Кіріспе

Үндістан мен Пәкістанда аралық өзен Гхаггар Хакра өзені - Үндістан мен Пәкістанда тек муссон кезінде ғана ағатын аралық өзен. Өзен Тар шөлінде Оту бөгеті алдында Гаггар, ал бөгеттің төменгі ағысында Хакра деп аталады. Хараппаға дейінгі кезеңде Гаггар Сатледж өзенінің саласы болды. Ол әлі күнге дейін Сатледждің осы палеоканалмен және, мүмкін, Ямунамен байланысты, ол Нара өзенінде аяқталды, қазіргі уақытта Сыр сағасы арқылы теңізге қосылатын Индус өзенінің дельта арнасы. Сатледж өз бағытын шамамен 8000 - 10000 жыл бұрын өзгертіп, Гаггар Хакраны Тар шөлінде аяқталатын муссондық өзендер жүйесі ретінде қалдырды. Инд өзені өркендеуімен айналысқан мұссонның бұзылуынан кейін Инд өркениетінің өркендеуі 5000 жыл бұрын болды. Инд өркениетінің ескірген жерлері (б.з.д. 2600-1900) Пәкістанның Хакра өзенінің орта ағысында кездеседі. Шамамен 4000 жыл бұрын, Инд алқабы өркениетінің құлдырауы мұң шашылғанымен, Гхаггар Хакра өзені құрғап, шағын маусымдық өзенге айналды. ХІХ ғасырдың ғалымдары мен ХХ ғасырдың алғашқы жылдары, сондай-ақ кейбір жақында шыққан авторлар, Гхаггар Хакра сол кезде құрғап қалғандығына қарамастан, Гималайдан тамақтанатын өзендермен қоректенген, Риг Ведада айтылған Сарасвати өзенінің жойылған қалдықтары болуы мүмкін деп болжады.

Өзен ағысы

Бассейн екі бөліктен тұрады, олар - Хадир және Бангар. Бангар - жаңбырлы маусымда су баспайтын биік жағалаулар, ал хадар - су басуы мүмкін төменгі аймақ.

Қағғар өзені

Гхаггар - Үндістандағы маусымдық жаңбыр кезінде ағып жатқан өзен. Ол Химачал Прадештің Шивалик тауларындағы Дагшаи ауылында теңіз деңгейінен жоғары орналасқан және Пенджаб пен Харьяна штаттары арқылы Раджастанға ағып өтеді; Харьяна штатының Сирса қаласының оңтүстік-батысында және Раджастанның Талвара көлі жағында. Сирса қаласының маңында орналасқан Отту бөгеті арқылы құйылған Гаггар өзені екі суару арнасын қамтамасыз етеді.

Гаггарлардың салықтары

Гаггардың негізгі салалары - Каушалья, Марканда, Сарсути, Тангри және Чаутанг.

Хакра өзені

Хакра - Пәкістанның Форт-Аббас қаласының маңында орналасқан өзеннің құрғаған арнасы, ол Үндістандағы Гаггар өзенінің жалғасы. Хакра каналы Сатледж және Ямунаның палеоканалдарына қосылған, олар Сир сағасы арқылы теңізге қосылатын Индус өзенінің дельта каналы Нара өзенінде аяқталады. Сатледж өз бағытын шамамен 8000 - 10000 жыл бұрын өзгертіп, Гаггар Хакраны Тар шөлінде аяқталатын муссондық өзендер жүйесі ретінде қалдырды. Бұл Сатледж / Ямуна палеоканал Синд арқылы ағып өтті, оның белгілерін Синд аймақтарында, мысалы, Хайрпур, Навабшах, Сангар және Тарпаркарда табуға болады. Ежелгі Инд өріні өркениетінің (2600 1900 б.з.д.) көптеген ескерткіштері Пакистанның (құрғаған) Хакра өзенінің орта ағысында орналасқан. IVC орындары Бахавалпур ауданының ортасынан оңтүстікке қарай табылған жоқ және Хакра сол жерде бір қатар соңғы көлдерде аяқталды деп болжанады.

Палеография

Инд бассейніндегі өзендер жиі өзгеріп отыратыны туралы жалпы келісім болса да, бұл өзгерістердің нақты реті мен олардың датасы проблемалық болды. Бұрынғы басылымдарда Сатледж пен Ямуна Хакраға ерте Харапп дәуірінде құйылып, мұссонның Гхаггарға жеткілікті көлемде сумен қамтамасыз еткені айтылған. Сатледж мен Ямуна б.з.д. 2500 және б.з.д. 1900 жылдар аралығында тектоникалық оқиғаларға немесе "өткірт тегіс жазық жерлерде шамалы өзгерген градиенттерге" байланысты бағытын өзгертті, нәтижесінде Хакра Тара шөлінде құрғап қалды. Соңғы басылымдар Сатледж мен Ямуна өзендерінің бағыты Харапп дәуірінен бұрын ауысқандығын, мұз шашы Гхаггар Хакраны тамақтандырған және Харапп дәуірінің соңында құрғағандығын көрсетті.

Голоценге дейінгі кезең

Сатледждің палео арнасы мұз дәуірі аяқталғанға дейін, шамамен 10,000 8,000 жыл бұрын, Нара өзені арқылы Кютчтің Раннаға құйылып, белсенді болды. Клифт және басқалар. (2012), циркон құм түйіршіктерін қолдану арқылы, Чолистандағы Инд өркениетінің жерлеріне жақын жер асты өзен арналары құрғақ Гхаггар Хакра төсегінің астында батыс жерлерде Биас өзенімен, ал шығыста Сатледж және Ямунамен шөгінділік туыстық қатынас көрсетіп, Ямунаның өзі немесе Ямунаның арнасы, Сатледж арнасымен бірге, Инд өркениетінің басталуынан бұрын, б.з.д. 47000 мен б.з.д. 2017 жылы Ажит Сингх және басқалар оптикалық стимуляцияланған люминесценцияны қолдана отырып, құм түйіршіктерін талдау Гаггар Хакраның палеоканал дегені шын мәнінде Сатледждің бұрынғы бағыты екенін көрсетті, ол Хараппа өркениетінің дамуынан бұрын қазіргі бағытына ауысты. Сатледж өзенінің осы ескі теңіз жолын тастауы 15 000 жыл бұрын басталып, 8 000 жыл бұрын аяқталды. Ажит Сингх және басқалар. Қала тұрғындары көп жылдық өзеннің бойында емес, маусымдық өзеннің бойында қоныстанған, бұл су тасқынынан сақталған. Конде және басқалар. (2017) Ұлы Кетх Ранны Индден басқа көзден шөгінді алғандығын растайды, бірақ бұл көз шамамен б.з.д. Бұл 10 мың жыл бұрын болған. Дәл солай, Дейв және басқалар. (2019) "біздің нәтижелер ежелгі қоныстар мен Гималайдың үлкен өзендері арасындағы ұсынылып отырған байланысты жоққа шығарады және осы аймақты кесіп өтетін негізгі палеосуалық жүйе Хараппа өркениетінің құрылуына дейін көп уақыт бұрын тоқтағанын көрсетеді" деп мәлімдейді.

Жеткілікті IVC

IVC кезінде Гхаггар Хакра өзен жүйесі Гималай өзенімен қоректенген үлкен мұздық емес, муссондық өзен болды. Инд өзені өркендеуімен айналысқан мұссонның бұзылуынан кейін Инд өркениетінің өркендеуі 5000 жыл бұрын болды. Инд өркениетінің ескірген жерлері (б.з.д. 2600-1900) Пәкістанның Хакра өзенінің орта ағысында кездеседі. 4000-ға жуық уақыт өткенде Инд өріні өркениетінің құлдырауы басталды. Мұссонның құлдырауы одан әрі азайып, Гхаггар Хакра өзені құрғап, шағын маусымдық өзенге айналды. Археолог Рита Райттің айтуынша, құжатталған жерлердің көп болуы қоныстардың қысқа мерзімді болмысына байланысты болуы мүмкін, тұрғындар су іздеу үшін жиі қозғалады. Археолог Шерин Ратнагардың айтуынша, Үндістандағы көптеген Гаггар Хакра жерлері жергілікті мәдениеттің жерлері болып табылады; кейбір жерлер Хараппа өркениетінің байланысын көрсетеді, бірақ тек бірнешеуі ғана толыққанды дамыған Хараппалар. Гетальбен Сидхав Гхаггар Хакраның көптеген жерлері туралы мәлімдемелер саяси мағынада жасалған және тым көп. Инд өзені белсенді өзен болып қала берген кезде, Гхаггар Хакра құрғап, көптеген сайттарды бұзбай қалдырды, бұл осындай көптеген сайттардың табылғанын түсіндіреді.

Хакраның құрғап кетуі және ИВК-нің құлдырауы

Б.з.д. 2-мыңжылдықтың аяғында Гхаггар Хакра өзен жүйесі құрғап, қазіргідей шағын маусымдық өзенге айналды, бұл Хараппа өркениетін әсер етті. refn 下一组=noteFrom Brooke (2015): Бар Мэтьюс және Авенер Айалон (2015). refn Bar Matthews & Avner Ayalon "Олтоцен ортасындағы климаттың өзгеруі" Брук (2015) Муссонның азаюы, әсіресе, Гхаггар Хакра жүйесіне әсер етті, ол қысқа мерзімді болды және негізінен тасталды, IVC шамамен 4000 жыл бұрын жергілікті елді мекендерде қайта ұйымдастырылды. Хараппан кезеңінің аяғында ортаңғы Гхаггар Хакра каналында және Инд аңғарында кеш Хараппан сайттарының саны азайды, ал жоғарғы Гхаггар Сатледж каналдарында және Саураштрада кеңейді. IVC халқы шығысқа қарай Индо-Ганга жазығының ылғалды аймақтарына көшіп барды, онда орталықтандырылған кеш Харапп кезеңі болды. Б.з.д. үшінші мыңжылдықта кең таралған осы құрғақшылық еуразиялық далаларда су тапшылығы мен экологиялық өзгерістерге әкелді, бұл өсімдіктердің өзгеруіне әкелді, "жоғары қозғалыс және көшпелі мал шаруашылығына көшуге" әкелді. Бұл көші-қон ақырында Үнді-Арийлердің Оңтүстік Азияға көшіп кетуіне әкелді. Гхаггар өзенінің аңғарындағы боялған сұр керамиканың аз таралуы осы кезеңде Гхаггар өзенінің кептірілгенін көрсетеді.

Ригведалық Сарасвати өзенімен сәйкестендіру

XIX ғасырдан бастап мифологиялық Сарасвати өзенін Гхаггар Хакра өзенімен бірдейлендіру туралы ұсыныстар жасалды. Сарасвати жиі айтылады Риг Веда, ол оны Синда мен Гангтың арасында орналасқан күшті өзен ретінде сипаттайды, ал кейінірек Ведалық мәтіндер оны шөл далаға жоғалып кету деп сипаттайды. Гхаггар Хакра өзенінің осындай күшті өзен болғанының себебі - Гималай тауларынан қардың еріген суын алатын қосалқы өзендер болған. Алайда, соңғы зерттеулер көрсеткендей, Гхаггар Хакра Хараппа дәуірінде муссонмен қоректенген және Веда дәуірінде құрғап қалған.

Риг Веда

Сарасвати өзені Ригведаның төртінші кітабынан басқа барлық кітаптарында айтылған. Бұл өзенге арнап жазылған әнұрандар: РВ 6.61, РВ 7.95 және РВ 7.96. Бұл өзен "таулардан басталып, теңізге дейін" ағады, оны кейбір адамдар Үнді мұхиты деп санайды. Риг Веда Хараппан дәуірінің соңғы кезеңінде құрастырылған, ал Шаффердің айтуынша, Сарасватидің Риг Ведада басымдылығының себебі - Хараппан халқының шығысқа қарай Харьянаға көшуі. Сарасвати өзенімен сәйкестендіру Ведалық мәтіндердегі атауларға негізделген, мысалы, Ригведа 10.75.05 өзендерінің санауында; реті - Ганг, Ямуна, Сарасвати, Сутудри, Парусни. Кейінгі Веда мәтіндерінде өзен Винасанада (сөзбе-сөз "жоғалып бара жатқан") немесе Упамаханада жоғалып кететіні туралы жазылған, ал Ведадан кейінгі мәтіндерде Ямуна мен Ганг екеуі Праягада (Аллахабад) көзге көрінбейтін өзен ретінде қосылады. Кейбіреулер қазіргі Гангтың қасиеттілігі ежелгі Сарасвати өзенінің қасиетті, өмір беретін суларын қабылдауымен тікелей байланысты деп айтады. Махабхаратада Сарасвати өзені шөл далада (Винасана немесе Адарсана деп аталатын жерде) құрғап қалды деп айтылады.

Сәйкестендіру

XIX және XX ғасырдың басындағы ғалымдар, мысалы, шығыстанушы Кристиан Лассен (1800-1876), филолог және индулог Макс Мюллер (1823-1900), археолог Аурел Штайн (1862-1943) және геолог Р. Д. Олдхам (1858-1936) Гаггар Хакраны ежелгі санскрит әнұранының ауызша беріліп отырған жинағында, яғни Риг Ведада 1500-1200 жылдар аралығында құрастырылған өзеннің жойылған қалдықтары болуы мүмкін деп есептеген. Жақында, бірақ 2012 жылы Джосанның жарияланғанынан бұрын жазған және Сатледж мен Ямунаның арпапалық бағытын ауыстырып кеткенін болжай отырып, бірнеше ғалымдар ескі Гхаггар Хакра өзенін Ведалық Сарасвати өзенімен және Чаутангты Дришадвати өзенімен сәйкестендірді. Грегори Поссел мен Джейн МакИнтош Гхаггар Хакра өзенін "Сарасвати" деп атайды. 2002 және 2008 жылдары Гхаггар Хакра өздерінің Индус өркениетінің тарихы туралы кітаптарында "Лингвистикалық, археологиялық және тарихи деректер Ведалардың Сарасватиі қазіргі Гхаггар немесе Хакра екенін көрсетеді" деп мәлімдейді. Себебі, осы уақытқа дейін белгілі болған Инд аңғарының көпшілігі Гхаггар-Хакра өзенінде және оның қоныстарында орналасқан, ал Инд өзенінде емес. Кейбір Үнді археологтары, мысалы, С. П. Гупта, "Инд Сарасвати өркениет" термині қолданылуын ұсынды.

Қарсылық

Ромила Тапар бұл сәйкестендіруді "талаш" деп атайды және оны жоққа шығарады, "биік таулар" арқылы ағып жатқан Сарасвати суының сипаттамалары Гаггардың бағытымен сәйкес келмейтінін байқап, Сарасвати - Ауғанстанның Хараксвати өзені екенін айтады. Уилктің айтуынша, бұл анықтаманы анықтау қиын, өйткені Гхаггар Хакра өзені Ведалар құрастырылған кезде кептірілген, ал Веда халқының Солтүстік Үндістанға көшіп кетуі туралы айтпағанда. Гхаггар-хакра гималайлық көздерден қоректенген деген ой соңғы геофизикалық зерттеулер арқылы қарама-қайшы болды, бұл Гхаггар-хакра жүйесі, гаррапалық дәуірде адам қонысын қамтамасыз етуге жеткілікті мөлшерде су ағыны болса да, Гималайдың мұздықтары мен қарларынан емес, көпжылдық муссондық өзендер жүйесінен пайда болған. Мұссонның төмендеуімен өз шөгінділерінде кең аңғарлар қазып алған Гималайдағы барлық өзендерден айырмашылығы, Сатледж мен Ямуна арасында мұндай аңғар жоқ, бұл Гаггар Хакраның да, сол аймақтағы басқа да Сарасвати кандидатының да Гималайлық көзі жоқ екенін көрсетеді. Раджеш Коччар одан әрі былай дейді: егер Сатледж мен Ямуна Вед кезеңінде Гаггарға құйылса да, ол Риг Вед сипаттамаларына сәйкес келмейді, өйткені "Сатлудж мен Ямунаны қоректендірген қар төменгі Гаггарды ғана нығайтады. Жоғарғы Гаггар әлі күнге дейін қазіргідей әлсіз болар еді".