Кіріспе
Жапониядағы конгломераттың түрі – кейретсу (жап. 株式会社, жап. Keiretsu) – 20 ғасырдың екінші жартысынан бастап Жапония экономикасына басымдық еткен, өзара байланысты бизнес қатынастары мен акционерлік үлестері бар компаниялардың жиынтығы. Заң тұрғысынан алғанда, бұл Жапония бизнес қауымдастығындағы еркін ұйымдастырылған одақ болып табылатын бизнес тобының бір түрі. Ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапония оккупациясы кезінде таратылған зайбацу жүйесін алмастыру үшін пайда болды. Олардың ықпалы 20 ғасырдың соңынан бері азайғанмен, 21 ғасырдың басында Жапония экономикасындағы маңызды күш болып қала береді. Мүше компаниялар бір-бірінің акцияларының шағын бөлігіне ие, бұл жүйе негізгі банк төңірегінде құрылған; осы арқылы әр компанияны қор нарығының құбылуынан және қабылдау әрекеттерінен қорғауға, сондай-ақ жобаларды ұзақ мерзімді жоспарлауға мүмкіндік береді.
A keiretsu ([[:ja:日本語から英語への借用#J.2C K.2C L) is a set of companies with interlocking business relationships and shareholdings that have dominated the Japanese economy since the second half of the 20th century. In the legal sense, it is a type of business group that is in a loosely organized alliance within Japan's business community. It rose up to replace the zaibatsu system that was dissolved in the occupation of Japan following the Second World War. Though their influence has shrunk since the late 20th century, they continue to be important forces in Japan's economy in the early 21st century. The members' companies own small portions of the shares in each other's companies, centered on a core bank; this system helps insulate each company from stock market fluctuations and takeover attempts, thus enabling long term planning in projects.
Шығу тегі
Кейрецудың классикалық үлгісі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жапон экономикасының даму кезеңінде, заибацу деп аталатын отбасылық басқарудағы тік монополиялардың таратылуымен бірге пайда болды. Заибацу Мейдзи дәуірінде жапон индустриясының қарқыны артқаннан бері Жапон империясының экономикалық және өнеркәсіптік қызметінің ядросы болды. Олар Жапонияның ішкі және сыртқы саясатына зор ықпал етті, және бұл 1904-1905 жылдардағы орыс-жапон соғысындағы жапондық жеңістерден кейін одан да артты. Соғыс аралық кезеңде заибацу жапон милитаризмін қолдады және Шығыс Азияны басып алу арқылы тиімді келісімдер алып пайда тапты.
Көлденең кейрецу
Жатық кейрецудың (қаржылық кейрецу деп те аталады) басты ерекшелігі – оның жапондық банк төңірегінде құрылуы, басқа компаниялармен өзара акционерлік қатынастар арқылы. Банк бұл компанияларға қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады. Жапонның жетекші жатық кейрецулары, сондай-ақ "Үлкен алты" деп белгілі: Фуйо, Санва, Сумитомо, Мицубиси, Мицуи және DKB тобы. Жатық кейрецуларда тармақтар деп аталатын тік қатынастар да болуы мүмкін. Жапон қор нарығының жартысынан астамы өзара акционерлік үлестерден тұраған 1988 жыл шамасында жатық кейрецулар өркендеген кезеңге жетті. Содан бері банктер өзара акционерлік үлестерін біртіндеп қысқартып келеді. 2015 жылдың маусымынан күшіне енген жапондық корпоративтік басқару кодексі, тізімделген компаниялар өзара акционерлік үлестерін негіздеуін ашуды талап етеді. Осы талаптың нәтижесі ретінде, алты ірі кейрецу банкінен пайда болған үш жапон "мегабанкісі" (атап айтқанда, Mitsubishi UFJ Financial Group, Sumitomo Mitsui Financial Group және Mizuho Financial Group) өзара акционерлік инвестициялардың балансын одан әрі азайту жоспарларын жариялады. Жатық кейрецуға мүшелік көбінесе еркін болады және мүшелері күнделікті шешімдер қабылдағанда оны ескермейді.
Тік кейрецу
Вертикальды кейрецу (сондай-ақ өндірістік немесе тарату кейрецу деп те аталады) бір саланың жеткізушілерін, өндірушілерін және дистрибьюторларын байланыстырады. Банктердің вертикальды кейрецуға ықпалы аз. Бұл типке Toyota, Toshiba және Nissan мысалдары жатады. Басты компанияның пайдасына жұмыс істеу үшін маңыздылығына қарай бір немесе бірнеше еншілес компаниялар құрылады. Басты жеткізушілер басты компаниядан кейін екінші деңгейді құрайды, ал кіші өндіріс компаниялары үшінші және төртінші деңгейлерді құрайды. Жоғары деңгейдегі компаниялар ең көп пайда табады және нарықтағы құбылулардан ең жақсы қорғалған. Кейбір вертикальды кейрецулар көлденең кейрецудың біріне жатуы мүмкін. Вертикальды кейрецу автомобиль өнеркәсібінде тиімді және бәсекеге қабілетті ұйымдастыру моделі деп есептеледі.
Тарих
Жапонияны оккупациялау кезінде, одақтас державалардың Жоғарғы Бас қолбасшысы, генерал Дуглас Макартур басшылығымен, 1940 жылдардың соңында зайбацуды таратуға бағытталған ішінара сәтті әрекет жасалды. 16 зайбацу толық таратылуға бағытталды, ал тағы 26-сы таратылғаннан кейін қайта ұйымдастырылды. Дегенмен, зайбацуды тарату нәтижесінде құрылған компаниялар кейіннен қайта біріктірілді. Таратылған корпорациялар акцияларды сатып алу арқылы қайта байланыстырылып, көптеген салаларда көлденең интеграцияланған одақтар құрды. Мүмкіндігі шектес болған жағдайда, кейрецу компаниялары бір-бірін қамтамасыз етіп, альянстарды тік интеграциялады. Осы кезеңде ресми үкіметтік саясат, күшейген сауда бәсекелестігінен туындаған қысымға төтеп бере алатын берік сауда корпорацияларын құруға бағытталды. Басты кейрецулардың әрқайсысы бір банкке орталықтандырылған, ол кейрецу мүшелеріне қаржы берді және компаниялардағы үлестік қатысуларын сақтап тұрды. Әр банк кейрецудағы компанияларға күшті бақылауды жүзеге асырып, бақылау және төтенше жағдайларда көмек көрсетуші мекеме ретінде әрекет етті. Бұл құрылымның салдарының бірі – Жапониядағы жаулап алудың азаюы болды, себебі ешбір ұйым банктердің күшіне қарсы тұра алмады. Соңғы жылдары олардың арасындағы шекаралар нашарласа да, соғыстан кейінгі сегіз ірі кейрецу сақталды. Toyota тік интеграцияланған кейрецу топтарының ең ірісі саналады, бірақ компания Softbank және Seven & I Holdings Co. сияқты «жаңадан пайда болған» кейрецу ретінде қарастырылады. Жоғарғы жақтағы банктер қалыпты деңгейде үлкен емес, сондықтан ол басқа кейрецуларға қарағанда көлденең интеграцияланған деп есептеледі. 1990 жылдардағы жапон экономикасының төмендеуі кейрецуға елеулі әсер етті. Көптеген ірі банктер нашар несие портфелінен зардап шегіп, бірігуге немесе банкрот болуға мәжбүр болды. Бұл жеке кейрецулар арасындағы шекараларды бұлыңдырды: мысалы, Sumitomo Bank және Mitsui Bank 2001 жылы Sumitomo Mitsui Banking Corporation болып бірікті, ал Sanwa Bank (Hankyu Toho Group банкірі) Bank of Tokyo Mitsubishi UFJ құрамына кірді. Жалпы, бұл жағдайлар жапондық бизнес қауымдастығында ескі кейрецу жүйесінің тиімді бизнес-модель емес деген тұжырымға әкелді және кейрецу одақтарының жалпы әлсіреуіне себеп болды. Олар әлі де бар болғанымен, 2000 жылдарға дейін болғандай орталықтандырылмаған және интеграцияланбаған. Мысалы, көптеген қиындыққа тап болған жапондық компаниялар жаңа шындыққа бет бұрды, онда негізгі банктерінен қаржылық қолдау алу бұрынғыдан да қиын және ақырғысыздай көрінеді. Бұл компаниялардың арасында Sharp Corporation және Toshiba бар, олар 2010 жылдары қаржылық қиындықтарға байланысты шетелдік инвестицияларды қабылдауға мәжбүр болған жапондық компаниялар. Бұл өзгерген орта, өз кезегінде, Жапонияда корпоративтік сатып алу индустриясының өсуіне әкелді, өйткені компаниялар енді банктерінен оңай «құтқарыла» алмайды, сондай-ақ тәуелсіз акционерлер тарапынан туынды сот процестерінің көбеюіне себеп болды.
Жапониядан тыс жерлерде
Кейрецу моделі көбінесе Жапонияға тән ерекшелік. Дегенмен, көптеген жапондық емес, диверсификацияланған бизнес топтары кейрецу деп сипатталды, мысалы, Virgin Group (Ұлыбритания), Tata Group (Үндістан), Колумбияның Grupo Empresarial Antioqueño және Венесуэланың Grupo Cisneros. Автомобиль және банк индустриялары мемлекеттер арасында кең ауқымды өзара меншік желілерін құрды, бірақ ұлттық компаниялар көбінесе тәуелсіз басқарылады. Кейрецу сияқты жүйелердің орталықтары ретінде Deutsche Bank және кейбір кейрецу сияқты жүйелер, әдетте трасттар деп аталады, АҚШ-тағы JP Morgan және Mellon Financial/Mellon отбасы 19-шы ғасырдың соңында (шамамен Жапонияда құрылған кезеңде) инвестициялық банктер арқылы құрылған, бірақ олар 20-шы ғасырдың басында Теодор Рузвельт қолдаған монополияға қарсы заңнамамен шектелді. Ірі медиа компаниялардың көптеген дамыған елдердегі акциялардың өзара иелігінде де кейрецу формасын кездестіруге болады. Бұл көбінесе контент өндірушілерді нақты тарату арналарымен байланыстыру үшін жасалған, ал қымбат фильмдер сияқты ірі контент жобалары көбінесе бірнеше ірі компаниялар арасында бөлінген меншікпен біріктіріледі.
Қарсы пікір
Mitsubishi Гарвард құқық мектебінің профессоры Дж. Марк Рамсейер және Токио университетінің профессоры Йоширо Мива соғыстан кейінгі кейрецулердің 1960-шы жылдардағы марксистік ойшылдар тарапынан жапон экономикасында монополиялық капитал басымдығын көрсету үшін құрастырылған "аңыз" екенін айтты. Олар кейрецулер ішіндегі өзара акциялық қатыстың сиректігіне және нәзіктігіне, мүшелердің әр кейрецудің "басты банктерімен" қарым-қатынастарының тұрақсыздығына, сондай-ақ кейрецу басқаруының ядросын құрайды деп есептелетін заибацу түлектерінің "түскі клубтарының" ықпалы мен мүмкіндіктерінің жетіспеушілігіне назар салады.
АҚШ-Жапония арасындағы екіжақты қарым-қатынастар
2015 жылдың сәуір айында АҚШ Сауда өкілі Майкл Фроман және Жапония Экономика министрі Акира Амари, 12 елден құралған Транс-Тынық мұхит серіктестігінің ең ірі екі экономикасын ұсынып, «Жапония үшін ең үлкен екі кедергі» саналатын ауыл шаруашылығы және автокөлік бөлшектері мәселелері бойынша екіжақты келіссөздер жүргізді. Бұл екіжақты келісімдер күріш, шошқа еті және автомобильдер сияқты тауарларға қатысты бір-бірінің нарықтарын ашуға мүмкіндік беретін еді. Осы екіжақты келіссөздердің табысты аяқталуы ТТП-ның қалған он мүшесі үшін сауда келісімін аяқтаудың шарты болды.