басқарып отырғаны туралы мәселе күрделі. Теориялық тұрғыдан алғанда, корпорациялар акционерлерге тиесілі болғанымен, жеке меншік 1970 және 1980 жылдары азайды, ал 1990 жылы ол 30 пайыздан кем болды. Қалған бөлігін қаржы корпорациялары құрады. Капиталына қатысты, барлық ірі корпорациялар зор қарызға батып отыр, бұл құбылыс "шамадан тыс қарыз алу" деп аталады. Мұндай теңгерімсіз капитал құрылымы негізгі топ банктерінен және корпоративтік қарым-қатынастар желісінен несие алудың оңай болуынан туындайды, бұл капитал нарықтарына жүгіну қажеттілігін азайтады. Акционерлердің жалпы жиналысы көбінесе тек формалдық рәсімдерден ғибарат. Кейде бандиттер акционерлерді қорқытып, басшылыққа дауыс беру үшін немесе арамзалықтарды жариялаудан бас тарту үшін ақша талап етеді. Аудиторлық жүйе де жетілдірілмеген. 1980-жылдардың соңына дейін азау компаниялар сыртқы аудиторларды жалдамайтын, ал есептесу практикасы корпорацияларға жұртшылықты да, акционерлерді де жаңылыстыруға мүмкіндік берді. Заң 1981 жылы өзгертілді, бұл артықшылықтарды бақылау үшін, аудиторлардың өкілеттігін арттыру және басқаруға қатысатын акционерлердің санын азайту үшін. Бірақ жалпы алғанда, бизнес менеджменті корпоративтік бақылаудың тозаңдағын ұстап отыр, көбінесе көпшілік алдында есеп берусіз. Корпоративтік жүйе мемлекеттік бюрократиямен қарым-қатынасты жақсарту, жұмысшылар мен тұтынушыларға берілетін артықшылықтарды кеңейту және үнемі қоғамдық қатынастар мен қайырымдылықпен айналысу арқылы өзін сақтап қалады.
At the top of the corporate system are three general types of corporate groupings. The first includes the corporate heirs of the Zaibatsu, (including many of the same firms). The second consists of corporations that formed around major commercial banks. The nation's six largest groupings are in these two categories. Mitsui, Mitsubishi, and Sumitomo are former zaibatsu, while other groupings were formed around the Fuji Sankei, Sanwa, and Dai ichi Kangyo banking giants. A third type of corporate grouping developed around large industrial producers. The relations among the members of the first two types of groups are flexible, informal, and quite different from the holding company pattern of the prewar days. Coordination takes place at periodic gatherings of corporation presidents and chief executive officers. The purpose of these meetings is to exchange information and ideas rather than to command group operations in a formal way. The general trading firms associated with each group can also be used to coordinate group finance, production, and marketing policies, although none of these relationships is entirely exclusive. The practice of crossholding shares of group stock further cements these groups, and such holdings usually make up about 30 percent of the total group equity. Member corporations typically, although not exclusively, borrow from group banks. Similar relationships characterize the third type of corporate group, which was established around a major industrial producer. Members of this group are often subsidiaries or affiliates of the parent firm or are regular subcontractors. Subsidiaries and contracting corporations normally build components for the parent firm and, because of their smaller size, afford several benefits to the parent. The larger firm can concentrate on final assembly and high value added processes, while the smaller firm can perform specialized and labor intensive tasks. Cash payments to the subcontractors are supplemented by commercial bills whose maturity can be postponed when the need arose. In the late 1980s, subcontracting firms accounted for more than 60 percent of Japan's 6 million small and medium sized enterprises (those having fewer than 300 employees). This characterization of the economy as consisting of neat, hierarchical corporate groupings is somewhat simplistic. In the 1970s and 1980s, a number of independent middle sized firms especially in the services and retail trade were busy catering to increasingly diversified and specialized markets. Unaffiliated with the nation's large conglomerates, these corporations dueled each other in a highly competitive market. Bankruptcies among such companies and the smaller firms were much more common than among the large enterprises. Small business was the main provider of employment for the Japanese two thirds of Japanese workers were employed by small firms throughout the 1980s and thereby the source of consumer demand; small business engaged in almost half of business investment as well. The issue of who controlled the enterprise system is complex. While theoretically corporations are owned by stockholders, individual stock ownership fell throughout the 1970s and 1980s, and in 1990 it was less than 30 percent. Financial corporations accounted for the remainder. Relative to capital, almost all large corporations carry enormous debt, a phenomenon known as over borrowing. Such an unbalanced capital structure results from the easy availability of credit from the main group bank and the network of corporate relations, which reduces the need to resort to capital markets. Corporate shareholder meetings are often only window dressing. Thugs sometimes terrorize stockholders, demanding payments to vote for management or refrain from exposing scandals. The auditing system also is not well developed. Until the late 1980s, few companies engaged outside auditors, and accounting practices gave corporations room to mislead both the public and the shareholders. The law was changed in 1981 to control this kind of excess, to enhance the power of auditors, and to reduce the number of stockholders in the employ of management. But in general, it seems that business management holds the reins of corporate control, often with little public accountability. The corporate system maintains itself by smoothing relations with the government bureaucracy, expanding benefits to workers and consumers, and increasingly engaging in public relations and philanthropy.