Кіріспе

5 ғасырда Ұлыбританияға шапқыншылық жасады деген аңызға толы Хенгист пен Хорса ағайындылары – 5 ғасырда Англ, саксон және юта тайпаларын Ұлыбританияға шапқыншылық жасады деп есептелетін германдық ағайындылар. Дәстүр бойынша, Хенгист Кент патшалығының алғашқы патшасы болған. Қазіргі заманғы ғалымдар Хенгист пен Хорсаны мифтік тұлғалар деп санайды, себебі олардың есімдері аллитерацияға негіделген жануарлардың аттарына ұқсайды, олардың шежіресі жасалмаған сияқты көрінеді және Бед көздерінің анықтығы күмәнді. Олардың кейінірек «Англосаксондық жылнама» сияқты мәтіндерде егжей-тегжейлі бейнеленуі, олар өмір сүрген шаққа қарағанда, 9 ғасырдағы өткенге қатысты көзқарастарды көрсетеді. Ерте деректерге сәйкес, Хенгист пен Хорса Танет аралындағы Эббсфлитке келген. Бір кезде олар британдықтардың патшасы Вортигерннің жалдамалы әскерлері болды, бірақ кейін оған қарсы шықты (британдық деректерде олардың «Ұзын пышақтардың сатқындығы» деп танылғаны айтылады). Хорса британдықтармен шайқаста қаза тапты, ал Хенгист Кентті жаулап алып, оның патшаларының атасы болды. «Финнесбург фрагменті» мен «Беовульф» шығармаларында Хенгест есімді кейіпкер кездеседі, ол британдық аңыздың басшысымен бірдей болуы мүмкін. Дж. Р. Р. Толкин бұл Хенгест/Хенгист – бір адам және ол тарихи тұлға ретінде пайда болғанын болжайды. Хенгист тарихи тұрғыдан Дорсеттегі Хенгистбериде жерленген деп есептеледі.

Этимология

Көне ағылшын тіліндегі Хенгест және Хорса есімдері тиісінше "айғыр" және "ат" мағынасын білдіреді. Көне ағылшын тілінде жылқыны білдіретін алғашқы сөз – "eoh" болған. Эох прото-индоевропа тіліндегі *éḱwos түбірінен шыққан, содан латынша equus сөзі пайда болды, ол қазіргі ағылшын тіліндегі "equine" (атқа қатысты) және "equestrian" (ат спорты) сөздеріне бастау берді. Hors прото-индоевропа тіліндегі *kurs түбірінен, яғни "жүгіруден" шыққан, сонымен қатар "асығу", "тасымалдау" және "ағым" (соңғы екеуі француз тілінен алынған) сөздері де осы түбірден пайда болған. Hors ақырында eoh-тың орнын басып, герман тілдерінде қасиетті жануарлардың бастапқы есімдерінің орнына сипаттаушы сөздер қолданылуының үлгісіне сәйкес келді; мысалы, "қоңыр" дегенді білдіретін "аю" сөзі. "Шіркеу тарихы" мен "Англосаксон жылнамасы" Хорсаны бауыр деп сипатса, "Британ тарихында" оның есімі жай ғана Хорс деп берілген. Horsa есімі "ат" деген сөзбен басталатын күрделі есімнің қысқартылған түрі болуы мүмкін деген пікір бар.

Англия халқының шіркеу тарихы

Беда өзінің VIII ғасырдағы "Шіркеу тарихы" еңбегінде Англиядағы англдар, сакстар және ютар тайпаларының арасындағы алғашқы басшылар Хенгист пен Хорса болғандығын жазды. Ол Хорсаның британдықтармен болған шайқаста қаза тапқанын және содан кейін Шығыс Кентте жерленгенін, ал жазу кезінде оның ескерткіші әлі де тұрғанын хабарлайды. Бедаға сәйкес, Хенгист пен Хорса Витгилстің ұлдары, Виттаның ұлы, Вектаның ұлы, Воденнің ұлы еді.

Англосаксон жылнамасы

9-12 ғасырларда жинақталған тоғыз қолжазба мен үзінділерінен тұратын «Англосаксон хроникасы» 449 жылы Вортигерн Хенгист пен Хорсаны пиктілермен күресте әскеріне көмек көрсету үшін Британияға шақырғанын жазған. Ағалар Эопвинсфлотқа (Ebbsfleet) қонды, және олармен соғысқан жердің бәрінде пиктілерді жеңді. Хенгист пен Хорса Германияға «британиялықтардың әлсіздігі мен жердің байлығы» туралы хабар жіберіп, көмек сұрады. Олардың өтініші қабылданды және көмек келді. Кейін Германияның «үш билігінен: Ескі саксондар, англдер және ютардан» адамдар Британияға келді. Саксондар Эссекс, Сассекс және Уэссекске; ютарлар Кент, Уайт аралы және Гэмпширдің бір бөлігіне; ал англдер Шығыс Англия, Мерсия және Нортумбрияны қоныстандырды (олардың бастапқы отаны Ангельн бос қалды). Вустер хроникасы (Хроника D, 11 ғасырда жинақталған) және Питерборо хроникасы (Хроника E, 12 ғасырда жинақталған) бұл әскерлерді Хенгист пен Хорса ағалар, Витгилстің ұлдары, Виттаның ұлы, Вектаның ұлы, Воденнің ұлы басқарғанын көрсетеді, бірақ бұл ақпарат А, В, С немесе F нұсқаларында жоқ. 455 жылғы жазбада Хроника Хенгист пен Хорсаның Айлсфордта Вортигернге қарсы шайқасқанын және Хорсаның сол жерде қаза тапқанын баяндайды. Хенгист ұлы Эскпен бірге патшалықты өзіне қаратып алды. 457 жылы Хенгист пен Эск Крейфордта британдық әскерлермен шайқасып, «мың төрт адамды өлтірді». Британдықтар Кент жерін тастап, Лондонға қашты. 465 жылы Хенгест пен Эск Виппедесфлот шайқасында, шамасы Эббсфлиттің жанында, қайтадан шайқасып, он екі британдық басшыны өлтірді. 473 жылы Хроникадағы Хенгист немесе Хорса туралы соңғы жазбада Хенгист пен Эск «мол олжа» алғаны және британдар «ағылшындардан оттай қашқаны» айтылады.

Британдықтардың тарихы

9 ғасырдағы британдық Неннийге қатысты британдық тарихта Вортигерннің Британиядағы билігі кезінде Германиядан жер аударылған үш кеме, Хенгист пен Хорсаның басшылығымен, Британияға келгені жазылған. Содан кейін баянында екеуінің шежіресі келтіріледі: Хенгист пен Хорса Гвицглистің ұлдары, Гвиктаның ұлы, Гвихтаның ұлы, Вуденнің ұлы, Фреалофтың ұлы, Фредульфтің ұлы, Финннің ұлы, Фолегуальдтың ұлы, Гетаның ұлы. Гетаның "барлығына құдіреті мол Құдай мен Иеміз Иса Мәсіхтің" емес, "өздерінің бір тәңірлерінің ұрпағы" екені айтылған. 447 жылы Вортигерн Хенгист пен Хорсаны "достар ретінде" қабылдап, ағайынға Танет аралын берді. Саксондар Танетте "біршама уақыт" тұрғаннан кейін, Вортигерн оларға киім-кешек пен басқа да жабдықтарды беруге уәде берді, егер олар оған елінің жауларымен күресуге көмектессе. Саксондықтардың саны көбейген сайын британдықтар өз келісімдерін орындай алмай қалды, сондықтан оларға олардың көмегі енді қажет емес екенін және олар үйлеріне қайту керектігін айтты. Вортигерн Хенгистке өз елдестерін өзіне қарсы соғысуға шақыруға рұқсат берді. Ол "Скифияға" хабаршыларын жіберіп, сонда "бір топ" жауынгерді таңдап алды. Хабаршылармен бірге Хенгисттің әдемі қызы да келді. Хенгист Вортигерн мен оның офицерлерін, сондай-ақ аудармашы Серетикті қонаққа шақырып, той берді. Тойдың алдында Хенгист қызынан қонақтарға шарап пен сыраны көптеп ұсынуды талап етті, осылайша олар мас болып, басы ауырсын. Той кезінде Вортигерн оған ғашық болып, Хенгистке оның неке қиюына байланысты не қаласа, соны уәде етті. Хенгист "Англ нәсілінің оған қатысқан ақсақалдарымен кеңескеннен кейін" Кентке талап етті. Кенттің сол кездегі билеушісі бұған келіспей, Вортигерн келісті. Хенгист қызы Вортигернге берілді, ол онымен бірге ұйықтады және оны қатты сүйді. Хенгист Вортигернге өзінің әкесі де, кеңесшісі де болатынын, сондай-ақ оның кеңестерімен Вортигерн жеңіліске ұшырамайтынын айтты, "өйткені менің елдегі халқым мықты, соғысқа дайын және қайратты". Вортигерннің келісімімен Хенгист өзінің ұлы мен інісін шотландтарға және қабырғаға жақын жерде тұратындарға қарсы соғысуға жіберді. Вортигерн келісті, Охта мен Эбисса 40 кемемен келіп, пикттер жерін айналып, "көптеген аймақтарды" жаулап алды және Оркни аралдарына шабуыл жасады. Хенгист өз елінен кемелерді қайтаруды жалғастыра берді, сондықтан оның халқы бұрын тұрған кейбір аралдар қазірде адамсыз болып қалды. Ал Вортигерн сол уақытта Auxerre епискобы Германның қаһарына ұшырады (өз қызымен неке құрып, одан ұл туып) және кеңесінің кеңесімен жасырынып жүрді. Бірақ соңында оның ұлы Вортимер Хенгист пен Хорсаны және олардың адамдарын шайқасқа тартып, оларды Танетке қайтарып жіберді, сонда оларды қоршап, батыс жағынан қоршады. Соғыс күшейіп, әлсіреп жатты; саксондар қайта-қайта жер басып алды және қайта-қайта кері қайтарылды. Вортимер саксондарға төрт рет шабуыл жасады: бірінші рет сакстарды Танетте қоршады, екінші рет Дервент өзенінде шайқасты, үшінші рет Эпсфордта, онда Хорса мен Вортигерннің ұлы Катигерн қайтыс болды, және соңғы рет "Галлия теңізінің жағалауындағы тасқа жақын", онда саксондар жеңілді және өз кемелеріне қашты. "Қысқа уақыттан кейін" Вортимер қайтыс болды және саксондар "шетелдік пұтқа табынушылардың көмегімен" бекінді. Хенгист өз күшін жинап, Вортигернге бейбіт келісім ұсынысын жіберді. Вортигерн келісті, ал Хенгист британдықтар мен саксондықтардың басшыларын біріктіру үшін той дайындады. Алайда ол жігіттеріне пышақтарды аяқ астына жасырып қоюды бұйырды. Дұрыс сәтте Хенгист "Нима дер Секса" ("Пышақтарыңды шығарыңдар!") деп айқайлап, өз адамдары бейкүнә британдықтарды өлтірді. Алайда, олар Вортигернді құтқарды, ол сакстарға Эссекс, Сассекс, Миддлсекс және басқа да аталмаған аудандарды беру арқылы өзін құтқарып қалды. Герман Auxerre британдық әскердің қолбасшысы болып жарияланды. Британиялықтар дұға етіп, "аллилуйя" әнін айтып, Құдайға жалбарына отырып, саксондарды теңізге қарай қуып жіберді. Герман содан кейін Вортигерннің сарайында үш күн, үш түн бойы дұға етті, аспаннан от түсіп, сарайды жалмап алды. Вортигерн, Хенгист қызы, Вортигерннің басқа әйелдері және барлық басқа тұрғындары өртеніп өлді. Вортигерннің ықтимал баламалы тағдыры келтірілген. Алайда, сакстар санының өсуі жалғасты, ал Хенгист қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Охта оның орнын басып алды.

Британия патшаларының тарихы

Кейде "псевдотарихи" деп сипатталатын XII ғасырдағы "Британия патшаларының тарихы" еңбегінде Джеффри Монмутский британдықтар тарихындағы баяндаманы бейімдеп, оны едәуір кеңейтті. Хенгист пен Хорса 6 және 8-ші кітаптарда пайда болады.

8-кітап

Камбрияда Мерлин Вортигернге Аврелий Амброзий мен Утер Пендрагон ағайындыларының (Вортигерн ағасы Констансты және олардың әкесі король Константинді өлтіргеннен кейін бала кезімен Арморикаға қашып кеткен) сакстарды жеңіп, кек алу үшін қайтып келетінін пайғамбарлық етті. Олар келесі күні келіп, таралған британиялықтарды жинап, Аврелий патша деп жарияланды. Аврелий Камбрияға басып кірді және саксондарға көз тігуден бұрын Вортигернді өзінің мұнарасында тірідей өртеп жіберді. Вортигерннің өлімі туралы хабарды естігенде, Хенгист қорқып, әскерімен Хамберден тыс жерге қашып кетті. Ол Аврелийдің жақындап келуіне батылдықпен қарады да, оны қорғауға ең батыл сарбаздарын таңдады. Хенгист осы таңдалған адамдарға Аврелийден қорықпауды айтты, өйткені ол 10 000-нан аз Арморика британдарын әкелді (туған британдар ескеруге тұрарлық емес), ал 200 000 саксон болды. Хенгист пен оның адамдары британдықтарды күтпеген жерден алуға ниеттенген Мейсбели (бәлкім, Шеффилдке жақын Баллифилд) деген жерде Аурелиуске қарай алға жылды. Әскерлер жиналған кезде британиялықтар мен саксондықтар арасында соғыс басталды, екі жақ та "аз емес қан төкті". Эльдол Хенгисті табуға тырысты, бірақ оған қарсы күресуге мүмкіндігі болмады. "Құдайдың ерекше рақымымен" британиялықтар басымдықты иеленді, ал сакстар кері шегіп, Каерконанға (Конисбро) бет алды. Аурелий оларды қуып жетіп, кез келген саксонды өлтіріп немесе құлдыққа түсірді. Каерконанның Аурелиске қарсы тұра алмайтынын түсінген Хенгист қала сыртында тоқтап, адамдарына қарсы тұруға бұйырды, "өйткені ол өзінің бүкіл қауіпсіздігі енді семсерінде екенін білген". Аурелий Хенгистке жетіп, "өте қатал" шайқас басталды, сакстар ауыр шығынға қарамастан өздерінің жерін сақтады. Олар арморикалық британиялықтардың ат жасағы келгенге дейін жеңіске жақын болды. Корнуолл герцогы Горлойс келген кезде, Эльдол күннің жеңгенін біліп, Хенгисттің қаруын ұстап алды да, оны британдықтардың қатарына сүйретті. Саксондар қашып кетті. Хенгисттің ұлы Окта Йоркке, ал оның туысы Эоса Алклудқа (Дамбартон) кетіп қалды. Аурелий ұрыстан үш күн өткен соң, бас офицерлер кеңесін шақырып, Хенгистпен не істеу керектігін шешті. Глостердің епископы, Эльдольдің ағасы Эльдад былай деді: "Егер бәрі оны босатуды мақұлдаса да, мен оны өлтіремін. Пайғамбар Самуил Амалектің патшасы Агагты жеңіп алған кезде оны өлтіріп, былай деді: "Сенің семсерің әйелдерді баласыз қалдырғандай, сенің анаң да басқа әйелдердің арасында баласыз қалдырылады!" Сондықтан екінші Агаг - Хенгистпен де солай істеңдер!" Нәтижесінде, Эльдол Хенгисті қаладан шығарып, оның басын шауып тастады. Аурелий "барлық іс-әрекетінде байсалдылық танытты" және пұтқа табынушылардың дәстүріне сай, оның мәйіті жерленіп, үстіне үйінді орнатылды.

Эдда прозасы

13 ғасырда жазған исландтық Снорри Стурлусон, «Прозалық Эдда»ның бірінші кітабы – «Прологта» Хенгистті қысқаша атайды. «Пролог» герман тарихын эухемеризацияланған түрде баяндайды, соның ішінде Воден өзінің үш ұлын Саксонияны басқаруға тағайындағаны туралы мәлімет келтіріледі. Шығыс Саксонияның билеушісі Веггедег болды, оның ұлдарының бірі Витргильс, ол Виттаның әкесі, ал Витта Хенгисттің әкесі болды.

Жылқы басымен жасалған қақпақтар

Төменгі Саксония мен Шлезвиг-Гольштейндегі шаруа үйлеріндегі жылқы басты шатырлар 1875 жылға дейін "Hengst und Hors" (төменгі неміс тілінде "айғыр және бие") деп аталған. Рудольф Симек осы жылқы басты шатырларды бүгін де көруге болады деп атап көрсетті және жылқы басты шатырлар Хенгист пен Хорсаның бастапқыда мифологиялық, жылқы пішіндес болғандығын растайды. Мартин Личфилд Вест бұл жылқы басшалары аймақтағы ежелгі діни амалдардың қалдықтары болуы мүмкін деп пікір білдіреді.

Финнесбург фрагменті мен Беовульф

Финнсбург фрагментінің 34-жолында Финнсбург шайқасы туралы аңыз баяндалады. «Беовульф» поэмасында скальд фрагментте келтірілмеген мәліметтерді қоса, Финнсбург оқиғаларын қысқаша сипаттайтын шығарма оқиды. Хенгест 1082 және 1091-жолдарда есімдері аталады. Кейбір ғалымдар осы екі деректе де айтылған тұлғаның Хенгист және Хорса туралы деректердегі Хенгист екенін жорамалдайды, бірақ Хорса екі дереккөздің ешқайсысында есімдері тілмеленбеген. «Финн және Хенгест» атты еңбегінде Дж.Р.Р. Толкин Хенгист – тарихи тұлға болған және Хенгист Финнсбург фрагменті мен «Беовульф» поэмасындағы оқиғалардан кейін Ұлыбританияға келгенін айтқан. Патрик Симс Уильямс бұл мәліметке күмәнді қарап, Беддің «Шіркеу тарихында» Хенгист пен Хорса туралы баяндамасына сүйенген Кентерберийлік көзі екі бөлек дәстүрді шатастырған болуы мүмкін деген пікірді келтіреді.

Ашандар

Гримм ағайындылары өздерінің «Неміс аңыздары» жинағының 413-ші аңызына жазған түсіндірмелерінде Хенгистті саксон тайпасының мифтік бірінші патшасы Ашанеспен байланыстырды. Редактор және аудармашы Дональд Уорд осы ертегіге жазған түсініктемесінде, тілдік тұрғыдан алғанда бұл байланысты дұрыс емес деп санайды.

Қазіргі заманның ықпалы

Хенгист пен Хорса қазіргі заманда түрлі бұқаралық ақпарат құралдарында кездеседі. 1616 және 1620 жылдар аралығында жазылған Томас Миддлтонның «Хенгист, Кент патшасы» пьесасында Хенгист пен Хорса (Херсус ретінде) бейнеленген. 1776 жылдың 6 шілдесінде Америка Құрама Штаттарының Ұлы мөрінің жасалуы жөніндегі алғашқы комитет отырысын өткізді. Комитет мүшелерінің бірі Томас Джефферсон мөрдің бір жағында «біз олардан шыққанбыз деп мақтан тұтатын, саяси ұстанымдары мен үкімет формасын қабылдаған саксондық басшылар» Хенгист пен Хорсаның суретін салуды ұсынды. «Хенгист пен Хорсус» 1796 жылы Уильям Шекспирдің жаңадан табылған туындысы деп жарияланған, бірақ Уильям Генри Ирландияның әйелдерге арналған алдауы екені көп ұзамай анықталған «Вортигерн мен Ровена» пьесасында қарсыластар рөлінде көрінеді. Бұл екеуінің есімдері Германия тарихының көрнекті тұлғаларын құрметтейтін Регенсбургтегі Вальхалла ғибадатханасындағы тақташаларда жазылған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде екі британдық әскери планері ағайындылардың есімімен аталады: «Слингсби Хенгист» және «Эйрспид Хорса». 20 ғасырдың американдық ақыны Робинсон Джефферс «Хенгист пен Хорсаға арналған ода» атты өлең жазды. Сол сияқты, Хорхе Луис Борхестің «Хенгист кьире хомбрес» (449 ж.) поэмасы 1977 жылы «Нью-Йоркер» журналында жарияланды. 1949 жылы Данияның Георг ханзадасы Кенттегі Пегвелл шығанағына «Хьюгин» атты ұзын кемені арнау үшін келді, бұл Хенгист пен Хорсаның б.з. 449 жылы жақын орналасқан Эббсфлитке шабуыл жасағандығын еске түсірді. Артур патшасы туралы ортағасырлық әңгімелерде Хенгист пен Хорса туралы ештеңе айтылмаса да, кейбір қазіргі заманғы Артур әңгімелері оларды байланыстырады. Мысалы, Мэри Стюарттың «Мерлин трилогиясында» Хенгист пен Хорсаны Амброзий өлімге жібереді; Хенгистке саксондық толық жерлеу рәсімі жасалады, ол қаруларымен бірге өртеді. Альфред Дуганның «Патшаның санасы» кітабында Хенгист Уэссекс патшалығының аңызға айналған негізін қалаушы Сердик Элесингтің ерте өмірінде маңызды рөл атқарады. Танет аралындағы A299 тас жолының бір бөлігі Хенгист жолы деп аталады. Хенгисттің жасағы мен Хорсаның отряды Paradox Development Studio ойын жасаушы компаниясының танымал «Crusader Kings III» ойынында жалдамалы әскерлер ретінде де пайда болады.