Кіріспе

Ирандық саясаткер Мирза Хасан Аштиани (میرزا حسن آشتیانی), жалпыға белгілі Мостовфи ол Мамалек (مستوفی الممالک; 1871 1932) атағы бойынша белгілі Мостовфидің әкесі - Каджар сотының бюрократы, Насераддин Шахтың бас визирі және премьер-министр Мирза Юсуф Мостовфи әл Мамалек. Оның әкесі Тегеран қаласының жаңа аумағын анықтауды да атқарды, онда халықтың саны 150000-ге жетті. Оның бабасы Мирза Хасан Мостофи әл Мамалек I болды және Мұхаммед Шах Қажардың тұсында Мостофи әл Мамалек атағын алды. Мостофи Мохаммад Моссадектің екінші туысы болды. Әкесінің өлімінен бір жыл бұрын Насереддин Шах жас Хасанға "Мостовфи оль Мамалек" ("елдің бас қаржыгері") атағын берді. Мостовфиол Мамалектер отбасы қаржы министрлігінің орталық кеңсесін 19-шы ғасырдан бастап 1920-шы жылдарға дейін әкеден ұлына тапсырды. Осы кезеңде ол көптеген еуропалық елдерге барып, олардың үкімет жүйесін бақылады.

Саяси мансап

Парсы конституциялық революциясы кезінде Мостофи 15 рет министр, 6 рет премьер-министр болып тағайындалды. Өзінің мансабының әртүрлі кезеңдерінде ол премьер-министр, соғыс министрі, мәжіліс мүшесі және портфелі жоқ министр лауазымдарында болды. Әкесі сияқты Мостофи де өзін ер адам ретінде ұстаған және мейірімді, адал, табанды, кішіпейіл және жомарт деп саналған.

Сын

Өзінің танымалдығына қарамастан Мостофи кейде Мәжiлiске ұсынған ұсыныстарын жүзеге асыру қабілеті бар мықты үкімет құра алмағаны үшін сынға ұшырайды. Сондай-ақ, Мостоуфи кейде мықты басшылықтың жоқтығын көрсетті деп айтылады.

Императорлық адалдық

Оның шетелдік державаларға деген адалдығы туралы деректер әртүрлі, кейбіреулері оның русофил болғанын, ал басқалары ол немістер мен түріктерді жақтағанын айтады.

Бірінші термин

Иранға оралғаннан кейін Мостофи Мәжлес бомбаға ұшырағанға дейін соғыс министрі болды. Тегеранды жаулап алғаннан кейін ол алдымен Сепахдар Азамның кабинетінде қаржы министрі болып тағайындалды, содан кейін Ахмад Шаһтың сотының министрі болды. Сепадардың бірінші кабинетінің отставкасынан кейін Ахмад Шаһтың премьер-министрі болды. Демократтарға қолдау білдіретін барлық күштер бұл бұйрыққа бағынды, алайда кейбір модератившілер бұл бұйрықты елемеді, соның ішінде Саттар хан да. Қарапайымдылық жақтастарының әрекеті нәтижесінде үкімет Тегеранның жаңадан тағайындалған полиция бастығы Епрем Ханды бұйрықты жүзеге асыруға қолданды. Осылайша Мостофи қажет болған кезде қатаң шешім қабылдай алатынын дәлелдеді.

Екінші термин

Мостофидің екінші рет премьер-министр болып тағайындалуы Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен тұспа-тұс келді. Иран соғыста бейтараптығын жариялады және бейтараптықты қолдайтыны белгілі Мостофиді тағайындап, ел өзінің бейтарап ұстанымын одан әрі нығайтты. Алайда оның үкіметі неміс және түрік күштеріне жақындады. Бұл ретте Германияны қолдауды тек қана Иранға ағылшындар мен ресейліктердің ықпалын шектеуге көмектесетін үшінші елге қолдау көрсету үшін жасалатын саяси қадам деп қарастырғанын атап өту маңызды. Мостофи Ресей билігіне барып, Әзірбайжаннан әскерлерін шығарып алуларын сұрады, өйткені олардың болуы түріктерге басып кіруге себеп болды. Орыс жауабы түрік әскерінің қосылмауына қандай кепілдіктер беру керектігін сұраған. Иранның орталықтандырылған мемлекетінің болмауы Мостофи кабинетінің және шаһтың бұл мәселеде неге құдіреті жоқ екенін түсіндіруге көмектеседі. Бұл екінші мерзімде Мостофи Иранның жаңғыруына қатысты ұстаным қабылдағанын көрсетті. Екінші кабинетінің бағдарламасында Мостоуфи ескі зейнетақы жүйесін жоюды, жаңа Кодексті аяқтауды, Әділет министрлігі үшін кадрларды даярлау үшін зайырлы заң мектебін құруды, бірнеше қыздар мектебін құруды және телеграф байланысын басқаруға арналған жаңа заңдарды ұсынды. Бұл ұсыныстарды 1914 жылы Мәжлес қабылдамады. Мостофи Тегеранның депутаты болып сайланды, бірақ премьер-министр болу үшін отставкаға кетті.

Үшінші термин

1915 жылдың тамызында, отставкаға шыққаннан кейін алты айдан аз уақыт өткенде, Мостофи тағы да премьер-министр болды. Ол билікке келген кезде, ұлттықшылдар арасында неміс танымалдылығы өсті. Үшінші мәжіліс кезінде патшалық Ресей армиясының экспедициялық күші Қазвиннен Тегеранға кетті. Мостофи немістердің Иранның тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығына кепілдік беруін ұсынды. Мостоуфи сонымен қатар бірқатар шарттарды бекітті, соның ішінде немістер Иранға несие беру және офицерлерді беру. Егер бұл талаптардың барлығы орындалса, оның үкіметі одақтастарға соғыс жариялауға дайын болады. Ол сондай-ақ, егер барлық шарттар орындалмаса, Германияның Ирандағы барлық іс-әрекетін тоқтатуға тура келетінін мәлімдеді. Германияның жақсы ниеттілігі Осман әскерінің кері шегінуін қамтамасыз етті және қаржылық көмек ұсынды, бірақ шарттарға келіспеді. Неміс фирмасының міндеттемесіз жауап беруіне байланысты келіссөздер жүзеге асырылатын саясатқа әкелмеді. Сонымен қатар одақтастар құпия келіссөздерді анықтады. 1915 жылдың 7 қарашасында Ресей әскерлері астанаға қарай аттанды. Неміс елшісі бір күн бұрын кеткен болатын, Мостофи өз орынбасарлары мен шахты да Қомға кетуге кеңес берді. 44 депутат, газет редакторы мен жандармерия Құмға кетті. Бұл "эмиграция" деп аталды, бұл британдықтар мен ресейліктердің ықпалынан азат үкімет құру үмітімен жасалды. Бастапқыда келіскен шаһ Тегерандағы ресейлік және британдық министрлерден өз ойын өзгертті. Осылай ой қалпы өзгергеннен кейін тәуелсіз үкімет құрудың мүмкіндігі жойылды.

Төртінші мерзім

Мостоуфидің премьер-министр ретінде төртінші өкілеттігі елде қатты құрғақшылық пен ашаршылықты бастан кешірді. Кейбір деректер бойынша, солтүстіктегілердің 25% -ы қаза тапты. Бұл 1918 жылы Персия тұмауының эпидемиясымен бірге болды, ол тез және апатты болды.

Бесінші мерзім

Мостоуфидің бесінші өкілеттігі 1923 жылдың қаңтарында басталды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталып, Ресей революциясы жақсы қалыптасқан еді. Сол кезде Сардар Сепа деп аталатын Реза хан Мостофи кабинетінде соғыс министрі лауазымына ие болды. Сол кездегі саясаттағы ең қорқынышты қарсыластарының бірі Хасан Модаррес болды, ол Мостофи кабинетін құлатуға көптеген күш салды. Ахмед Шах Қажардың толық қолдауына қарамастан, Мостофи кабинеті саяси қарсыластарының қысымымен құлдырады. 5-ші Меджлиске сайлау алдында Модаррес және оның парламенттегі жақтастары Мостоуфи кабинетіне қарсы белсенді түрде науқан жүргізді. Олар үкіметке ресми сұрақ қойды, оған сенім білдіру туралы дауыс беру рәсімі жасалды. Министрлер сұрақтарға сенімді жауап берді. Көшедегі саясаттың мұндай түріне үйренбеген Мостофи ашулы әрі көңілі қалды деп айтылады. Ол парламенттегі ең әйгілі сөзін айтып, парламенттің мүшелерін "ажыл (құрғақ жаңғақ) беру және алу үшін айыптайды, бұл парсы тілінде пара беру және алу дегенді білдіреді. Ол: "Менің ас қорыту жүйесінде проблемаларым бар, мен ешқандай ажил қабылдамаймын және бермейді" деп айтқан деп есептеледі. Ол парламенттік мүшелерді мақтап, мақтап сөйлеудің орнына, оларды сыбайлас жемқор деп атаған алғашқы премьер-министр болды. Ол министрлерімен бірге парламенттен шығып, тікелей шахқа барып, отставкаға кетті. Хасан Модаррестің 1919 жылы Иран мен Ұлыбритания арасында жасалған келісімді жоюға кіріскені белгілі болды. Қоғам мемлекеттік мұражай, мемлекеттік кітапхана және ежелгі Иран сәулетінің мотивтерін енгізген бірнеше кесенелер салдырды. Бұл қоғамды модернисттік үкіметтік қызметкерлер мен батысқа қарайтын зиялы адамдар құрды, олардың арасында Мостофи болды.

Өлім және мұра

Мирза Хасан Мостоуфи әл Мамалек 1932 жылы 27 тамызда жүрек соғысынан қайтыс болды. Ол Ванак ауылында орналасқан отбасылық кесенеде жерленді. Жерлеу процессиясы Ванақтың армян тұрғындарымен бірге мәйітті тасушылармен бірге мәйітке дейін бір шақырым бойы жүріп, содан кейін 80 немесе одан да көп көлікте болды. Мавзолей қазіргі уақытта Альзахра университеті аумағында орналасқан. Мостоффидің бірнеше баласы болды, оның ішінде Mirza Yousof Mostowfi al Mamalek II, ол әкесімен аталған болуы мүмкін. Оның ұрпақтары қазір "Мостофи әл Мамелеки", "Мостовфи", "Тахрири", "Дабири" деген тегін алып жүр.

Хасан Абад алаңы

Аянт пен оның айналасындағы ғимараттар он жыл ішінде салынған. Хасан Абадты Насер әд Дин Шахтың уәзирі Мырза Юсуф Мостоффи әл Мамалек салған. Ол бұл жерді өзінің ұлы Мирза Хасан Мостофи әл Мамалектің атымен атады. Ол Ренессанс дәуірінің сәулет өнерінен шықты және Ренессанс дәуірінің әйгілі итальяндық сәулетшісі Палладионың шығармаларынан алынған. 1979 жылы Иран төңкерісінен кейін алаң "Шахривар алаңының 31-і" деп аталды, бірақ жаңа атау берілмеді және ол әлі күнге дейін "Хассан Абад алаңы" деп аталады.